ҚАШЫП ШЫҒУ

Бағана қас қарайып келе жатқанда-ақ Горохов өз төсегініңтұсынан жертөленің сырт жағындағы шымын алып, қарменжауып қойған. Жерге қадай сап, үргіге қадап қойған бірнешесырғауылды қазір еш сиқырсыз суырып алуға болады. Таң алдында, әсіресе, ұйқы қатты қысып, күзетшілер қалғығантұста сол тесіктен білдіртпей сыртқа шығуға мүмкіндік бар.Аннуирдің өнегесін ұстанып Раку де бірге кетеді дегенГороховтың үміті күшті еді. Қоржынын да қамдап қойған-ды. Раку қысқы киімін киіп ап жүрген. Қашып кеткенінтаңертең ғана біледі, себебі төсек орнында қалады. Пеструхада әзір жата тұрады – кейін іздеп тауып жетер, тесіктісыртынан жауып тастайды. Қапелімде абыржып оларжиналып үлгергенше, бұлар он шақты шақырым ұзап та кетеді,екі жұп әйел шаңғысы да сайланып, кешкісін қарғажасырылған-ды.Ракудың оралмауы Гороховты қатты опындырды, оныол жанындай жақсы көріп, әуел баста бір сол үшінонкилондармен қалып еді. Енді онсыз кетуге тура келіп тұр.Әй, бірақ сол кетуге көнбей, дабыл қағуы да мүмкін ғой.Асылы, оның жоғы да жөн болар.Горохов ұйқыға ерте бас қойып, Пеструханы өз төсегінеалып жатты, енді мұны өзімен бірге алып кетуге болады.Жатқалы жатып ол от басында отырған жауынгерлер естісіндеп дауыстап:– Раку келмей қалды. Ит ертең мені оятып, ас әзірлепберетін болады, – деді.Түн ортасына таман қатты жер асты дүмпуі қалғып отырғанқарауылды да, Гороховты да оятып жіберді. Жертөленіңсырғауылдары сықырлап, саңылауларынан балшық саулады.Ұйықтап жатқан жауынгерлер атып тұрып, құлазып қаттыкүйзелген Горохов та тұрып отырды. Дүмпу қайта қайталанса,Амнундак жертөлесінің бар тұрғыны жүгіріп шығып, от айналаашық аспан астында түнейді, онда білдіртпей тайып тұрумүмкін емее. Ертерек алас-күлес кезінде кетіп қалу керек.Ол ойын шумақтап үлгергенше жер екінші рет сілкініп,жертөле түгел сықырлап, төбеден бір сырғауыл шым-мымымен атып отқа түсті. Горохов апыл-ғұпыл жылы киініп,жауынгерлер жан даусы шығып есіктен бір-ақ атты. Дүмпу толқыны толастап, жертөле орнында қалған соң, әлгілердіңбіреуі қайтып келіп бірнеше шала алып кетті, Тегі, есік алдындаот жағып күзетін жалғастыра бермек ойы болса керек.– Сен, ең жақсысы үйден шықсаң еді, – деді әлгі жауынгерөз төсегінде отырған Гороховқа, – басып қалуы кәдік мынаүйдің, Амнундак жертөлесінің жартысы құлап та қалды.– Жоқ, мен осында қалып алаңсыз ұйықтай беремін, –деп жауап қатты Горохов. – Менің бұрышым опырылмақемес.Жауынгер басын шайқап шығып кетті. Якутке керегі осыеді, ол көрші бөлмеден Костяковтың көрпесін алып жұмарлапорады да, оны алғаш кіргенде кісі ұйықтап жатқандай етіп,өз көрпесінің астына тықты. Сосын өз төсегінің тұсындағысырғауылдарды суырып, тысқа қоржыны мен мылтығынқойып ап, сосын өзі шығып, Пеструханы алды да, тесіктісыртынан қармен бекітіп тастады. Жауынгерлер жаққан оттыңжарығынан түскен жертөле көлеңкесін жамылып, жиырмақадамдай жерде алаңқайдың шетінде жақын тұрған