kitap2

Нағашы ауылына саяхатХан ауылы қыстаудан көтерiлiп, жайлауға бет алды. Сергей аттанғаннан берi Шоқан сол кiсiден көрген жобасымен сурет салуға құлықтанып алған-ды. Әсiресе Сергейдiң Жүкеннiң асау күрең байталды ұстаған суретiн салғаны Шоқанға қатты ұнаған-ды. Сергей сол суретiнiң алғашқы жобасын Шоқанға берiп кеткен. Соған қарап Шоқан жылқының, желiдегi құлындардың, Құсмұрын қырқасындағы жартастың суретiн салып ермек етiп жүрдi. Осы көктемнен берi Шоқан Әбубәкiр молдадан сабақ алуды тоқтатып, атқа мiну, көктемдегi Қанғожаның қаршыға салу серуендерiне iлесiп, түз өмiрiне бой ұрып, мүлде сергектенiп алды. Керей, Есеней елiнде болған бiр үлкен дауға шақырылып кеткен Шыңғыс ел жайлауға келерде ғана оралды. Ондай келелi үлкен жиынға барып қайтқанда Шыңғыс алдымен ханымға келiп сәлем берiп, шеш…

С. Бегалин Өрiстi өнердiң елесi Әже ауылынан қайтқаннан кейiн Шоқан қысқы сабағына орныға отырды. Жоғарыдан келген хабармен Шыңғыс Омбы қаласына жүрiп кеттi. Шоқанның бұл қыстағы көп үңiлгенi шығыс кiтаптары. Әбубәкiр молда өзi ұнатып, қызықты көрген кiтаптарын Шоқанға; онымен бiрге оқыған Әлiбайға, Мұқанға құнттай оқытып, олардың ойын да тыңдап қадағалап отыратын едi. Шоқан өзiмен қысқы қорадағы ауылдасы Әлiбайға анада әжесiне айтқан «ер жiгiтке жетпес түрлi өнер аз» деген Ибырањим Әл Юныстың әңгiмесiн айтып берiп едi. Ой өрiсi келте Әлiбай Шоқанның айтқанын қызығып тыңдағанымен, iздену, бiлсем деген ынта көрсет-педi. Ол кiтапты өзi алып оқимын да демедi. Ауылда дойбы ойынынан басқа, шахматты көрмеген Әлiбай: – Шахмат деген қандай ойын. Онымен атысып ойнай ма? – деп сұрады. Шоқан да Әбуб…

С. Бегалин Тұңғыш естелiк Әбубәкiр молдадан түрiкше оқып, Шоқан хат танығалы түрлi қыссаларды оқу құмарлығы арта бердi. Бiрде ол әкесiнiң қалың дәптерге жазған бiр хикаяны оқиды. Бұл дастанда «Орымбай айтуы». Бiрде ол әкесiнiң қалың дәптерге жазған бiр хикаяны оқиды. Бұл дастанда, «Орымбай айтуынан Ер Көкше жыры» деген жазу бар. Осыны оқығаннан кейiн оның ойына анадағы Арыстан ақын жырлаған Қозы Көрпеш жырының бiр шумағы түстi: Қарабай Сарыбаймен аңға шықты, Екi бай аттанды деп даңға шықты, Екi бай бiр жапанда келе жатса, Алдынан буаз марал аң қашыпты, – деген бiр шумақ жырды ойына жаттап қалған-ды. Өзiнiң жазу дәптерiне соны көшiрiп, аяқ жағына Арыстан ақынның бейнесiн, сонда айтылған Қарқаралы тауын, Аягөз өзенiн, ондағы Қозы Көрпеш бейiтiн жазып қой-ды. Бұл Шоқанның әке үлгiсiмен өзiне…

С. Бегалин Ақын алдында Мысықты шығарып салып Шоқан үйге келгенде, әкесi Шыңғыс киiмiн шешiнiп, жеңiлденiп, ат үстiнен түскен шаң-тозаңнан жуынып, дастарқан басына келген-дi. Қанипа әкелiп жайған торғын дастарқанға Сыздық көтерiп әкелiп күмiс құлақты сары тегененi қойды. Күмiстеген ожаумен қою сары қымыздың қыш-қылтым иiсiн бұрқырата, сары бәйбiшенiң өзi сапырды. – Шоқанжан, ана бiр балшықтарың не? – деп әкесi қалыпты мейiрбан лебiзiмен Шоқанға тiл қатты. Шоқан жаңағы Мысықтан қалап алған сиырдың, қойдың балшық мүсiнiн қызықтай қолына ұстап әкесiнiң қасына алып келдi. Тобарсып кеуiп тұрған кiшкене балшық мүсiн, оншалықты көз тартарлық бұйым емес. Ал, Шоқан оны сондай бiр жаңа ойыншық, қолдан Мысық жасаған жанды дүниедей көрiп қызықтай ұстайды. – Атеке, әлгi бала бар ғой, өзi шебер. Қараңы…

