Мазмұнға өту

Жаңа

«Сәтбаев: ғасыр адам толғауы». Деректі фильм («Қазақфильм», 2000 ж.)

«Қазақстан» Ұлттық арнасынан қазақтан шыққан тұңғыш академик, ғұлама ғалым Қаныш Имантайұлы Сәтбаев туралы «Сәтбаев: ғасыр адам толғауы» деректі фильмін бүгін сағат 15.25-те тамашалаңыздар!

0
0
688

«Гаттака». Фантастикалық фильм (АҚШ, 1997 ж.)

Болашақта «Гаттака» корпорациясына мүше болғысы келген Винсент басқа адамның атын жамылып, сонда келеді. Өтірігі ашылып қалмас үшін бар айла-шарғысын қолданады. Соған қарамастан, оған өлім қаупі төнеді.

0
0
210

Ахмет Байтұрсынов Нобель сыйлығы турасында

БІЛІМ ЖАРЫСЫ

Білімді жұрттарда білім жарысы деген болады. Ол жарыста бәйгеге түсе алатындар білімділер, зейінділер. Оларға бәйге тігіп, жарыстыратындар бай адамдар я обществолар. Бәйге тігу, жарыс істеу біздің қазақта да бар. Қазақта бай адамдар я қуаныш нәрсеге той істеп, ат шаптырады, я өлген адамына ас беріп, ат шаптырады. Байлығына қарай, адам-дығына қарай ас пен тойдың үлкені де, кішісі де болады. Барлығы бәйгеге тіккен малынан гөрі шақырған елдердің санынан, сойылған малынан байқалады. Тойдан көбіне ас зор болады. Асқа сойылған малды, қантына шығатын пұлды, ішілетін қымызды, тігілетін бәйгені ақшаға аударып есептегенде, зор астарға талай мың жұмсалады. Соның бәрі жұрт жиылып, бір-екі күн ішіп, жеп кету үшін істеледі. Не жұртқа келер онан пайда жоқ, не ас берушіге тиер сауап жоқ, құр далаға кеткен бір мал болады да қалады. Ақылдың ауанымен санағанда, астың шын мағынасы босқа мал шашу болып шығады. Ат шаптырып, ас берді деген бес-он жылға ат қалады. Қазақ жомарттығының түрі һәм оның ақырғы тиімі осы.

Білімді жұрттардың білім жарысына келсек, оның мағынасы да, көздеген мақсаты да басқа. Ол бірнеше ұлыс ел жиылып, бір-екі күн дуылдап, ет жеп, қымыз ішіп кету үшін ғана жасалмайды, бүтін ұлт я дүниядағы бүтін жұрт үшін һәм көпке қаларлық іс үшін істеледі. Дүнияда күн көріп, тіршілік етудің ауырын жеңілту үшін, жеңілін рақатқа айналдыру үшін істеледі. Неше түрлі ғылым, өнер - бәрі де тіршіліктің ауырлығын азайту үшін, рақатын молайту үшін шығарған нәрселер. Ғылым, өнер артылған сайын, дүнияда бейнет кемімекші. Осыған ақылы жетіп, есі енген жұрттар ғылым мен өнерді бірден-бірге асыруға тырысады. Асыру үшін әр түрлі істер істейді. Сол істердің бірі - білім жарысы. Білім жарысы дегеніміз  - бай адам пәлен мың ақшаны бәйгеге тігеді де, мәлім етеді: осы ақшаны пәлендей іс істеген кісі алады деп. Мысалы, пәлен ауруға ем тапқан я пәлен ғылымнан, яки өнерден жаңа жол тапқан, я пәлен турасында жазып, кітап шығарған адамдарға беріледі дейді. Ал бәйге тігілді. Енді ат жарысы болса, әркім атын жаратып, бәйгеге қосар еді, білім бәйгесі болған соң, білімділер бәйгеге қосылады. Бәйгеден дәмесі бар білім жүйріктері бірінен бірі озуға жүйріктігін аяп қалмайды. Тап дегенді табуға ойланады, істе дегенді істеуге қарманады. Ақырында әркім істегенін, тапқанын сынға жібереді. Сыншылары ғылым ордасында тұрған білімді ғалым адамдар болады. Бұлар қарап, сынап, бәйге кеседі.

Еуропада, мысалы, Нобельевский білім жарысы бар. Бұл жарыста бәйгені ғылым ауданында я әдебиет ауданында еңбек етіп озған адам я соғысқа қарсы һәм халық арасын жақындастыруға пікір жайған адамдар алмақшы. Жылда Рождество мейрамының алдында швед жұртының астанасы Стокгольм шаһарында білім жарысынан озғандарга бәйге аталады.

Өткен 1912-ші жылы Нобель бәйгелерін алған адамдар:

1) инженер Дален - ғылым хикметінен көрсеткен үздік біліміне алды;

2) профессор Каррел - дәрігерліктен көрсеткен үздік біліміне алды;

3) неміс жұртының атақты драма жазғыш жүйрігі Гауптман - әдебиет жүзінде үздік біліміне алды;

4) Сабатья һәм;

5) Гренкер - француз ғұламалары, ғылым хикметінен көрсеткен үздік білімдеріне алды.

