kitap28

Алыс жолдың ауыртпалығы мен азабынан айығу үшін жиһангездер Никифоровтың үйінде бір апта бойы дем алды, тек тамақ ішуге ғана тұрып, ұйықтай берді, ұйықтай берді. Оның үстіне қысқы поляр түні мен сақылдаған сары аяз, осынау самарқау өлке тұрғындарын енжар тартқызып, қызу қарекетке мойнын жар бергізбеді де. Анқау Аннуирге екі жүзге тарта ғана үйі бар күйкі Казачье керемет бір шаһардай әсер етті, себебі ол шатырлы үйлерді, мұржалы пештерді, терезе, үстел, орындық, кереует дегендерді тумысында тұңғыш рет көріп, жерден басқа орында отыруға, ұйықтауға болатынын, тізерлемей-ақ тамақ ішу мүмкін екенін алғаш біліп отыр, кейбірі күлкілі, тіпті керексіз сияқтанғанмен, үйренуге тура келгеннің бәрі оған таңғажайып тәрізді. Қыруар жаңалық ашқан, алайда бір адамы өліп, күллі коллекциясы мен қазбаларынан…

Жиһангездер оңтайлы өткел іздеп бір апта бойы шығысқа қарай жылжыды, алайда қайда болсын мұз берік емес, жаз өтіп шуақпен аяз алмасып тұрса да, теңіз толық қатпай, жылыда еріп жұмсарған сіреу сеңдердің де беті тегістелмей қойды. Қыстың басын күте тұруға тура келеді, ал ол үшін Толльдің салған лашығы бар, отқа жағуға жағадан салынды ағаш жинап алуға болатын, тіпті ақ аю мен терістік бұғысын аулап азық-түлік толықтыратын Беннетта аралына жету керек. Бақытқа қарай Санников жері мен арал арасындағы мұз жазда бұзылмай аман қалыпты, соның арқасында терістікке қарай шағын ғана шеңбер жасап, он күнде Беннеттаға да келіп жетті. Никифоровтың жаздай жинаған қорынан иттерге деп алған ет таусылып, соңғы үш күн бойы отын болмай қалған кез еді бұл. Түнерген құз-тасты қу тақыр Беннетта аралы Санников жер…

Ата салысымен Горохов онкилондар абдырап бірден қуғын ұйымдастыра қоймайды деген оймен тұра қашты, түн оның бой тасалауына мүмкіндік туғызады, тақа болмаса тағы да ағаш басына жасырынады. Бұта-бұтаның арасынан ол күндіз келген сүрлеуіне жүгіріп шығып, мүлкі мен итін тыққан терегін тапқанша кідіріп тұрып қалды. Қуғын көрінсе-ақ қоржын қалған ағашқа шығу керек, көрпе мен азық-түлік аш-жалаңаш болмай, түнді жоқ-жітіксіз өткізуге жағдай жасайды, ал жүкпен әрі қарай шапшаң жылжи алмайсың, суға дейін әлі екі шақырым жер бар. Ол тоқтап тың тыңдады, әуелі бәрі тып-тыныш еді, артынан дабыра дауыс шығып, алыстан алаулар жалтылдады. Тегі, онкилондар шырақ ұстап, мұның соңына түссе керек. Көп ойланып жаппай, Горохов ағаштың басына шықты да, өз мүлкін жоғарырақ көтеруге кірісті. Кездескен тармаққа дұр…

Горохов каналдан алысырақ жаққа қарай бұрылып, алаңқай мен айдынның толқыны жетпейтін, жетсе де әлсіреп жететін шоққа келіп, қайығын бір ағашқа байлап, көрпеге оранып түбіне көсіліп жата қалып, толқынмен сәл тербеліп ұйықтап та кетті. Ол Пеструханың ұлыған даусынан кеш оянды. Көзін ашып ол түнде су көп көтеріліп, қайықты ағаштың бұтақтарына апарып қысып тастағанын көрді. Иттің қысылғаны сонша, ол сорлы тіпті қозғала алмай қалыпты Оны босату үшін бірқатар бұтақты пышақпен кесіп түсіруге тура келді. Горохов судың тереңдігін өлшеп көрейін деп еді, түбіне жете алмады, ескегі мен қолын қосқанда екі метрден кем емес-ті. «Топан су деген осы! – деп ойлады якут. – Жолда енді еш жануарды кездестірмейсің: қашып құтыла алмағандары қарық болды». Тұтқыннан босанған Пеструха иіскелеп, құйрығын бұлғаңдат…

Бағанқас қарайып келе жатқанда-ақ Горохов өз төсегінің тұсынан жертөленің сырт жағындағы шымын алып, қармен жауып қойған. Жерге қадай сап, үргіге қадап қойған бірнеше сырғауылды қазір еш сиқырсыз суырып алуға болады. Таң алдында, әсіресе, ұйқы қатты қысып, күзетшілер қалғыған тұста сол тесіктен білдіртпей сыртқа шығуға мүмкіндік бар. Аннуирдің өнегесін ұстанып Раку де бірге кетеді деген Гороховтың үміті күшті еді. Қоржынын да қамдап қойған- ды. Раку қысқы киімін киіп ап жүрген. Қашып кеткенін таңертең ғана біледі, себебі төсек орнында қалады. Пеструха да әзір жата тұрады – кейін іздеп тауып жетер, тесікті сыртынан жауып тастайды. Қапелімде абыржып олар жиналып үлгергенше, бұлар он шақты шақырым ұзап та кетеді, екі жұп әйел шаңғысы да сайланып, кешкісін қарға жасырылған-ды. Ракудың оралмау…