Сапарғали БЕГАЛИН БАЛА ШОҚАН Мүсiншi Мысық Қосқималы атанған Құсмұрын адырының солтүс-тiгiндегi Төре аулының күзеу құдығы күзгi малға шөбi шүйгiн құйқалы қоныс. Бiр жағы Құсмұрын саласына жалғасатын бетегелi кең тепсең; екiншi жағы жағалай көктарлаулы қара отты ашылауыт ой. Төре аулының бұл күзегiн ұшқан құс, жүгiрген аң, болмаса, салт атты кiсi баспайды. Қыста құлан, елсiз болып қар басса, жазда жалғыз үй күзетшi отырады. Осы күзетшiнiң қара лашығы Қосқималының ық жағында қалың шидi ықтай қарақшы болып шоқаяды да тұрады. Сол қара лашықтан шыққан арықтау шегiр көз сары баланың екi түрлi ғана ермегi бар. Бiрi – екi сиырдың бұзауын бағып, енесiне жамыратпай жаю, мезгiлiнде суару. Екiншiсi – тебiндегi саздан балшық алып, ойыншық жасау. Төре ауылы күзекке келгенде сары бала сондай қу-анды. Ал…

Әбдiлдә ТӘЖIБАЕВ ТӘРБИЕШI – «Инша» араб сөзi. Қазақшасы – «шығарма», яғни өлең шығару. Орысшасы «сочинение» дейдi, түсiндiңдер ме? – дедi тәрбиешемiз Әбiлқайыр Сәтбеков. Өзгелермен бiрге мен де: – Түсiндiк, аға! – деп, дауыстап жауап бердiм. Расында да «Өлең шығару» деген сөз маған тiптi түсiнiктi сияқты көрiнiп кеттi. – Ендi сендер «инша» жазуға үйренулерiң керек. Қалай, бүгiн жүрексiнбейсiңдер ме? – деп, тәрбиешi әрқайсымызға күлiмсiрей қарады. Бiз қорықтық па, жоқ әлде, ұялдық па, әйтеуiр, үндемей қалдық. Әбiлқайыр қайта сөйледi. – Мен мына кiтапты сендерге қалдырамын, өздерiң оқыңдар. Әсiресе «Аттың сынына» көбiрек көңiл аударыңдар. Өйткенi жазатын иншаларың да «Аттың сыны» болады. Дұрыс па? – Дұрыс! – дедiк қуана, жамырай жауап берiп... Бiз өте бiр ғажап, аса қуанышты, жаңа талапқа ә…

Мұхтар Әуезов Жетiм Жаз ортасының қоңыр кешi. Ұлы таудың бөктерiнде кештiң коңыр салқын желi еседi. Күн батып, ымырт жа-былып барады. Күнбатысты қалың қара бұлт басқан, айналада күңгiрт тартқан төбелер қоңырқай тартып, түн тыныштығына қарай бойсұнған сияқты. Сондай жүдеп сарылған төбелердiң арасымен үш салт атты келе жатыр едi. Бұлардың бетi – қалың таудың iшi. Күнбатыста алыста жауын бар едi. Сол алыста күн күркiреп жатты. Анда-санда көкжиектiң тұсында күн жарқылдап тұр. Бұлт қалың, жарқылдағы күштi едi. Қара-барқын тартып қараңғылана бастаған аспанда түксиген қатал қабақ, құлазып жүдеген иесiздiк бiлiнгендей. Үлкен жарықтың өшер алдында бiр сөнiп, бiр лап етiп жанғанындай, күнбатыста жарқ еткен нажағай жарығымен күңгiрт даланы әлденеге үмiттендiрiп тұрған сияқты. Тау бөктерiндегi қоңыр…

Ыбырай Алтынсарин Жаман жолдас Екi дос кiсi жолдастасып келе жатып, бiр аюға ұшырапты. Бұл екi кiсiнiң бiреуi әлсiз, ауру екен, екiншiсi мықты, жас жiгiт, аюды көрген соң бұл жiгiт ауру жолдасын тастап, өзi бiр үлкен ағаштың басына шығып кеттi дейдi. Ауру байғұс ағашқа шығуға дәрменi жоқ, жерге құлады да созылып, өлген кiсi болды да жатты: есiтуi бар едi, аю өлген кiсiге тимейдi деп. Аю бұл жатқан кiсiнiң қасына келiп иiскелеп тұрды да, дыбысы бiлiнбеген соң тастап жөнiне кеттi. Мұнан соң манағы жолдасы ағаштан түсiп, аурудан сұрапты: – Достым, аю құлағыңа не сыбырлап кеттi? Ауру айтты дейдi: – Аю құлағыма ақыл сыбырлады, екiншi рет тар жерде жолдасын тастап қашатын достармен жолдас болма дедi, – дейдi. БIР УЫС МАҚТА – Бiр кiшкентай қыз әкесiнiң шапанын жамап отыр екен, шешесi қасына отыр…