Аманқажы Зейнелұлы

Е Л І М, Ж Е Р І М Д Е П Е Ң І Р Е Г Е Н Қ А З А Қ Т Ы Ң А Р Д А Қ Т Ы А Р Ы С Ы – Ж Ұ М А Б Е К Т Ә Ш Е Н О ВӘр халықтың тарихы оның тұлғаларымен жазылады, сондай Қазақ елі үшін отқа күиіп, Отан үшін жанын пида етіп елім, жерім деп еңірегендердің бірі – Жұмабек Тәшенов екені даусыз. Кеңес Одағы кезінде орталықтың өктем саясатына қарсы тұрып, Атамекенін бөлшектетпей, қайсарлық көрсету әркімнің қолынан келетін шаруа емес еді.Тарих Жұмабек Тәшеновтің туған жерге ғана емес, сонымен бірге ана тілімізге, қазақ баспасөзіне үлкен жанашыр болғанын біледі. Тың игеру 1960 жылдары Солтүстік Қазақстандағы бес облыстық газеттер жабылып, республикалық қазақтілді басылымдардың-да басына қауіп төнді. Тәшенов ерен жігер танытып «Қазақ әдебиеті», «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») және ба…

Н А Ғ Ы З Е Р – Ж Ұ Б А Н М О Л Д А Ғ А Л И Е ВXX-шы ғасырдың басында 1917 жылы «Батыстың жобасымен» Рессей империясында қазан төңкерісі болып билікке сауатсыз жұмысшылар мен шаруалар келді. Жалаңаяқтар байлардың мүлкін тартып алып өздерін қуғын-сүргінге түсірді, наразылық білдіргендерді «халық жауы» деген ат қойып ату жазасына кесті.Айуандардың зұлымдықтарының ең сорақысы Совет Одағы аумағында тұратын барлық халықтарды бір ұлтқа (орысқа) айналдыру мақсатында: тарихынан, салт-дәстүрінен, мәдениетінен, тілінен, ұлттық болмысынан айрып оларды маңқұртқа айналдыру саясатын жүргізді.Большевиктер (коммунистер) бұл зорлық-зомбылық (геноцид) саясатын қазақ халқына аса айуандықпен жүргізді. Наразылық білдіргендерді «халық жауы» деп қуғындап, халықтың мал-мүлкін тартып алып қолдан жасанды ашаршылық…

Ә Л Е М Г Е К Е М Е Ң Г Е Р А Б А Й Д Ы Ж Ә Н Е Қ А З А Қ Ұ Л Т Ы Н Т А Н Ы Т Қ А Н Ұ Л Ы Ж А З У Ш Ы М Ұ Қ Т А Р Ә У Е З О ВМұқтар Омарханұлы Әуезов (1897 – 1961 жж.) – қазақтың ұлы жазушысы, ғұлама ғалым, қоғам қайраткері, филология ғылымдарының докторы, профессор. Қазақ ғылым академиясының академигі, Қазақ ССР-ніңеңбек сіңірген ғылым қайраткері, бірінші дәрежелі Ленин және Сталин силықтарының иегері. Замандастары Мұқтар Әуезовті елгезек, бауырмал, ізгілікті, сырбаз адам деп сипаттаған.Әуезов қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы Бөрілі деген жерде 1897 жылы 28 қыркүйекте дүниеге келген. Мұқтардың атасы Әуез Абайға нағашы болып келеді. Ескіше сауаты бар, араб, парсы, түркі әдебиетімен таныс Әуезді Абай «Әуке аға», «Үлкен қожа» деп атаған.Мұқтар Семейдегі орыс гимназиясында біл…