Жолдастары кеткен күні Горохов кешірек тұрды, оның өзін де самбырлаған әйелдердің даусы оятып жіберді. – Аннуир қайда? Байқайсыңдар ма, түнде ол байына, әлгі ақ сиқыршыға қашып кеткен ғой, тегі! Тыйым салғанды тыңдамағаны да! – Барып осында алып келіңдер! – деген Амнундактың үні гүр ете түсті. – Келмесе, шашынан сүйреп әкеліңдер, – деген әйел даусы қостады оны. Осыны есітіп, жолдастарының бүгін түнде кетеміз дегені есіне түсіп, Гороховтың көңілі құлазып қалды. Олардың кеткен-кетпегенін білу үшін жалма-жан киіне бастады. Ол киініп болғанша Аннуирге жіберген Аннуэн мен екі әйел де келіп үлгеріп, өкінішті үнмен былай деді: – Үй бос тұр, Аннуир де жоқ, ақ сиқыршылар да жоқ, жалғыз ғана ит қалыпты. – Жақсылап қарадыңдар ма? Тегі, олар көрпесін тұйықтап алып ұйықтап жатқан шығар, – деді Горохов…

Күн ұяға қонар алдында ала жаздай құз-қабырғалары ой көзін шектеп тастаған жиһангездер ойпатта не болып жатқанын көру үшін жотаның жарына шықты. Санников жерінің түстік беткейі жаз дегеннің не екенін көрмегендей тұтас ақ қар жамылып, етектен бес шақырымға дейін қалың мұз құрсанып жатқан теңізге шымылдық боп түсіп тұр. Одан әрі айдынында сеңдер мен тұтас мұзды алаңдар қалқыған кең шалқар су түстік көкжиекке дейін көсіліп жатыр. Қайықпен өту үшін бұл теңіз тым шалқар, оның үстіне байдаркаға бүкіл жүк пен адамдар, иттер сыймайды. Күзгі аяздар теңізді қатырып, шық айдынның тарылғанын күту керек, не мұз әрі қарай түстікке созылып жатуы мүмкін деген үмітпен шығысқа тарту керек, екінші жағынан Қазандық аралына жақын отырып, оңтайлы сәті келгенде ауысып түсе қою қажет. – Біз қазір кемесі апатқа ұ…

Жүгі жоқ, жеңіл әрі жылдам жүзетін желқайықтың шапшаңдығын сағатына он шақырымға апаруға болады, Демек, үш сағаттың ішінде Амнундак тұрағына жетіп бару қиын емес. Ойпаттың шет жағының ашық суымен, таяз тұстың қойтасына соғылып қалмас үшін жарқабақтарға онша жақындамай, орман бауырын жиектей жүрді. Ықылым жылдар жер қыртысын жауып жатқан өлі жәндік, қу жапырақ, шөп-шөлең құжынап бетіне шыққан лай сумен желқайық жеңіл сызып келеді. Горюнов ара-тұра сырық тастап, судың тереңдігін өлшеп қояды – бір метрден асып кетіпті ол. Ойпаттың суы аз жағына қашып құтылмаса, ірі хайуандардың өзі қарық болуы шексіз. Ал су баспаған жер бар ма екен, әй, болуы да мүмкін-ау. Жүргіншілерді мазалаған енді осы ой болды. – Осынша нөпір су қайдан келді деп басымды күні бойы қатырып кслемін, – деді Ордин. – Уақытша…

Жаз аздан еріп кеңіген мұз апанда әлі тұрған казактың шатырына қонып шығып, жиһангездер ертемен күртік жотасынан баспалдақ оюға кірісті. Бесеуі де жан сала жұмыс істеп, екінді кезінде текше- тастың түбіне жетіп те барды. Төрттен – он метрге дейін ені бар текше тас күртіктің екі жағына бірдей созылып, бара- бара таутеке жүргендей ғана болып қусырыла түседі. Оның үстінде ең аласа тұсының биіктігі он метрдей жарқабақ бар, барлық жері бірдей тік емес, тәжірибелі альпинистің сатылап басына шығуына әбден болады. Алайда жүк көтеріп, иттерді шығару үшін жарқабақ тым биік, сондықтан араға бірер таяныш жасау керек, мынау базальт қабатта ол тақа алынбас асу да емес. Бірақ жұмысы бір күнге қаптал. Алаңды шолып шығып Горюнов: – Қалай қарайсыздар, бүкіл жүк пен нарталарды осында бүгін-ақ шығарып қойсақ…

Жиһангездер ертеңіне екі жағдайды таңырқай есітті: түнде жер сілкініпті және қасиетті көл қалпына келіпті. Қасиетті көлдің қалпына келуі, әрине, жер сілкінуден, бірақ оны бұлар қалай аңдамаған? Сұрастыра келсе, жердің сілкінгенін жертөледе қалған екі шал ғана байқапты. Амнундактар кеткен соң ұйықтап қалған екен, қаттырақ дүмпуден шошып оянып, сыртқа ата шығыпты олар, басқа қыбыр еткен пенде жоқ, аяқ асты сәл дірілдеп тына қалады да, суықтан қалтырай бастаған соң үйге енеді. – Қара басып біз неғып ештеңе байқамағанбыз? – деп таңданды Горюнов. – Әлде шалдардың түсіне сондай бірдеңе кіріп жүр ме екен? Не біз, не біздің сан-сапалақ қонағымыздың ештеңе сезбеуі қалай? – Тоқтай тұрыңдаршы! – деп дауыстап жіберді Ордин. – Жерің осы, жертөлеміз билеген әйелдердің аяғымен дүсірлеп жатқанда сілкініп…