Qaz

Екiншi қыста Көп ұзаған жоқ, корпус балалары жатақ үйлерiне орналасып оқу басталды. Шоқан корпус тәртiбiне түсiнген, оқу жайына да жаттыққан бала қатарында, класс iшiнде көзге көрiне бастады. Өткен жылдары екi топқа бөлiнген балалардың жiктелуi кәдуiлгiдей балалар арасына көңiлсiздiк туғызған. Әсiресе рота балалары Шоқандардың яки эскадрон балаларына өктемдiк көрсетедi. Олардың кемсiте бой көрсетуiне Шоқан шыдамай, бiрнеше рет өзiне ерген балаларды бастап, қарсы тұрып қайрат көрсеттi. Бiр күнi рота баласының бiреуi «киргиз, калбит» дедi. Шоқан оған: – Сен алдымен айтатын сөзiңдi бiлiп алып айтсаңшы, сүзек болған кiсiдей естiгенiңдi сандырақтамай. Мен киргиз емеспiн, қазақпын. Және калбит деген араб елiнiң бiр тайпасы, ол қазақ емес. Айта алмайтын сөзiңе тiлiңдi жаныма, босқа жауыр болады,…

Көңiлсiз көрiнiстен кейiн Осы бiр күнгi көрген барлық жайды Шоқан өзiнiң күнделiк дәптерiне жазып, Мүсәпiр мен Мұсағұлдың бiр күнi деп астын сызып қойды. Шеген атасының зорлығы, оның өзi түгiл жылқышыларының маңайдағы кедей көпшiлiкке iстейтiн өктемдiгi, Шоқан ойынан ұмытылмайтын, әрдайым көз алдында тұратын орын алды. Ауыл күзекке қонысымен Шоқан қалаға оқуға жү-руге әзiрлендi. Ол күзекке қонған күнi былтырғы Мы-сық үйi отырған қорық iшiне барып қайтты. Бейсеннiң айтқаны рас. Мысық көшiп кетiптi. Шеше өлген, әке жалшы, қандай күйде екен деген ой Шоқанның көкi-регiнде бiраз уайымдай болып сезiлдi. Бiрақ Мысықты iздер, табар талап ойлана қойған жоқ. Ол ауылға келiсiмен Әлiбайға, Мұқанға тағы бiрнеше ойыны бiрге балаларға: – Бүгiн кешке алтыбақан әткеншек теуiп ойнаймыз, соны құратын аспапт…

Аңсаған ауылға оралғанда Оқу аяқталған кезде ауылдан ат алып келген Бей-сендi Шоқан Васил ағайдың үйiнде жолықтырды. Қыстай қала iшiнде iшi пысып ерiгiп қалған бала, далаға қарай қанат сермеген түз құсындай ынтықты. Корпус оқуына қыс ортасына дейiн жаттыға алмай келген Шоқан оқу жылының аяғындағы сынауда алдыңғы балалар қатарында болды. Алыстағы қыр қазағы ауылдан келiп, алдыңғы қатарға талпынған сергек Шоқанның ерекше алғырлығы оқытушыларын аса разыландырып едi. Ауылға қайтарында рұқсат ала барған Шоқанға мектеп директоры: – Қымбатты Уалиханов, ауылыңды қимай оқудан қалып қойма! – дедi. – Келуiме, кешiкпеуiме сенiңiз, – дедi Шоқан ширақ жауап қататын әдетiмен. Шоқан аулына келгенде, жайлауға көтерiлер өлке бойына көшiп қонған ел басын қоса, жаз қызығына кiрiсе бастаған едi. Алдынан жүгiр…