Осылардың һәм басқалардың жылда озғанда алатын бәйгелері шведтің Нобель деген бір инженерінің білім бәйгесіне деп шығарған 18 миллион ақшасы. Осындай жұртқа пайдалы, үлгі аларлық жақсы істі жұрттың құлағына салып, біздің айтайын деп отырғанымыз мынау: білім жарысын істеу әр жұрттың қолынан келетін іс. Істейін десе, қазақтың да қолынан келеді. Еуропадай зор істеуге болмаса, бойымызға шығындап, «сабасына қарай піспегі, мұртына қарай іскегі» дегендей етіп істеуге болады. Еуропадағы ғылым, өнер толық, қазақта олардың жұрнағы да жоқ. Олар асқанның үстіне асыру үшін істеп отыр, біздер жұрнағы болу үшін істеу керек. Мың жылқысы бар байлар оның үстіне мал аз дегенде, бір аты жоқ жарлы мал аз демей, қарап отыруы дұрыс па? Ғылым, өнер турасында біздің жайымыз да сол жарлының халі сықылды. Ғылымның жаңа жолын табуға іздемек түгіл, тапқан ғылымға қолымызды жеткізерлік бізде еш нәрсе жоқ. Жұртқа ғылым үйретумен, көрумен, білумен жайылады. Білімнің бас құралы - кітап. Қазақ арасында білім жайылуына, әуелі, оқу үйренетін орындар сайлы болу керек, екінші, білім тарататын кітаптар жақсы боларға керек һәм халық арасына көп жайыларға керек. Осы мақсатқа жетуге зор себепкер болатын істің бірі - білім жарысы. Білім жарысының басқадан артық бір жері мынау: бұған шығарған ақша далаға кетпей, көздеген мақсатқа тура тиеді.

Егін салсаң, шықпай қалып, босқа шығындау ықтимал, мал жисаң, өліп қалып, босқа шығындау ықтимал, білім бәйгесінен пайда болмаса, шығын болмайды. Пайдасы боларлық істі істемей, бәйгеге ешкім қол созбайды. Солай болған соң, бұған шығарған ақша босқа кетуге тіпті орын жоқ. Еуропа байлары мұндай іске ақшасын басы бүтін қиып, жомарттық етеді. Ақшасын пайда қылып, сонымен малын көбейтуге шығармайды, әуелден-ақ жұрт үшін, көп үшін қайтпас қайыр құрбаным деп шығарады.

Біздің қазақ байларында Еуропа байларындай мол байлық жоқ, аз байлықпен халінше жомарттық қылатын байлар қазақта аз, жоқтың қасында. Біреудің малы көп болса да, саңылауы жоқ болады. Жұрт ісіне жаны ашып, жұрт намысына қаны қызатын қазақта адамдар аз болады. Себебі жұрт жұмысы деген қазақтың әдетінде болған емес. Өзге жұрттан оңаша жүріп, қазақ басқа халықтармен бәсекелесіп, жарысқа түскен жоқ. Сондықтан жұрт жұмысы, ұлт намысы деген сөз қазақтың көбіне түсініксіз нәрсе. Отбасына келерлік бәле болмаса, жұрт басына келерлік бәлені ойлап, уайымдамайды. Қуанышы, қайғысы от басынан аспайды. Ұлт намысы дегенді қазақтың көбі екі ауылдың, екі таптың я екі рудың намысы деп ұғады. Басқадан кемшілік көрсе, намыстанбайды, кектемейді, бір-бірінен кемшілік көрсе, кегін жібермейді. Ауылын шауып, адамдарын сабаса, жауын мұқатып, мақсатына жетіп болғаны. Халықтың көбі сондай болған соң, сол көптің ішіндегі байлар қайда барсын? Сондықтан қазақ байлары білім бәйгесіне ақшасын Еуропа байларындай басы бүтін бере алмайды. Еуропаша істе деп айтуға аузымыз бара алмайды. Осыны есімізге алып, Еуропа үлгісін қазақтың мүшесіне лайықтап, артығын мінеп, қазақ байларының алдына саламыз. Қазақтың байлары білім бәйгесіне ақшасын басы бүтін шығармасын, өзіне қайтаратын етіп бәйгеге тіксін.

Оны былай етуге болады: жоғарыда айтылды, білім жарысы қазақ арасына білім тарататын кітаптар шығаруға болсын деп. Білім түрлі болады. Білімнің әр түрін бірдей жақсы білетін адамдар аз болады. Бір түрін жақсы білетіндердің табылуы қиын емес. Докторлық ғылымын оқығандар денсаулық жайынан керек кітаптар жазуға мүмкін нәрсе; шаруа жайын оқығандар шаруа жайынан қазаққа керек жақсы кітаптар жазуға мүмкін нәрсе; оқыту жайын жақсы білетіндер мектеп кітаптарын жақсылап шығаруға мүмкін нәрсе; әдебиет ауданында жүйріктер халықтың қылығын, құлқын түзетуге керегі бар жақсы романдар сондай сөздер шығаруға мүмкін нәрсе. Осындай кітаптарға бәйге тігілсе, ол бәйге нағыз жақсы шығарған ғана кітаптарға берілсе, тігілген бәйгеге қарай бәйге кітапты бір я екі рет бай бастырып, ақшасын өндіріп алатын болса, сонан кейінгі бастырулары жазушы өз еркіне берілсе, осы шартпен білім жарысы істелсе, әуелі бәйге тігуге жомарттық көп керек болмас еді: неге десең, сынаудан өтіп, жақсы деп бәйге берілген кітап өтпей қалады деп қауіптенуге орын жоқ. Екінші, жазушыға да қолайлы. Шығарған кітабы жақсы болса, еңбегіне тиісті даяр ақшаны алып, онан әрі тағы жақсы кітап шығаруға кірісер еді. Еңбегіне ақысы татымды болған соң, ол өзін сол жұмысқа алаңсыз жегер еді. Әр жерден сондай жазушылар шықса, білім жұмысын айдап алға бастырмай қоймас еді. Бәйге тігушіге де, бәйге алушыға да тынышты, жұрттың білім турасындағы істерін алға сүйреуге қолайлы һәм нағыз керек жолдың бірі, біздің ойымызша, осы. Бұған, басқалар һәм байлар, не айтасыздар?