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ТӘУЕЛСІЗДІГІМЕН ҰЛЫ ДАЛА МЕМЛЕКЕТІНІҢ НЕГІЗІН ҚАЛАҒАН ҚАЗАҚТЫҢ СОҢҒЫ ХАНЫ КЕНЕСАРЫЖымысқы-сайқал отаршылдық мүдделерін көздеген Қытаймен Ресей қалмақтарды әзірлеп, қаруландырып қазақтарға қарсы айдап салғаны тарихтан белгілі. Қазақ халқы өзінің жері мен елін, Отанын Жоңғар басқыншыларынан бір ғасырдан астам кезеңде (1643 – 1756 жж.) қорғаған Ұлы Отан соғысы қазақтарды әдбден титықтатып қалжыратты. Қазақтардың осы әлсіз жағдайын пайдаланып Ресей империясы зымияндықпен қазақ жеріне сыналап кіріп бекіністерін сала бастады. Ресейдің бұл басқыншылық, отаршылдық саясатына қазақ халқы наразылық білдіріп оған қарсы көтеріліске шықты.XVIII – XX ғасырларда Ресей империясының үстемдігіне қарсы Қазақ елінде ұлт-азаттық қозғалыстар күшейгені тарихтан мәлім. Осы кезеңде отаршыларға қарсы…

Ұ Л Ы Ұ С Т А З, Ғ А Л Ы М, Т Ұ Л Ғ А Ə Б У Н А С Ы Р Ə Л - Ф А Р А Б ИАты əлемге әйгілі Батыс пен Шығысты терең білімімен бас идірген адамзаттың екінші ұстазы атанған Ұлы тұлға – Əбу Насыр əл-Фараби. Толық аты Əбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Тархан ибн Ұзлағ Əл-Фараби ат Түрки. Бұл жерде Әл-Фараби шыққан жерін білдірсе, ал Ат Түрки тегін білдіреді.Əл-Фараби Отырар қаласында 870 жылы түркі тайпасының дəулетті əскербасы отбасында дүниеге келген. Ежелгі Ұлы Жібек жолында, Арыс өзенінің Сырдарияға құятын жерінде бой көтерген Отырар қаласын арабтар Фараб (Барба-Фараб) деп атаған. Бір нұсқада, оның руы қаңлы-қыпшақделінген. Əкесінің əскербасы болғанын «тархан» деген атаудан да байқауға болады. Біздің жерімізде мекендеген ежелгі түркілер «тархан» (Дархан), деп жоғары əскери лауазымды кісіле…

Ұ Л Ы Д А Л А Н Ы Ң Ұ Л Ы П Е Р З Е Н Т ІҚ А Н Ы Ш С Ә Т П А Е ВҚаныш Сәтбаев аса көрнекті ғалым-геолог, тұңғыш қазақ: СССР және Қазақ ССР Ғылым академиясының Академигі, Лениндік және мемлекеттік силықтарының лауреаты, кәсіби тау-кен инженері, Қазақстан Ғылым академиясының негізін қалаушы және тұңғыш Президенті, Қазақстандағы алғашқы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, еліміздегі ғылымның негізін салушылардың бірі, мемлекет және қоғам қайраткері.Қаныш Имантайұлы Сәтбаев 1899 жылы 12 сәуірде Павлодар облысы Баянауыл ауданы Мұса Шорман ауылында (Айрық) дүниеге келген. Негізі азан шақырып қойған аты Ғабдул-Ғани, анасы еркелетіп Ғани, Ғаныш деп атаған, содан баланы барлығы Қаныш деп атап кеткен.Сәтбаев ауыл молдасынан араб, парсы тілдерінде сауатын ашады. Мұнан кейінгі екі жыл көлемінде ол уездег…

Ұ Л Ы А Б Ы Л А Й Х А НЕ Г Е М Е Н Д І Г І М І З Д І Ң А С Ы Л Д І Ң Г Е Г І, Т Ә У Е Л С І З Д І Г І М І З Д І Ң Т Е М І Р Қ А З Ы Ғ ЫXVIII-ші ғасырда қазақ халқы жаулардың азғыруы және аздыруымен Жүзге, одан қала Руға бөлініп тоз-тозы шығып оған қоса Жоңғар шапқыншылығы мен Ресей, Қытай империяларының Қазақ елін отарлау ниетімен көз алартулары сияқты ұлттың тағдыр-талайы қыл үстінде, қылыш жүзінде тұрғанда ел бірлігін ұйымдастырып, үш жүздің басын қосып, анталаған жауға тойтарыс берген өз заманының аса кемеңгер саясаткері, қаһарман қолбасшысы, Ұлы мемлекет қайраткері Абылай хан болды.Халқының қамқоршысы Абылай хан қазақтың болашағына жол салды. Абылайдың аты көзі тірісінде аңызға айналып, қазақ үшін қасиетті Алаш сияқты жауынгерлік ұранға айналды. Солай бола тұра оның өмірі мен қызметі…

