kitap2

Халықтың ескертулерi Көшенiң жалаң аяғы деп аталатын қаланың алуан түрлi кәсiп иелерi бастарын қосқанда көңiл көтере-тiндей ермексiз де емес едi. Орталарында жас палуан Мұқан, әңгiмешiл қарты да, би билеп, сырнай тартушысы да, алуан кейiпке түсiп күлдiрушiсi де, домбыра тартып, ән салатын ақыны да бар едi. Сапарбайдың екi бөлмелi үйi алуан түрлi кәсiп иелерiне толды. Қарт кiсiлердiң көпшiлiгi мұндай бас құраған жерде әңгiмесiн өздерiн жинаған себепке бейiмдеп айтатын ежелгi әдетiмен, естiген, есте қалғандарын, көр-гендерiн палуандарға байланыстырып айтты. Оны кейбiреуi тiгiсiн жатқызып, өңдей айтып берсе, бiреу-лерi терең судан басын шалып орған қамыстай, шашыратып, әлдекiмнен есiткен бiрдеңесiн кебiрден илеген балшықтай, берекесiн қашырып айтты. – Ұмытпасам, осы отырған Құлекең де болды-…

Көптiң көмегi Мұқан полицмейстердiң кеңсесiне қарай шананы сүйрей жөнелгенде, оның соңынан қаланың үлкен-кiшiлi жүздеген адамы шұбап бiрге кеттi. Городовойлар оларды серпiлту үшiн қанша түсiн суытса да, жұрт оны елемедi. Балалар күртiк қарды қайыстай тiлiп келе жатқан шананың артынан итерiсiп, Мұқанның ауыр жүгiн жеңiлдете түстi. Қораға жақындаған соң, городовойлар шананың жанындағыларды қуып, ендi бiрi кеңседегi бастығына кiрдi. Бастық маңызданып есiк алдына шыққанша, шана сүйреген Мұқан полицмейстердiң қорасының қасына тақалып қалды. Үйе тиелген шөптен сүйреген адам көрiнбейдi. Боран үрлеп, ақ қарды тықпалап тастаған шөптiң үстiнде аяғы серейiп ат жатыр. Шананың айналасында ор қояндай ойнақ салып балалар жүгiрiп жүр. Қолдарына шелегiн, күрегiн ұстаған әйел, еркектер шананы сүйреткендi к…

Қалмақан ӘБДIҚАДЫРОВ Қажымұқан Бұл – берген уәдем едi Бiр мың тоғыз жүз қырық бiрiншi жылдың көктемi, Алатаудың айдын-шуақты баурайына көктем әкелген жұпар иiсi сезiлдi. Ауа райының мерзiмдi уақтысына қарай қары ерiп, жаңбыры жауды. Шалғыны өсiп, бау-бақшасы дер кезiнде көгердi. Үй алдындағы үш түп емен мен екi түп сирень тауыстың қанатындай көрiктi жапырақтарын жайды, гүл бүршiктерiн шығара бастағанда апрельдiң орта кезi болып та қалып едi. Менiң қыс ортасында мертiккен аяғымның сырқаты созыла түстi, ұзап жүре алмай, үйден сирек шығатынмын. – Ойпырмай, келiп қалды, – дедi үй алдындағы арық суына ыдыстарын тазартып отырған әйел, сасқалақ- таңқырап үйге кiрдi де. Қолына ұстаған ыдыстарының суын тамшылата, артына қарап, – Қажымұқан келдi, – дедi, ұмытқан есiмi ендi есiне түскендей. Мен орны…