1913 ж.

________________________________________________________________________

«Алаш» айдарында жарияланған ұқсас мақалалар:

Есенғали Қасаболатов: «Қазақ жастарына»

Ахмет Байтұрсынов: «Аз уақытта көп білу жолының басы»

Уалиолла Халели: «Тіл сақтаушылық»

Ғұмар Қараш: «Тіл — әдебиет»

Мағжан Жұмабаев: «Дала. Қала.»

Әлихан Бөкейхан: «Ұят-ай»!

«Айқап» журналында әйел теңсіздігі мәселесі

«Айқап»: «Қазаққа алалық қайдан келді»?

Мұстафа Шоқайдың Әбубәкір Диваев туралы мақаласы

Л.Толстойдан: «Жұмыртқадай бидай»

Әлихан Бөкейхан: Дін таласы

«Қазақ» газетінде Наурыз мейрамы туралы материалдар

«Қазақ» газетінде Наурыз мейрамы тақырыбында

«Қазақ» газеті: «Соғыс һәм қымыз мәселесі»

«Айқап»: Топырағымыз алтын

«Айқап»: Қазақ шежіресі

Міржақып Дулатов: «Жазу тәртібі»

Біздің қазақ баласына не қылғанда басқа жұрттарға теңелуі хақында бір кеңес

5
8
2057

Ақтөбе гарнизонында Елбасы жолдауы іске асырылуда

2013 жылғы 16-20 маусым аралығында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың 2012 жылғы 14 желтоқсандағы «Қазақстан-2050» стратегиясы: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауын іске асыру шараларын ұйымдастыру, төл Қарулы Күштеріміздің оң беделін арттыру және қоғамда әскери қызметті насихаттау, Мемлекеттік жастар саясаты тұжырымдамасын іске асыру шеңберінде Қорғаныс министрлігінде құрылған кешенді ақпараттық-насихаттау тобының Ақтөбе, Ақтау және Атырау қалаларына сапары  басталғандығын хабарлаған болатынбыз.

Топқа Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабы бастығының орынбасары – Тәрбие және идеологиялық жұмыстар департаментінің бастығы полковник Мұхамеджан Таласов жетекшілік етуде.

Сапар барысында аталған топ мүшелері Әуе қорғанысы күштерінің әскери институтында болып жиын өткізді. Мұнда Ақтөбе әскери гарнизонының әскери бөлім командирлері кешенді топ алдында Елбасының  Жолдауы бойынша атқарылып жатқан іс-шаралар төңірегінде есеп берді. Топ мүшелері әскери қызметшілерге, олардың отбасы мүшелеріне, Қарулы Күштер ардагерлеріне «Әскери қызмет және әскери қызметкерлердің  мәртебесі туралы» Заң бойынша  кеңестер берді. Әскери қызметтің беделін арттыру мақсатында топ басшысы Ақтөбе облыстық әкімшілігінің  өкілдерімен кездесіп, жастарды отансүйгіштікке тәрбиелеу мәселелерін талқылады.   

Сондай-ақ кешенді топ жетекшісі облыс ардагерлерінің және гарнизон әскери қызметшілерінің алдына шығып жоғарыда аталған тақырып жөнінде сөз сөйлеп, қойылған сұрақтарға жауап қайтарды. Жиын соңында кешенді топ құрамындағы Қорғаныс министрлігінің Орталық ансамблінің мүшелері жиналғандарға өз өнерлерін көрсетті.

Кешенді топ өз жұмыстарын ертең Атыраудағы әскери гарнизондарда жалғастыратын болады.

ҚР ҚМ Баспасөз қызметі

0
0
353

Сегодня в Генеральной прокуратуре прошла международная научно-практическая конференция по обсуждению Концепции проекта «Бітімгершілік – Примирение» (в уголовном и гражданском процессах).

Разработчиками документа и организаторами форума выступили Генеральная прокуратура и Верховный суд  совместно с международными организациями в области уголовной реформы.

В работе форума приняли участие   Председатель Верховного суда Бектас Бекназаров, депутаты Парламента, ответственные должностные лица центральных государственных органов, представители неправительственных организаций, научной общественности, зарубежные эксперты, государственные и общественные деятели.

На конференции обсуждены проблемы,   препятствующие широкому использованию примирения в разрешении гражданских и уголовно-правовых конфликтов, выработаны эффективные рекомендации по дальнейшему развитию этого правового института.