ағашқажетті. Бұл онкилондар отынға да, құрылысқа да ұқсатаалмайтын болған соң аман қалдырған мәуелі алып бәйтерекеді. Пеструха мен қоржынды теректің қуысына жасырып,өзі басына шығып, бір жуан бұтаққа отырып жан-жаққа көзсалды. Гороховқа бұл арадан алаңқайда не болып жатқаныалақандағыдай, ал өзін жапырағы болмағанымен қалыңбұтақтар көлегейлеп онша көрсетпейді. Алаңқайды баса-көктеп өтуге болмайды деп ойлады ол, себебі ақ қардамұның қара сүлдесін елеңдеп отырған кісілер бірден көреді.Айналып өту тіпті ұзақ, оның үстіне Горохов жеті қараңғыдабазаға емес, басқа жаққа апаратын жолға түсіп, адасыпкетермін деп те қауіп ойлады.Өзінің бақылау пунктінде отырып ол Амнундактыңжертөлесінің жартысы опырылғанын көрді, әйелдер алыпшыққан заттарымен балаларының қасында, от басындасапырылысып жүр, жауынгерлер қалған мүлікті сыртқа тасуда.Ұзамай жаңа бір дүмпу ойпатты бойлап дүбірлетіп өтті, ол бәйтеректің солқ етіп, теңселіп кеткенін түйсінді. Амнундакжертөлесінің және бір бұрышы құлап, от айналасындағыадамдар ұлардай шулап, кейбіреуі жығылып-сүрініп жатыр,тағы да айқай-шу, зар қақсау, ал ойпат аңғарынан құз құлағангүрсіл келеді құлаққа. Сол замат ол осы таяу маңда орманарасынан жердің қақ айрылып жарылған сықырын есітті.Сол жаққа жалт қарап, ол аппақ қар көрпесінің ортасынанорманның қара қойнауынан бөлініп шыққан қоңыр жолақтыкөрді, барған сайын далиған сол жолақтың бетінде аппақдақтар көзге шалынды.«Көлдің мұзы бұзылған ғой! – деп ойлады ол. Енді туражүре алмайсың! Мына қырсықты қарашы!»Жердің гүрілі мен құздың құлаған гүрсілі басылған шақтаГороховтың құлағы жаңағы шапшаң далиып бара жатқанқоңыр жолақтан судың сылдырын шалды.– Су көлдерден асып кеткені ме? Осы арада бізді қарыққылмаса игі? Мына кесірді қара: отты сөндіріп, адамдардықараңғыға тастайды-ау! Маған бұлардан аулақ қашу абзал.Ал өзге алаңқайларды да су осылай басса, қалай жүрмеккерек. Мына бақытсыздықты қарашы! Не үшін ғана мен осыжерде қалдым екен? Шіркін, қайық болса!Осы сәтте оның есіне су қатар кезде онкилондардың екіқабық қайықты көлден алып келіп, жерде қалдырса, қыстабұғылар қажалап, түтіп тесіп тастайды деп жертөленіңсыртына әкеп қарға көмгені түсті. Олармен жазда өзі талайрет балық аулағаны бар. Бұл болса да оның көңілін сәлорнықтырайын деді – қайық жақын, тек мұнан бұрынонкилондар алып кетпесе жарар еді.Қара жолақ әп-сәтте далиып, оның шеті отқа отыз қадамдайғана қалды, қарды жұтып жайылған су арнасын кеңейтіпбарады. Оны енді онкилондар да көрді. Біреуі жолақ шетінежүгіріп барып, оның жайылып келе жатқан су екеніне көзіжеткенде жан даусы шықты.– Құтыла көріңдер, су жайылып, топан басқалы тұр!Адам айтқысыз абыржу енді басталды: айғай-шу, жылау-сықтау, сапырылыс. Біреулер «Ағаш басына!», «Ағаш басына!»деп айғайлайды. Енді бірі «Қайық қайдалап» жүр, екіншісі«Сиқыршылардың жертөлесіне паналайық!» дейді.Жауынгерлер жиһаздарға, әйелдер балаларға ұмтылды.