Тікелей эфир

Л.Толстойдан: «Жұмыртқадай бидай»

Л.Н.Толстой

ЖҰМЫРТҚАДАЙ БИДАЙ

Балалар ойнап жүріп, жұмыртқадай бір нәрсе тауып алады. Ортасында бидай сызығындай сызығы бар. Тұрпаты нақ бидайдай.

Бір жолаушы балалардан 5 тиынға сатып алып, қалаға апарып, табылмайтын нәрсе деп патшаға қымбатқа сатады.

Патша данышпандарды жиып сұрайды «бұ жұмыртқа ма, бидай ма?» деп. Данышпандар олай-бұлай алып қарады, бірақ патшаның сұраған сөзіне жөнді жауап бере алмады. Терезе алдында жатқан нәрсені тауық келіп шоқып теседі. Жұрт бидай екенін білді. Данышпандар патшаға айтыпты: «бұл кәдімгі арыш бидай екен» деп. Патша бидайды таң-тамаша қылып, қайда һәм қай уақытта шыққан бидай бұл, табыңдар деп данышпандарға жарлық қылады.

Данышпандар ойлайды-ойлайды, талай кітаптарды тінтті, түк таба алмай, патшаға келіп айтады: «Біз түк таппадық. Кітапта бұл туралы ешнәрсе айтылмаған екен. Мұның жайын мұжықтан сұрау керек».

Бұл сияқты бидай қай жерде һәм қай кезде егілгенін естігендері бар ма екен деседі. Патша шабуыл шаптырып, кәрінің кәрісі шал мұжық тауып әкелуге бұйырады. Айтқанындай шалды тауып, патшаға алып келеді. Аузында тісі жоқ, бойында күші жоқ, тәнінде ет жоқ, көз шала, құлақ мүкіс адам сыны жоқ қурап тұрған бір шал екі таяққа сүйеніп патшаға келеді. Патша бидайды көрсетеді. Шалдың көзі шала, оңды көре алмай, көргенін көріп, көрмегенін қолымен сипап қарайды.

— Ақсақал, бұл бидай қайдан шықты екен білесің бе? Өзің мұндай бидайды егіп көргенің бар ма? Өзің екпесең де сатып алғанын бар ма? Қайда һәм қай уақытта сатылғанын білесің бе? — деп патша шалдан сұрады. Шал құлағы мүкіс айтқан сөздерді әзер естіп, әрең түсініп, әзер жауап береді:

— Жоқ, мен мұндай бидайды егіп те, орып та, кісіден сатып алып та көргенім жоқ. Сатып алған бидай мұндай ірі емес, қу шөлмек болатын. Менің әкемнен сұрау керек. Мұндай бидай қайдан шыққанын сол білмес пе екен? — дейді өлімтік шал. Патша шалдың әкесіне кісі жібереді. Жігіттер таяғына сүйенген бір шалды патшаға алып келеді. Патша бұған бидайды көрсетеді. Шалдың көзі көрмейді екен. Бидайды алып қарайды. — Кәне, ақсақал, бұл қай жерге шыққан бидай һәм қашан шыққан бидай? Өзің егіп көргенің бар ма? — деп патша шалдан сұрады.

Құлағының азырақ қағысы болса да, баласынан анағұрлым пысық, бойы сергек, жас көрінеді. — Жоқ, мен мұндай бидайды өмірімде еккенім де жоқ, орғаным да жоқ, кісіден сатып алғаным да жоқ. Мен өмірімде ақша дегенді естігенім жоқ. Біздің заманымызда халық өз нанын өзі жейтін, ашаршылық болса, бар нанын көршісімен бөліп жейтін. Бұл бидай қашан һәм қай жерге шыққан бидай екенін мен біле алмадым. Біздің бидайлар осы күнгі бидайдан шығым да, үлкен болушы еді, бірақ нақ мұндай ірі болмайтын. Әкем айтушы еді, оның заманындағы бидайлар өте үлкен һәм шығымды болушы еді деп. Сонан сұрасаң екен, — дейді бұл шал да.

Патша шалдың әкесін шақыртады. Баладай ойнап жымпыңдаған, құп-қунақ шал патшаға жүгіріп келіп сәлем береді. Құлағы сап-сау, көзі жайнаған шоқтай, сөзі судай сырғиды.