Аға достар арасында Қыс ортасынан былай Шоқан орыс тiлiндегi әдебиет кiтаптарын құныға оқитын болып алды. Бiрақ, ондай кiтаптар Шоқан қолына көп түсе бермейдi. Әсiресе корпус кiтапханасында әдебиет кiтаптары жоктың қасы. Ал аздаған кiтаптар рота балаларының қолынан босамайды. Кiтапханада корпус балаларына көбiрек ұсынылатын кiтаптар патша генералдарының өмiрiнен жазылған шығармалар болатын. Ондай кiтаптар Шоқан, Григорий сияқты ойшаң балаларды қызықтырмайды. Шоқанның, Григорийдiң қызығып оқыған кiтап-тары Палластың және Рычковтың жањанкез өмiрле-рiнен жазылған күнделiктерi болды. Оның өзiн де кезек күтiп әрең дегенде қолдарына түсiрдi. Осы кiтап-тардың әсерiнен болар, Шоқан мен Григорий екеуi Азияны аралап, жер сырын, ел жайын бiлгiлерi келедi. Екеуi хиялдап көп әңгiмелеседi. Шоқан мен Гр…

Екiншi қыста Көп ұзаған жоқ, корпус балалары жатақ үйлерiне орналасып оқу басталды. Шоқан корпус тәртiбiне түсiнген, оқу жайына да жаттыққан бала қатарында, класс iшiнде көзге көрiне бастады. Өткен жылдары екi топқа бөлiнген балалардың жiктелуi кәдуiлгiдей балалар арасына көңiлсiздiк туғызған. Әсiресе рота балалары Шоқандардың яки эскадрон балаларына өктемдiк көрсетедi. Олардың кемсiте бой көрсетуiне Шоқан шыдамай, бiрнеше рет өзiне ерген балаларды бастап, қарсы тұрып қайрат көрсеттi. Бiр күнi рота баласының бiреуi «киргиз, калбит» дедi. Шоқан оған: – Сен алдымен айтатын сөзiңдi бiлiп алып айтсаңшы, сүзек болған кiсiдей естiгенiңдi сандырақтамай. Мен киргиз емеспiн, қазақпын. Және калбит деген араб елiнiң бiр тайпасы, ол қазақ емес. Айта алмайтын сөзiңе тiлiңдi жаныма, босқа жауыр болады,…

Көңiлсiз көрiнiстен кейiн Осы бiр күнгi көрген барлық жайды Шоқан өзiнiң күнделiк дәптерiне жазып, Мүсәпiр мен Мұсағұлдың бiр күнi деп астын сызып қойды. Шеген атасының зорлығы, оның өзi түгiл жылқышыларының маңайдағы кедей көпшiлiкке iстейтiн өктемдiгi, Шоқан ойынан ұмытылмайтын, әрдайым көз алдында тұратын орын алды. Ауыл күзекке қонысымен Шоқан қалаға оқуға жү-руге әзiрлендi. Ол күзекке қонған күнi былтырғы Мы-сық үйi отырған қорық iшiне барып қайтты. Бейсеннiң айтқаны рас. Мысық көшiп кетiптi. Шеше өлген, әке жалшы, қандай күйде екен деген ой Шоқанның көкi-регiнде бiраз уайымдай болып сезiлдi. Бiрақ Мысықты iздер, табар талап ойлана қойған жоқ. Ол ауылға келiсiмен Әлiбайға, Мұқанға тағы бiрнеше ойыны бiрге балаларға: – Бүгiн кешке алтыбақан әткеншек теуiп ойнаймыз, соны құратын аспапт…

Аңсаған ауылға оралғанда Оқу аяқталған кезде ауылдан ат алып келген Бей-сендi Шоқан Васил ағайдың үйiнде жолықтырды. Қыстай қала iшiнде iшi пысып ерiгiп қалған бала, далаға қарай қанат сермеген түз құсындай ынтықты. Корпус оқуына қыс ортасына дейiн жаттыға алмай келген Шоқан оқу жылының аяғындағы сынауда алдыңғы балалар қатарында болды. Алыстағы қыр қазағы ауылдан келiп, алдыңғы қатарға талпынған сергек Шоқанның ерекше алғырлығы оқытушыларын аса разыландырып едi. Ауылға қайтарында рұқсат ала барған Шоқанға мектеп директоры: – Қымбатты Уалиханов, ауылыңды қимай оқудан қалып қойма! – дедi. – Келуiме, кешiкпеуiме сенiңiз, – дедi Шоқан ширақ жауап қататын әдетiмен. Шоқан аулына келгенде, жайлауға көтерiлер өлке бойына көшiп қонған ел басын қоса, жаз қызығына кiрiсе бастаған едi. Алдынан жүгiр…