Дала сұңқары қиырға қарайды Жазғы салымғы Сiбiр өлкесiнiң ұзақ жылмың күн-дерi басталды. Сабақ ерте бiтедi. Балалар далаға шығып, корпус қасындағы үлкен алаңда доп ұрып ойнайды. Тапқыр, ықшамды Шоқан өз класындағы балалардың iшiндегi ең жатық шебер ойнайтын бала болып алды. Ойын үстiндегi айтыс-тартыс сөздер Шоқанның тiлiн бұрынғысынан әлдеқайда жаттықтырып, жолдасын да молықтырды. Көп ұзаған жоқ, көктем жылуы басталып, Ертiс үстiнен қызыл су жүрiп, жаз лебi есе бастады. Неге екенi мәлiмсiз Шоқан бұл жексенбiде Сергей ағайдың да, Васил ағайдың да үйiне бармай, Ертiс бойына баруды ойлады. Өткен күзде ғана Омбыға келiп оқуға түскен кiш-кене Шоқан, дегенмен қаланың қамау көше, тар үйiне әлi жете үйрене қоймап едi. Оның есiл дертi кең дала, еркiн жүрiс, сахара ауасы. Ол көктем басталғалы саба…

Жаңа достар арасында Шоқанның ауылдағы әдетiмен таңертеңгi ұйқыға маужырап жатқанын көрiп Уәсiл ағай оятуға қимай сәл бөгелiп қалды. – Шоқан, Шоқан, – деп дыбыстады. Өзi де оқу ойында болып, сергек жатқан Шоқан басын жастықтан жұлып алды. – Шоқан, сен ендi тұр, жуын, киiн. Тамақтанайық, оқуға бару керек, – деп Васил ағай жұмсақ қана жымия сөйледi. Шоқан мектепке баратыны есiне түсiп, сергектене орнынан тұрып, киiнiп, сыртқа шықты. Ал-ғашқы оянған бойында сыртқа шыққанша әкесiн де, Бейсендi де есiне түсiрiп ойланбаған едi. Күнде қораның iшiнде тұратын пәуеске, пысқырынып лапас астында тұратын үш күрең ат бiр де бiрi жоқ. Қора iшi қоңылтақсып босап қалыпты. Қырдың жер тарпыған сәйгүлiктерi, жол шаңының тозаңын жамылған пәуеске, шапаны қолпылдап, бөркiн жымырайта маңдайына тұқырта киiп күлiм…

Ұядан ұлы жолға Төре аулы жайлаудан қайтқалы, Шоқанның ойында Омбы қаласына деген жүрiс жолы елестеп, асығу да бар. Әсiресе Сергей ағайдың қала жайынан қызықтырып айтқан әңгiмелерi есiне түседi. Ал қалаға жүрсе мына ауыл өмiрiнен бөлiнедi. Ойыны бiр құрдастан, тентек те болса, бауырлас Жақыптан бөлiнедi. Ыржия күлiп, қорғана тiл қатып, балшықтан мүсiн жасап ойынына талшық еткен Мысықтан көз жазады. Қатар отырып жазу салыстырған, ойын тобықта үнемi қасында болып, мұрнын тартып қойып, «Шоқа» дейтiн құрдасы Әлiбайдан бөлiнедi. Осындай ойларға оралған Шоқан күн санап анадағы бастаған күнделiк дәптерiне әрбiр ойын жазып жүрдi. Ол жаздағы нағашы аулына барған сапарынан көрген-бiлгендерiн тегiс есiне түсiрiп жазып қойды. Әсiресе Етекбай сөзiн, Зерендi түсiнiгiн жазды. Ауыл Қосқималыға келген күн…

Нағашы ауылына саяхатХан ауылы қыстаудан көтерiлiп, жайлауға бет алды. Сергей аттанғаннан берi Шоқан сол кiсiден көрген жобасымен сурет салуға құлықтанып алған-ды. Әсiресе Сергейдiң Жүкеннiң асау күрең байталды ұстаған суретiн салғаны Шоқанға қатты ұнаған-ды. Сергей сол суретiнiң алғашқы жобасын Шоқанға берiп кеткен. Соған қарап Шоқан жылқының, желiдегi құлындардың, Құсмұрын қырқасындағы жартастың суретiн салып ермек етiп жүрдi. Осы көктемнен берi Шоқан Әбубәкiр молдадан сабақ алуды тоқтатып, атқа мiну, көктемдегi Қанғожаның қаршыға салу серуендерiне iлесiп, түз өмiрiне бой ұрып, мүлде сергектенiп алды. Керей, Есеней елiнде болған бiр үлкен дауға шақырылып кеткен Шыңғыс ел жайлауға келерде ғана оралды. Ондай келелi үлкен жиынға барып қайтқанда Шыңғыс алдымен ханымға келiп сәлем берiп, шеш…