Патша бидайды шалға көрсетеді. Шал бидайды қолына алып, айналдырып қарады.

— Көп заман болды шырағымды көрмегелі, — деп шал бидайды тістеп, үзіп алып, шайнап, нақ өзі дейді.

— Айтшы, ата, қай уақытта, қай жерде мұндай бидай шыққан? Өзің егіп, өзің орып па едің мұндай бидайды? Жоқ, еккендерден сатып алушы ма едің? — деп патша мұнан да сұрайды.

— Менің заманымда, — дейді шал — бұл бидай қайда болса, сонда шыққан. Менің жеп өскен наным, көршімді сыйлағаным осы бидай. Менің егетінім де, ора бастыратыным да осы бидай еді.

— Бұл бидайды, ата, өзің егетін бе едің, жоқ сатып алушы ма едің? — деп патша тағы қайтадан сұрады.

Шал мұртынан күлді.

— Біздің заманымызда сатқанды кім көрген? Сатқан күнә емес пе? Онда ақшаңды кім білген? Әркімнің өз наны өзіне жетерлік болатын, — дейді шал.

— Бұл бидайды қайдағы егіндікке ектің, ол егіндік өзіңдікім ме еді? — деп патша тағы сұрады.

— Менің егіндігім — құдай жері. Қай жерді жыртсам, сол жер менің егіндігім. Еңбегім, терім сіңген жер менікі. Құдай жері кім еңбек сіңірсе, соныкі. Жердің менікі — сенікі болуының жалғыз шарты жалғыз-ақ еңбек. Тағы да табан ақы, маңдай тер менікі-сенікі болады. Жердің менікі-сенікі болуы табан ақы, маңдай тер сіңуінен, — дейді шал.

Тағы екі ауыз сөзіме жауап етші, ата, — деп патша сұрады:

— Бұрын неге мұндай бидай шыққан, енді неге шықпайды? Бұл — бірі. Сенің немерең екі таяқпен сүйретіліп келді. Балаң таяққа сүйеніп келді. Сен таяқсыз келдің. Көзің шоқтай жайнап тұр, тісің түгел, пышақтай өткір, сөзің анық, бойың қунақ, кескінің жақсы, пішінің түзу. Бұл неден мұнша екі түрлі болды? — дейді.

— Адам баласы құдай көрсеткен табан еті, маңдай терімен күнелткен таза жолдан шыға жайылды. Сығалағаны көрші қазынасы, көрші пұлы болды. Бұрынғылар өз табан еті, маңдай теріне жалыңған. Құдай көрсеткен хақ жолмен жүрген. Ендігі адам іздегені арамзалық, көрші қазынасы, бөтеннің пұлы. Сен сұраған екі түрлі күй осыдан болған, — дейді шал.

Тәржімә еткен Қыр баласы*

Қазақ, 1915, № 139, 30 июль.


*Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы (1866-1937) — бұрынғы Семей облысы, Қарқаралы уезіндегі жетінші ауылда туған. Омбы техникалық училищесін, Санкт-Петербург орман-техникалық институтының экономика факультетін бітірген. «Дала уалаятының газетінен» бастап «Айқап» журналында Бөкейхановтың көптеген мақалалары жарияланған. «Қазақ» газетінде екі жүзге жуық мақала мен аудармалары басылған. Оларда қазақ елінің ең түйінді деген мәселелеріне тоқталған. Қазақ елінің жері, отырықшы болуы, патша үкіметінің қазақ еліне жүргізіп отырған саясаты, сот, әкімшілік туралы бай мағлұматтар берілген. Ғылыми мақалаларда Шоқан Уәлихановтың, Шәкәрімнің еңбектеріне сілтеме жасай отырып құнды пікірлер, түйіндер жасайды. Н.Маркестің «Қырым сөзі» аңыз әңгімелерін, Л.Толстойдан, А.Чеховтан аудармалары басылған. Қуғын-сүргін құрбаны.