Ж А Н Н А Н Б Е З І П Ж А Р С А Л Д Ы Қ(Желтоқсанда азаттық, деп жар салған жалынды жастардың көтерілісі)1986 жылы 16 желтоқсанда СОКП Орталық Комитетінің шешімімен Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев орнынан босап Қазақстан Компартиясының бірінші хатшысы болып Колбин тағайындалды. Соған наразылығын білдірген жастар орталық алаңға ағыла бастады.Ауыл шаруашылық институтында сабағым бар еді соған бардым, келсем студенттер дүрлігіп отыр екен. Олар маған: «Ректордың, егерде кімде-кім алаңға шығатын болса оны оқудан шығарамыз және жауапқа тартылады», деген сөзін жеткізді.Мен оларға: «Бостандықтың күрессіз келмейтінін, отанымыздың азаттығы үшін көптеген отандастарымыз жанын құрбан еткенін айтып, алаңға шығу керектігін түсіндірдім. Кенесары, Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Тұрар Рысқұлов, Сәкен Сей…

Ұ Л Ы Д А Л А Н Ы Ң А Я У Л Ы Қ Ы З ЫТ Ұ М А Р (Т О М И Р И С) П А Т Ш А Й Ы МТұмар (к. пар. Томирис– нұрлы жүзді) патшайым біздің дәуірге дейінгі 6 ғасырда (570 – 520 жж.) өмір сүрген Сақ (грек. Массагет) тайпасының көсемі. Сақтардың әйгілі көсемі Ішбақайдың ұрапғы, Мәди патшаның шөбересі.Тұмар бала кезінен соғыс өнерін жетік менгеріп алады. Ол 5 жасынан ат жалын тартып мініп, садақ атуды керемет меңгеріп, ал 13-де семсермен соғысуды шебер игереді.Тұмар патшайым – дала әйелі рухының жарқын бейнесі. Ол адамзат тарихында ең алғашқы әйелдер әскерін ұйымдастырған Ұлы тұлға.Біздің заманымызға дейінгі 530 – 529 жылдар шамасында көп елді бағындырып «Азия билеушісі» аталған Мидия патшасы, сол заманда ең күшті тұрақты әскері бар, Кир сақтардың жері Ұлы Даланы жаулау жорығын бастайды.Кир сатқын Жә…

Ә Л Е М Д І Ө З Г Е Р Т К Е Н А Д А М– Ш Ы Ң А С Х А НДүние жүзі тарихының бағыт бағдарын өзгертіп әлемді күрт өзгерткен, адамзат болашағы үшін аса құнды игі істер істеген – Ұлы тұлға Шыңасхан:1. Ұлы билеуші, әлем соғысының даңқты қолбасшысы, шайқастың мақсат-жоспары, әдіс-айласының негізін қалаушы.2. Ұрыс жүргізудің шапшаң, оқыс сияқты озық, ұтқыр әдістерін қолданушы.3. Шыңасханан кейін маңызын жоғалтқан қамал-қалаларды алу әдіс-айласының негізін салушы.4. Әлемнің жартысына жуық кең-байтақ жерді жаулаған билушілердің бірегейі – Рұм империясы 400 жылда жаулай алмаған аумақтан да үлкен, көп елді және халықты 25-ақ жылда бағындырды.5. Әскер құрылымының негізін қалаушы. Түркілер қәзіргі заман қаруының негізі зеңбіректідүниеге әкелді.6. Ыдырап бастары қосылмай бет-бетімен жүрген тайпалардан –…