Пленарное заседание   открыл Генеральный Прокурор Асхат Даулбаев, который отметил высокую актуальность обсуждаемого вопроса для общества, важность придания отечественному правосудию восстановительного характера.  В  судах ежегодно рассматривается около 300 тысяч споров. И лишь 3% дел заканчивается миром. Ситуация усугубляется и сложностью существующих судебных процедур, которые не способствуют  примирению конфликтующих. Практика примирения вне суда, в том числе с помощью медиации, также не получила широкого распространения.

В мировой практике при улаживании споров основное внимание уделяется именно примирительным процедурам и альтернативным способам разрешения споров, различным формам посредничества.

Наиболее эффективным из них  признан институт  примирения, как вне суда, так и в рамках судебного процесса. Преимущества его очевидны: в результате заключения мирового соглашения конфликт не становится достоянием общественности, его разрешение не требует больших расходов и времени, учитываются интересы обеих сторон,   достигнутые соглашения исполняются чаще, чем судебные решения.

Для того, чтобы примирительные процедуры заработали эффективно, необходим комплексный подход. Исходя из этого, Концепция проекта «Бітімгершілік – Примирение»  предусматривает реализацию комплекса законодательных и организационных мер, которые позволят расширить возможности использования примирительных процедур и других внесудебных механизмов разрешения правовых конфликтов, совершенствовать внесудебные способы разрешения споров.    В документе   объединены основные передовые идеи в этой сфере, в том числе основанные на опыте зарубежных стран. Главная цель предлагаемых новаций -  путем развития институтов примирения до 2017 года уменьшить число рассматриваемых в суде уголовных и  гражданских дел, как минимум, на 30%.

В рамках обсуждения Концепции состоялся  заинтересованный обмен мнениями  по широкому спектру вопросов, связанных с активным внедрением примирительных процедур  в разрешении гражданских и уголовно-правовых конфликтов, укреплением системы альтернативного разрешения споров, совершенствованием института внесудебной медиации, выработаны эффективные рекомендации по дальнейшему развитию нового правового института. В частности, предложено использовать подготовку дела к судебному разбирательству в качестве основы для заключения мирового соглашения, расширить категории споров, подлежащих обязательному досудебному урегулированию,  в целом задействовать весь потенциал внесудебных способов достижения компромисса.

0
0
297

Бүгін Бас прокуратурада «Бітімгершілік – Примирение» (қылмыстық және азаматтық іс жүргізуде) жобасының тұжырымдамасын талқылау бойынша халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция болып өтті.

Құжаттарды әзірлеуді және форумды ұйымдастыруды Бас прокуратура мен Жоғарғы сот қылмыстық реформа саласындағы халықаралық ұйымдармен бірлесіп жүргізді.

Форум жұмысына Жоғарғы сот Төрағасы Бектас Бекназаров, Парламент депутаттары, мемлекеттік орталық органдардың жауапты лауазымды адамдары,  үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері, ғылыми жұртшылық, шетел сарапшылары, мемлекет және қоғам қайраткерлері қатысты.

Конференцияда азаматтық және қылмыстық-құқықтық жанжалдарды шешуде бітімгерлікті кеңінен қолдануға кедергі болатын проблемалар талқыланды, осы құқықтық институтты одан әрі дамыту жөнінде тиімді ұсыныстар жасалды.

Жалпы отырысты Бас Прокурор Асхат Дауылбаев ашты, ол талқыланып отырған мәселенің қоғам үшін жоғары өзектілігін, отандық сот төрелігіне қалпына келтіру сипатын берудің маңыздылығын атап көрсетті.  Соттарда жыл сайын 300 мыңға жуық даулар қаралады. Және істердің тек 3%-ы ғана бітімгіршілікпен аяқталады. Жағдай қазіргі сот рәсімінің күрделілігімен де тереңдей түседі, ол жанжалдасушыларды бітімге келтіруге ықпал етпейді. Соттан тыс, оның ішінде медиация көмегімен бітімге келтіру де кең таралмай отыр.

Әлемдік тәжірибеде даулардың тігісін жатқызу кезінде негізгі назар дауларды шешудің бітімгерлік рәсімдеріне және баламалы тәсілдерге, делдалдықтың әртүрлі тәсілдеріне аударылады.

Соттан тыс та, сот процесі шеңберінде де бітімге келтіру институты олардың неғұрлым тиімдісі деп танылып отыр. Оның артықшылығы айқын: бітімгершілік келісімін жасасу нәтижесінде ол жұртшылыққа жария болмайды, оны шешу көп шығын мен уақытты талап етпейді, екі тараптың да мүдделері ескеріледі, қол жеткізілген келісім сот шешімімен салыстырғанда жиі орындалады.

Бітімгерлік рәсімдері тиімді жұмыс істеу үшін кешенді ұстаным қажет. Осыған орай, «Бітімгерлік – Примирение» жобасының тұжырымдамасы заңнамалық және ұйымдастыру шаралары кешенін іске асыруды көздейді, ол бітімгерлік рәсімдерін пайдалану мүмкіндіктерін, құқықтық жанжалдарды шешудің және басқа да соттан тыс тетіктерін кеңейтуге, дауларды шешудің соттан тыс тәсілдерін жетілдіруге мүмкіндік береді. Құжатта осы саладағы негізгі озық идеялар, оның ішінде шетелдің тәжірибесіне негізделгендері біріктірілген. Ұсынылып отырған жаңалықтың басты мақсаты – бітімгерлік институттарын дамыту арқылы 2017 жылға дейін сотта қаралатын қылмыстық және азаматтық істердің санын кемінде 30%-ға азайту.