Амнундак жатжерліктер жертөлесінің алдында от басындаотырған қарулы жауынгерлерге жүгіріп келіп айғай салды:– Ақ сиқыршы қайда? Алып келіңдер. Не ол судытоқтатсын, не біз қазір оны жарып өлтіреміз.Кенет осы кезде биіктен бір әмірлі үн шықты.– Онкилондар! Жедел терістікке қарай жүгіріңдер, ондасу жоқ. Терістікке, терістікке тартыңдар, сонда ғанақұтыласыңдар. Мұны айтып тұрған мен – аспан иесімін.Қорқып құты қашқан адамдарға осы сөз әрең әсер етіп,бірінен соң бірі қайталай жөнелді.– Терістікке, терістікке қарай тарттық, тез!Ауыр жүк арқалаған жауынгерлер, бала құшақтаған әйелдербұғы табынымен араласа орманның бауырына қарай басты.Су жақын жердегі оттарды өшіріп, ащы түтін қолқаны алып,пысылдап шалалар сөніп, жарық жоқ болды.Амнундак жатжерліктер жертөлесінің жанында әлі тұр.Гороховты алып келу үшін ішке кірген жауынгерлер үрейленіпата шықты.– Ақ сиқыршы түндіктен итін алып ұшып кетіпті, үйқаңырап бос тұр! – деп мәлімдеді.Амнундак қолын бір сермеп қасына қарауылдарды ертіпалып бағыныштыларының артынан терістік бауырға қарайтұра жүгірді. Алаңқай бос қалғанда барып ағаштан түскенГорохов жертөленің жапсарындағы ескегі байланған бірқайықты аршып алып қарын қақты да, бәйтеректің түбінеәкеп бір басына Петруханы отырғызып, ортасына қоржынымен мылтығын салып, өзі жайғасты да, қолына ескекті алыптың тыңдады. Онкилондардың шуы шалғайға сіңіп, алыстайберді, соңғы оттар да сөніп, су жертөлелердің табалдырығынажетті. «Өй, қайықпен әлі де біраз кәкір-шүкір әкетуге боладығой, – деп ойлады Горохов, – тым құрмаса бірер тері көрпеәкетейін де, менің төсек-қабымды жолдастар Аннуирге бергеншығар және түнде жүрсем суық».Ол жертөлеге жүгіріп келіп еді, кірер ауызды су алыпкетіпті, ізінше өзі жасаған тесікке қайтып келіп, өкшелейқуған сумен ұшып отырып қайығына келді.«Осылай дұрыс болар» деп ойлады ол, көрпеніңжартысына өзі отырып, жартысымен аяғын жауып жатып.Қайықтың айналасында қарды жұтқан су пысылдап,төңірек түгел қарауыта түсті, қап-қара дүниеде тек жертөлеғана. Міне, қабық қайық та жүріп кетті, көл жаққа құлаштапГорохов та ескегін есе жөнелді.– Хош бол, тұрағымыз! – деді ол, жертөленің жанынанөте беріп. Сенде қыстап шығу бізге бұйырмады, жалпы ендіешкім де қыстай алмайды – су бәрін шірітеді!Екі басты ескекпен оңды-солды ескен соң жеңіл қайыққара суда ұшты да отырды; көз қараңғылыққа үйреніп, кейінысырылған қара орманды да, төбесі аппақ жертөлелерді деажырата бастады. Алда ерек екпінмен су лықсыған ашықалаңқай. Осы жазықтың ортасынан Горохов төмпе көріп,ескек есу қиындай түскенін аңғарды. Ол көл ортасынан судыңжалдана шығып жатқанын сезіп, ағынмен алысып, оныайналып өтуге тырысты. Оны айналып өткен кезде ағыненді өзіне көмектесе бастады. Ұзамай ол қарама-қарсыбаурайдан барып шықты. Енді түстікке тартатын жолды тауыпалу керек, қара орман сәулесінде ағараңдаған жертөлелербағдар алуға мүмкіндік берді, ол осыдан қай бағытқа жолшығатынын ұмытқан жоқ.