С. Бегалин Өрiстi өнердiң елесi Әже ауылынан қайтқаннан кейiн Шоқан қысқы сабағына орныға отырды. Жоғарыдан келген хабармен Шыңғыс Омбы қаласына жүрiп кеттi. Шоқанның бұл қыстағы көп үңiлгенi шығыс кiтаптары. Әбубәкiр молда өзi ұнатып, қызықты көрген кiтаптарын Шоқанға; онымен бiрге оқыған Әлiбайға, Мұқанға құнттай оқытып, олардың ойын да тыңдап қадағалап отыратын едi. Шоқан өзiмен қысқы қорадағы ауылдасы Әлiбайға анада әжесiне айтқан «ер жiгiтке жетпес түрлi өнер аз» деген Ибырањим Әл Юныстың әңгiмесiн айтып берiп едi. Ой өрiсi келте Әлiбай Шоқанның айтқанын қызығып тыңдағанымен, iздену, бiлсем деген ынта көрсет-педi. Ол кiтапты өзi алып оқимын да демедi. Ауылда дойбы ойынынан басқа, шахматты көрмеген Әлiбай: – Шахмат деген қандай ойын. Онымен атысып ойнай ма? – деп сұрады. Шоқан да Әбуб…

С. Бегалин Тұңғыш естелiк Әбубәкiр молдадан түрiкше оқып, Шоқан хат танығалы түрлi қыссаларды оқу құмарлығы арта бердi. Бiрде ол әкесiнiң қалың дәптерге жазған бiр хикаяны оқиды. Бұл дастанда «Орымбай айтуы». Бiрде ол әкесiнiң қалың дәптерге жазған бiр хикаяны оқиды. Бұл дастанда, «Орымбай айтуынан Ер Көкше жыры» деген жазу бар. Осыны оқығаннан кейiн оның ойына анадағы Арыстан ақын жырлаған Қозы Көрпеш жырының бiр шумағы түстi: Қарабай Сарыбаймен аңға шықты, Екi бай аттанды деп даңға шықты, Екi бай бiр жапанда келе жатса, Алдынан буаз марал аң қашыпты, – деген бiр шумақ жырды ойына жаттап қалған-ды. Өзiнiң жазу дәптерiне соны көшiрiп, аяқ жағына Арыстан ақынның бейнесiн, сонда айтылған Қарқаралы тауын, Аягөз өзенiн, ондағы Қозы Көрпеш бейiтiн жазып қой-ды. Бұл Шоқанның әке үлгiсiмен өзiне…

С. Бегалин Ақын алдында Мысықты шығарып салып Шоқан үйге келгенде, әкесi Шыңғыс киiмiн шешiнiп, жеңiлденiп, ат үстiнен түскен шаң-тозаңнан жуынып, дастарқан басына келген-дi. Қанипа әкелiп жайған торғын дастарқанға Сыздық көтерiп әкелiп күмiс құлақты сары тегененi қойды. Күмiстеген ожаумен қою сары қымыздың қыш-қылтым иiсiн бұрқырата, сары бәйбiшенiң өзi сапырды. – Шоқанжан, ана бiр балшықтарың не? – деп әкесi қалыпты мейiрбан лебiзiмен Шоқанға тiл қатты. Шоқан жаңағы Мысықтан қалап алған сиырдың, қойдың балшық мүсiнiн қызықтай қолына ұстап әкесiнiң қасына алып келдi. Тобарсып кеуiп тұрған кiшкене балшық мүсiн, оншалықты көз тартарлық бұйым емес. Ал, Шоқан оны сондай бiр жаңа ойыншық, қолдан Мысық жасаған жанды дүниедей көрiп қызықтай ұстайды. – Атеке, әлгi бала бар ғой, өзi шебер. Қараңы…