Тұжырымдаманы талқылау шеңберінде азаматтық және қылмыстық-құқықтық дауларды шешуге бітімгерлік рәсімдерін белсенді енгізуге, дауларды баламалы шешу жүйесін нығайтуға, соттан тыс медиация институтын жетілдіруге байланысты кең спектр бойынша мүдделі пікір алмасулар болды, жаңа құқықтық институтты одан әрі дамыту жөнінде тиімді ұсынымдар тұжырымдалды. Атап айтқанда, істі сот талқылауына бітімгершілік келісімін жасасу үшін негіз ретінде дайындауға пайдалану, сотқа дейін реттелуге міндетті түрде жататын даулардың санаттарын кеңейту, тұтастай алғанда, бәтуаға қол жеткізудің соттан тыс тәсілдерінің бүкіл әлеуетін іске қосу ұсынылды.

0
0
577

«Жалғызкөзді пркырор»

«Жалғызкөзді пркырор»

 

Монитордағы күлімдей қарап отырған әдемі мөлдір көздерге ентелей түсіп қарап отырғаны сол еді, есік тарс ашылды да:

-         Кімге сонша тесіліп отырсың-ей? – деген шайпау қатынның ащы дауысы жаңғырыға шықты. Бұның қолы өзінен де жылдам түрде ашық тұрған монитордағы әдемі суретті дереу жоя қойды да:

-          Ешкімге, жұмыс істеп отырмын, мені аңдымасаң жүре алмайды екенсің өзің? –деген жауапты бір түрлі үркінішпен жеткізді.

-         Сенің тағы да құтырып жүргеніңді сезіп жүрмін, сен мына төрт бала мен мені бағуға міндеттісің, анау сылқымыңның суреттерін ақтарып отырған шығарсың тағы да, – деп, шашын төбесіне түйе салған, орта бойлы толықтау келген сары келіншек ашулы күйі сенімсіз түрде кеп, күйеуімен қатар мониторға үңілді. Үңілді де іздегенін таппаған соң мұрнының астынан бірдеңелерді міңгірлеп кері шығып кетті. «Үф!» деді ішінен бұл. «Осы жалғызкөзді пркырордан құтылатын күн бар ма екен? Дір еткізді ғой, қайдан сап ете қалды өзі? Білмейтіні жоқ өзінің, дүниенің бүлінгенін сезе ме, осы бәле, әлде менің түрім өзгеріп кете ме екен?» Қашан болсын аңдыған-баққаны күйеуі. Үйге келгісі келмейді. Әттең, бала жас. Бұл салақ не балаға уақтылы тамақ беріп, не уақтылы далаға шығарып, не мезгілімен сабақ оқытуға да жоқ. Тапқанды ғана білетін салпыауыз сарықарын. Қыздарына жөндемді киім де таңдай алмайды. Қашан болса, өзінің жүргені еркек басымен салпылдап. Оның бар өнері мұны аңдуға шыққан. Талай рет есікті тарс жауып кеткен кездері болды. Иттей болып қайтып келеді. Қайда барады? Үлкен ұлдың көршілердің үйіне барып, тамақ сұрап жейтінін білгенде іші удай ашыды. Амалсыздан қолына кепсер ұстады. Демалыс күндері тойымды тамақ пісіруді әдетке айналдырды. Үй жи десе, үйе салатын шалағайдың тозған көрпелерін тастап, жаңасын алып, үйді үй қылып қояды арасында. «Ана жерім ауырып тұр, мына жерім әкетіп барады» деп жатып қалған кездерінде үйді жуып, тазалауды да бұған итере салып жүр. Соған дағдыланып, сірә, бұл міндетті де бұның мойнына іліп қоймақ. Бұл қабағын түйіп ашулана бастағанда ғана жан-­жағын жиыстыра бастайды. Әйтпесе, жатқаны жайрап, тіл мен жағына сүйеніп.