Міне, ол сол сүрлеуді тауып, екі орман арасындағы жіңішкеканалға түсіп алып жүзе жөнелді, қараңғылық қоюланып,қабық қайықтың жұқа түбін тесіп алмас үшін абайлап жүзугетура келді. Горохов есуді доғарып, жеңіл қайықты бірауықағынның ырқына қоя берді. Аздан соң ағыс саябырлап, ескекті қайта қолға алуға тура келді, тереңдікті өлшеп Горохов судыңтізеден сәл ғана асатынын анықтады.Қарсы ағынға ол құлаштап енді есе бастап еді, сушолпылдап, осқырған, пысқырған, мөңіреген шу шықты –шамасы, сүрлеумен жабайы өгіздер келе жатқан тәрізді, алолармен ұшырасу – үлкен қатер. Көп ойланып жатпай Гороховқайығын орман қабырғасына ысырып, жолдан екі-үшқадамдай бір ағаштың түбіне тіреп, бір қолымен ескекті судыңтүбіне қадап, бір қолымен ағаштан құшақтап, қатып тұрдыда қалды. Шу-сыбдыр шапшаң жақындап, міне, ыңыранып,осқырып, пысқырып, селден қорқып, бірін-бірі баса-жаншыпкимелей терістікке ұмтылған кесек хайуандардың алпамсадайтұлғалары қозғалып келеді, олар қарнымен су сызып, бүлк-бүлк желіп, суды фонтандай атып, орман баурайына дейінгіжерді толқындатып жіберді. Горохов ағаштан ұстап, ескектіжерге шанышпағанда қайығы төңкеріліп қалатын еді, не керек,өстіп хайуандар әбден өтіп боп су сабасына түскенше якутбірнеше қатерлі минутты бастан кешірді.Осыдан соң ол жүз метрдей жүзіп үлгермей әлгі сыбдырмен шу қайта естіліп, тез таяла берді, шоққа тағы да тығылуғатура келді. Бұл жолы бірнеше мүйізтұмсық өтті жөңкіп,олар көтерген толқыннан Горохов аударылмай шақ қалды,су фонтандары оны көміп кетті.– Қарғыс атқыр, қолапайсыз хайуандар, қарасан келсінсендерге! – деп бұрқылдады ол бетін сүртіп тұрып. – Бүйтіпқарға адым жер ұзарсың ба, суды қайтып төкпек керек,оның үстіне тас қараңғы.Мүйізтұмсықтар көтерген толқын сап болмай жатыпжылқы үйірі жетті, бірін-бірі басып озғалы арындап аспанғаатып, осқырынып кісінеген олар өгіздерден тез қозғалып,суды бұрынғылардан да күшті толқындатып жіберді.Келесі алаңқайға жетпей, Гороховтың тағы бір тығылуынатура келді, бұл жолы өгіздер мен жылқылар аралас жөңкіп,олардың ізімен он шақты аю қорбаңдап жөнелді. Ақыры, олалаңқай көлге де жүзіп шығып, суы жал-жал болып бұрқырай шығып жатқан орта тұсынан айналып өтпек болған сәтінде сукенет көпіршіп көтеріліп кетті де, толқындар оны төңкөріптастай жаздады. Ойпат жағалауын бойлап өткен гүріл менгуіл жердің жанадан тағы бір дүмпігенін байқатты.Толқындармен жағаласып, Горохов келесі баурайға жеттіде, каналды тауып алып, әрі қарай жүзді, алайда көп ұзамайақылы алтау боп аңтарылып тұрып қалды, канал осы тұстанүш тармаққа бөлініп кетті, түнде қажет бағытқа таңдап түсереш мүмкіндік жоқ – ойпат аңғарларын ажырату оңай емес,компас жоқ, жұлдыз көрінбейді.– Енді еш амал жоқ, таңның атуын күту керек, – дептүйді ойын Горохов. – Алыс қалмаған шығар, таң атуыкерек: суда сергелдеңге түскеніме қанша уақыт, түн ортасынанбері безек қағып жүрмін.