Дала сұңқары қиырға қарайды Жазғы салымғы Сiбiр өлкесiнiң ұзақ жылмың күн-дерi басталды. Сабақ ерте бiтедi. Балалар далаға шығып, корпус қасындағы үлкен алаңда доп ұрып ойнайды. Тапқыр, ықшамды Шоқан өз класындағы балалардың iшiндегi ең жатық шебер ойнайтын бала болып алды. Ойын үстiндегi айтыс-тартыс сөздер Шоқанның тiлiн бұрынғысынан әлдеқайда жаттықтырып, жолдасын да молықтырды. Көп ұзаған жоқ, көктем жылуы басталып, Ертiс үстiнен қызыл су жүрiп, жаз лебi есе бастады. Неге екенi мәлiмсiз Шоқан бұл жексенбiде Сергей ағайдың да, Васил ағайдың да үйiне бармай, Ертiс бойына баруды ойлады. Өткен күзде ғана Омбыға келiп оқуға түскен кiш-кене Шоқан, дегенмен қаланың қамау көше, тар үйiне әлi жете үйрене қоймап едi. Оның есiл дертi кең дала, еркiн жүрiс, сахара ауасы. Ол көктем басталғалы саба…

Жаңа достар арасында Шоқанның ауылдағы әдетiмен таңертеңгi ұйқыға маужырап жатқанын көрiп Уәсiл ағай оятуға қимай сәл бөгелiп қалды. – Шоқан, Шоқан, – деп дыбыстады. Өзi де оқу ойында болып, сергек жатқан Шоқан басын жастықтан жұлып алды. – Шоқан, сен ендi тұр, жуын, киiн. Тамақтанайық, оқуға бару керек, – деп Васил ағай жұмсақ қана жымия сөйледi. Шоқан мектепке баратыны есiне түсiп, сергектене орнынан тұрып, киiнiп, сыртқа шықты. Ал-ғашқы оянған бойында сыртқа шыққанша әкесiн де, Бейсендi де есiне түсiрiп ойланбаған едi. Күнде қораның iшiнде тұратын пәуеске, пысқырынып лапас астында тұратын үш күрең ат бiр де бiрi жоқ. Қора iшi қоңылтақсып босап қалыпты. Қырдың жер тарпыған сәйгүлiктерi, жол шаңының тозаңын жамылған пәуеске, шапаны қолпылдап, бөркiн жымырайта маңдайына тұқырта киiп күлiм…

Ұядан ұлы жолға Төре аулы жайлаудан қайтқалы, Шоқанның ойында Омбы қаласына деген жүрiс жолы елестеп, асығу да бар. Әсiресе Сергей ағайдың қала жайынан қызықтырып айтқан әңгiмелерi есiне түседi. Ал қалаға жүрсе мына ауыл өмiрiнен бөлiнедi. Ойыны бiр құрдастан, тентек те болса, бауырлас Жақыптан бөлiнедi. Ыржия күлiп, қорғана тiл қатып, балшықтан мүсiн жасап ойынына талшық еткен Мысықтан көз жазады. Қатар отырып жазу салыстырған, ойын тобықта үнемi қасында болып, мұрнын тартып қойып, «Шоқа» дейтiн құрдасы Әлiбайдан бөлiнедi. Осындай ойларға оралған Шоқан күн санап анадағы бастаған күнделiк дәптерiне әрбiр ойын жазып жүрдi. Ол жаздағы нағашы аулына барған сапарынан көрген-бiлгендерiн тегiс есiне түсiрiп жазып қойды. Әсiресе Етекбай сөзiн, Зерендi түсiнiгiн жазды. Ауыл Қосқималыға келген күн…