Шешесінің «бұл білінбейтін ауру, құтыл тезірек» деген сөздері құлағында әлі де ызыңдап тұрғандай. Кетуге бел байлаған да. Мөлдір көздерге ғашық болғалы, ес ақылынан алжасты. Сүйіктісіне ант беріп, серттескен еді. Соның сұлу жанарынан дүниенің бар қызығын тапқандай еді. Бірақ ол жайнаған айна бір-ақ сәтте быт-шыты шығып шағылып қалғаны. Сүйіктісіне қосылу деген асқақ арманнан өз еркімен бас тартты. Дертті жаны тағдыр тәлкегіне көніп, амалсыз төзіп жүр. Бұ «жалғызкөзді пркырор» оны да біліп қойып, шу шығарды, бала-шағаны жинап алып, төркінге кетті қашып. Білмейтіні жоқ өзінің, «пркырор» десе, «пркырор». Төрт баланы тентіретіп, бақыт іздеп кете алмасын түсінді. Бүкіл дүниеден баз кешкенде төрт баланың көз жасы тірілтті. Өлмеуге тиіс. Амал нешік тағы да алдына жығылды, ертіп келді. Сенен басқа ешкімді сүймеймін деп ант-су ішті. Бұл бар тіл байлығын салып, көлгірсіді. Ол көнгенсіді. Бірақ бұл өтірік өмір екенін екеуі де жақсы түсінеді. Оны көрсе болды салға жерден жыртиып, күлгенсіп, көңіл қошын тауып, дегеніне көне беру әдетке айналды. Айналасындағы жағдайға қарап көсілуге бейімделді. Тап бір өзі адам еместей. Кеудесінде жаны жоқтай. Ауру сияқты көрінеді кейде өз-өзіне. Оның жын ойнаған кекшіл шегір көздеріне қарап, жеңілуден басқа амал жоқтығын түсінеді. Бұл надандық дегеннің шеті, қиыры жоқ екен ғой. «Міндеттісің!» деп дандансиды ғой тағы. Иә, өкініш өзегін өртейді. Міндетті болды. Амалсыздан. Дәп қазір сен маған дуа салып, молдаларға төлем төлеп, оқыттырып, тапсырыс беріп мойныма мініп алғансың деші, жата кеп жыласын, жер-көкті тепкілеп. Мойындар ма екен сонысын? «Мен бақытсыз, сорлымын» деп көз жасын көл қылып, озанды бастағанда шындап жаны ашып кетеді. Бейшараға бақытсыздық маңдайына жазылған шығар. Бұдан басқа кімге керек ол? Он жыл бойы бір жұмысқа басын тыға алмады. Ешкіммен басы піспейді. Қаражан ғой құдды. Заман өзгерсе де, адам санасы өзгермейді екен. Бұл қатынның топастығында шек жоқ қой, шек жоқ. Қап-қара ғой, тұла бойы тұнған арамзалық. Бұған да керегі шамалы, кейде қиялға беріліп, армандап кетеді: жолда көлік қағып кетсе, я жындыханаға түсіп қалса екен деп. Ондай армандар орындалмайды ғой, әттең, өзіңді түсірер мына ит мінезімен жындыханаға. Көпе-көрінеу өтірік ауырып, жалған сөйлейтінін де белгілі. Құдай ақы, бүгін шындап ажырасса, ертең-ақ байға тиіп кетер еді. Сұмдық бейімшіл өзі өмірге. Жылы­-жұмсақты иіскеп біледі. Дуа жасаудан жалықпай келеді. Он жылдың жүзі болды. Талай мәрте барып емделді. Бұл емделеді дуадан, ол қайта жасайды. Шайға, тамаққа қосып бірдеңелерді араластырып жатқанын бұл байқамайды деп ойлайды. Арақ ішсе, жата кеп тулайды. Арақпен дуаның күші кетіп қалатынын біледі. Соңғысында бұл оқып үйреніп жүрген ағылшын кітабына жасатты. Кітабын жоғалтып, біраз күн жоқтау салды. Өзім тауып берем деп бір аптадан соң қайта шығарды. Оқытып алып келгенін сезді. Құдай осындай албасты басқан қатындарды көрмейді ме, құдайдың да көзін шел басқан ба деп ойлайды кейде. Табылған кітаптан көз алмай оқи бастаған еді, жаман ауырды. Аяқ-қолы ұстамай, дірілдеп, жұмысқа бара алмай қалды, тәлтіректеп. «Тұмауратып қалғансың ғой, байғұс-ау, сен ет аса берші, мен дүкенге барып келейін» деп шығып кетті. Жаны ашыған түрі. Фуу... Не деген шаршамайтын бәдік еді өзі? Бұның телефонын алып ішіне өзін «сүйіктім» деп жазып қойыпты. Оны өшіріп тастаған еді. Ұмыттырып барып «ғашығым»деп жаып қойыпты. «О, сорлы, садаға кет сүйіктіден» деді бұл ішінен, текетіреске келгенде жеңіле салады, сүйіктім деп айта салатын болып жүр. Өзіне өзінің жаны ашиды. Менен сорлы бейбақ жоқ шығар, сірә, бұл жалғанда деп ойлайды. Солай деп құтыла салмаса, үйдің іші даң-дұңнан арылмайды. Иланады кәдімгідей соған. Сасық ауыз. Алдағы көзіңнің іріңді былшығын қойдырып алсаң етті. Жанында отырып шәй ішу жиіркенішті. Тура итаяқтан жуынды ішкендей болады. Сүйікті болғаннан садаға кет. Ішінен тынады. Дей алмайды. Бұны дегеніне көндіргеніне ол мәз болады. Ал, бұл қатынының құлақ миды даң қылатын марғаулық «мияулылығынан» құтылғанына қуанады. Бұл оны алдаумен, ол бұны таптаумен сүреңсіз сұр күндер алмасып жатыр, бітер емес. Ал бұның көз алдына мөлдір көздер елестей береді. Алмас қылыштай қастары, керме иығы, мейірімге шүпілдеп толып тұратын жылуы мол көздері бар нәумез қыздың суретіне қарағанда өзінің сорлы ғұмырын ойлап, іші қан жылайды. Шу шыққалы онымен байланысын үзді. Бәлкім, бағы ашылып, басқасын табар. Осы ойының түп төрркіні өзінің жанын жегідей жейтінін өзіне ғана аян. Қимайды оны. Сүйіктісінен айырылғалы жүзі жарқын емес, көзінің нұры да солып қалған. Бірақ «көрмес түйені де көрмес» деген рас қой. Қатыны оны байқамағансиды. Оған бәрібір шынтуайтында. Өзі бақытты болса, болды. Басқаны қайтсін түгендеп. Бұл құсадан аяғымен жер тарпып, аузына топырақ толтырып, қала берді. Сертінде тұра алмады. Нағыз оңбағандық өзінен шығады деп күтпеген еді. Морт сынғандай. Өмірде еш қызық қалмады. Жұртқа менің төрт балам тұрғанда бақыттымын деп айта, айта бұл жауыр сөзге өзі де иланудан қалған. Бала үшін бақытты болуға тиісті сияқты. Әттең,  іші боп бос. Кеудесін ит тырнап жатқан күйкі күймен алысқалы көп күн өтті. Сұмдық бақытсыз екендігін айтып, айдалаға барып айқайлағысы келеді. Оған шама қайдан келсін?! Міндеттісің деп тұрғанда. Бала бағуға міндетті. Жеткізуге. Ендігі уақытта оларға сатқындық жасамауға уәде етті. Бірақ «ажырасам, алдыңа келем, табыстық, енді кет деме, сенің шырақтай жанған көздеріңнен көз ала алмаймын, таптым, енді жоғалтқым келмейді, күнім болып шықтың көгіме, сол күнге күйіп өлгім келеді, жаңа өмірді бірге бастайық, менен бас тартпашы» деп еліріп жылап тұрып, оның келісімін алған күні ең бақытты күн болып қаларын қайдан білсін?! Кеудесіне бар әлем сыйып кеткендей болып еді... Тәтті қиял... Дәл сол сәтте өмірдің соншалық тәтті екенін сезініп еді-ау... Жалған екен бәрі де... Дүние тек соның күлім көзінен жаралғандай еді... Елестей береді көз алдына. Жылап тұрып, дауысы дірілдей «кет десеңші, не істеймін онда?» дегені құлағында қалыпты. «Демеймін» деп еді. Бірақ деді. Дегізді ғой мына қатынның таусылмайтын дуасы. Еркек болып несіне тудым деп түңіледі кей кезде. Сонша кімнің көз жасына қалып, наласын арқаладым екен осындай талағы тарс айырылып, қабағы ашылмайтын, кепкен тулақтай тырысып, үйге кісі кіргізбейтін қанден итке тап болатындай.

-         Әй, естідің бе, пәлешенің қызы байға кетіпті, жүріп жүрген жігітіне, ақ көйлегі сыймай, құдағиы келіп қызыңның аяғы ауыр деп шешесінің жер жебіріне жетіпті, ұяттағы, бір қызына ие болмай не қарап жүр солар, - деп соңғы өсекті жеткізіп кетті әлгі.

-         Нең бар жұртта?

Өзгеде несі бар екен осының? Өзін неге біліп алмайды? Қыз болып тигендей сөйлейді, түге. «Әркіммен жүріп, спидпен ауырған біреуден ауру жұқтырып, өле салғым келген» деп алғашқы түні жылағаны есінен шыққан ғой бұның?! Ұмытыпты. «Судан таза, сүттен ақ». Есегі судан өтті, кетті, дүние өзгерді. Өткеннің оралмайтыны рас. Бәріне көніп, ризалығын беріп еді сонда әлгі имансыз молдаларға. Қалай жаны ашымады екен жап жас жігітке жұрттан қалған жезөкшені қосып, ұрпақ өрбітуге дуа оқығанда... Өзінің ниеті дұрыс еді ғой. Ақымақтық-ай десеңші... Бір әйелдің болса да бағын ашқысы келіп еді. Сезімді мойындағысы келмеген еді, бәрі өзімнің қолымда деген тәкәппарлық тұралатты ғой мұны. «О,Алла, бар екенің рас болса, қыздарымды сақта шешесінің жолынан, бізге бермеген бағыңды соларға бұйыртшы ең болмаса». Кейде ішінен шошынады. Бүлдіршіндей қыздарының кімге тартарын ойлап, әбігер күйге түсетіні бар. Былтыр жаздай мүгедек баласына анау «Ибат» деген дәріні ішкізіп, жазып алам деп шала бүлінді. Еш әсері болмады. Бұл біраз дәрігерлерге қаратты. Оның да себі жоқ. Дауасыз дерт. Мәңгілік мүгедек. Аяқ қолға тұрмай шырылдаған баласын көрсе жүрегі езіліп кетеді. Намазын оқып, тазаланып, кезекті абортқа аттанып бара жатқан «жалғызкөзді пркырорды» тоқтатқан өзі еді. Құдайға құлшылық жасап, талай рет абортқа барып келді. Өз баласын өзі өлтіріп. Не деген етегі жеңіл қатын еді. Неден болғанын кім білсін, әлде анасының қарғысы дарыды ма, төртінші бала мүгедек болып туды. Қарап жүрмей шешесімен алысып, оның басын шаңсорғышпен жарып, екінші бұл үйдің есігін ашпастай етті. Қай қылығын алып қараса да, жүрегі айниды. Қалай сонша жыл шыдап келген? Керенау қатынның қитұрқы қылықтарына тойып кеткенде, ашуға булығып есікті тарс жауып, кетіп қалатын. Бірде айналасына қараса, «Думанда» жүр. Не істеп жүргенін өзі де білмейді. Досы қоңырау шалып жатыр екен. Мұның ашумен қаланың шетіне шығып кеткенін әжуалап, келекететін болды кейін. «Ашуға мінсе, Думанға кетіп қалатыны бар» деп. Сол досына жан сырын айтып еді, «жұқтырдың оңбаған, тып тыныш жүрген адамды шайтан азғырды, тоқал таптым» дегенінде ол күліп: «сүйген жақсы ә, сүйіп қосылғанға жетпейді ғой өмірдің ләззаты, сүйіктіңнің қолынан ішкен шәй балдай, одан тараған ұрпағыңда ерекше ыстық, сүйіктіңнің көзі тұнық, ерні зәмзәм ғой, шіркін» дегені ойына орала беретін болыпты соңғы кезде. Күйдіргі-ай, ол да біледі екен ғой сүюдің не екенін. Дариға-ай, сол бір қыз.... Арман ару көкірегіне маза бермейді... Қапияда кездескен асыл жанның жақсылығын бағалай алмай, тар жол, тайғақ кешуде қайта жаңылысып, адасып қалғанына іштей наразы. Құдайдан тосын сый сұрап еді, берді. Басында осынша бақытты бір қолымен берген құдай екіншісімен тартып алуы мүмкін еместей көрінген. Бірақ өмір бұл ойлағандай романтикалық хикая болмай шықты. Тағы да шаң басқан бөлмесіндегі шашылған киімдердің ортасында қағазға көміліп отырған отырысы мынау. Сүйіктісіне қатысты арманы орындалмай, асқар шыңға баланған күйі тылсымға сіңіп жоқ болды. «Армандауға болмай ма» деп көріп еді, бұған болмайтын болып шықты. Кет демеймін деп алып, кет деді. Шиеттей бала-шағадан тірідей безіп, кете алмады, мұның тізгіні мына салақ қатынның қолында қалды. Мойнындағы қамытты шешетін амал таппай сарсылады. Таба алмайтынын түсінгенде асылып өлгісі келеді. Иә, кете алмайды екен. Туған баладан асып қайда кетпек? Бірақ есесіне өзі тірі әруаққа айналды. «Осыдан кетсең, тура ағаларымды ертіп кеп, тепкілетіп жіберем, мүгедек қылып тастаймын, маған жоқ нәрсе ешкімге де жоқ» деп тепсінген мына қатынның ызбарлы кейпі көз алдында. Қорыққаннан кеткен жоқ емес, қорынғаннан кете алмады. Әйтеуір, құдайдың жолында, оған да тәубе, бірақ құдай оны біле ме? Әлде мұны мүлде ұмытып кетті ме? Демегені артық еді. Адамның тағдырымен осылайша ойнайтын жаратушыға деген назасы шаш етектен. Бірақ оны кімге айтады, мұның өмірінің көлеңкелі тұсын ешкім білмейді, білмеуге тиіс. Тек сыралғы достары ғана аз кем біледі. «Сенің ажырасуың – шарты толған ажырасу, еркек болсаң сертіңде тұр» деген қызық сөздер айтқан еді. Мұның сүйген көңіліне қаяу түсіргісі келмей, қолдау білдіргендері шығар. «Қайран, асыл азаматтарым­-ай» деді ішінен, «мына жалғызкөзді пркырордың уысында сығылған ебелек болып қалдым ғой, еркектіктен үміт жоқ, өшкен шаламын, мен енді бір шіріген жұмыртқа ғанамын» деп көзінен еріксіз шыққан жасын жеңімен сүртті. Оның құшағында тұрып жылағаны есіне түсіп кетті. Ешқашан ешкімнің алдында иілмеген басы, күйінбеген көңілі, соның көздерінің алдында сыр берді. «Саған келе алмайтын болдым, мен балаларымды қимаймын, саған қолым жетпейтінін ойласам, өмір сүру деген бекершілік болып кетеді» деп, өзегіне тығылған өксігін тыя алмай бір сағат құшақтаған күйі егілген еді. Жанары жарқ еткеннен өзіне баурап алған сұлу қыздың мұңды көздеріне ғашық болып еді әуелгіде. Сол мұң тұнған нәумез күйінде «мен үшін қайғырмашы» дей берді ол.

Аптығы басылып, өмірдің тозағына машықтанып барады. Масыл қатынның тасыраң мінезі мен бейпіл сөздеріне жаны ауырмайтын болған. Байқамай жүре береді. Жұрттан да ұялмайтын болып алды. Мейлі, қандай болса, сондай болсын, түзелмейтін мінез онікі. Тек балалары дін аман болсыншы. Көзден қалып отырса да байқамайтыны жоқ өзінің, «жалғызкөзді пркырор» деп достарымен қойып алған атын да біліп алыпты. Қайдан, қалай? Түсінсе бұйырмасын, бірақ өлгендегі сөзін айтып, ол сен емес деп әрең сендірді. Есесіне енді жаңа телефон әпермек. Мен кіммін осы деп ойлайды кейде? Өзіне беймәлім. Сыртқа білдей ұлтжанды азамат саналушы еді. Жүйріктермен жарысам деп жүргенде аяққа шідер салынды. Жарыспақ түгілі, бір қадам аттау сор болды. Ел түгілі қазір өзі бас қайғы. Бірақ ішінен ит екенін өзі ғана біледі. Қарғыбауы әлгі «жалғызкөзді пркырордың» қолында. Одан қашып құтылатын жер бетінде тесік жоқ. Бүйткен өмірі құрысын... Осынша арсыздықты арқалатқанша ала салғаны дұрыс еді бұ Алланың... Не сезім жоқ, не өмір жоқ, жалған дүние...

 

Фейса Рахат

 


0
0
722