________________________________________________________________________

«Алаш» айдарында жарияланған ұқсас мақалалар:

Есенғали Қасаболатов: «Қазақ жастарына»

Ахмет Байтұрсынов: «Аз уақытта көп білу жолының басы»

Уалиолла Халели: «Тіл сақтаушылық»

Ғұмар Қараш: «Тіл — әдебиет»

Мағжан Жұмабаев: «Дала. Қала.»

Әлихан Бөкейханов: «Ұят-ай»!

«Айқап» журналында әйел теңсіздігі мәселесі

«Айқап»: «Қазаққа алалық қайдан келді»?

Мұстафа Шоқайдың Әбубәкір Диваев туралы мақаласы

Алия Arsik
27 ақпан 2013, 14:59
3151

Загрузка...
Loading...

Пікірлер

керемет әңгіме екен, "Жердің менікі-сенікі болуы табан ақы, маңдай тер сіңуінен"

Пікір қалдырыңыз

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Сондай-ақ Ctrl+Enter басуға болады

Танымал жазбалар

Инструкция для аллергиков. Как бороться с аллергией в период обострения

Инструкция для аллергиков. Как бороться с аллергией в период обострения

Я аллергик с детства. Имею аллергию на пыльцу березы, липы, полыни (выяснил это благодаря кожным пробам), а также пищевую аллергию на горчицу. Свои проблемы знаю, однако это меня не спасло.
Romeo_17
15 авг. 2017 / 17:21
  • 38773
  • 63
СМИ – ассистент провокаторов? Как гости из соседних стран сеют раздор в Казахстане

СМИ – ассистент провокаторов? Как гости из соседних стран сеют раздор в Казахстане

Инцидент с пьяным киргизским гостем на борту Air Astana, наверное, остался бы только во внутренних сводках авиакомпании, если бы г-н Доган, не поднял громкий крик о государственном языке.
openqazaqstan
17 авг. 2017 / 14:43
  • 10993
  • 174
Казахский национализм раньше выглядел несовременно. Теперь он другой

Казахский национализм раньше выглядел несовременно. Теперь он другой

Националисты стали совсем другими. По-английски хорошо говорят, русскую классику цитируют. Очень современные, образованные, адекватные. А после Крыма в националисты уже чуть ли не любой казах готов был записаться.
Aidan_Karibzhanov
16 авг. 2017 / 16:52
Имеющий уши да услышит. Латиница касается только казахского языка

Имеющий уши да услышит. Латиница касается только казахского языка

Президент Назарбаев наконец-то разъяснил для всех, кто ещё не понял, очевидный вопрос, который всем в Казахстане очевиден. Елбасы повторил: на латиницу мы переводим казахский язык, и это не означает отказ от русского языка.
openqazaqstan
18 авг. 2017 / 16:23
  • 2923
  • 49
«Доехать до Алтын Орды» – как мошенники обманывают алматинцев

«Доехать до Алтын Орды» – как мошенники обманывают алматинцев

Из множества грустных откровений постепенно сложился перечень самых распространённых уловок охотников за нашими деньгами. В нём ожидаемо лидировали профессиональные попрошайки.
caravan_kz
16 авг. 2017 / 15:05
  • 2092
  • 2
В Кокшетау строят два парка для молодёжи. Будут учтены интересы и любителей спорта

В Кокшетау строят два парка для молодёжи. Будут учтены интересы и любителей спорта

Общая площадь парка составляет 25 гектаров. На территории предусмотрено устройство прогулочных дорожек, площадок для установки аттракционов и павильонов различного назначения, цветников.
zhasakmola
17 авг. 2017 / 17:13
  • 1959
  • 1
Недоразумение с грантами в ВУЗы: «медалисты» до сих пор имеют преимущество

Недоразумение с грантами в ВУЗы: «медалисты» до сих пор имеют преимущество

Многие способные выпускники без Алтын Белги готовились к тестированию, чтобы в честной борьбе попытать счастья на гранты без ущемления со стороны якобы "золотых" выпускников.
DanaJarlygapova
14 авг. 2017 / 14:35
Новый конкурс на грантовое финансирование – разочарование для казахстанских ученых

Новый конкурс на грантовое финансирование – разочарование для казахстанских ученых

Обсуждение новых условий началось ещё давно, но стоит ли ожидать качественного улучшения результатов научно-исследовательской деятельности, если система управления наукой не была модернизирована?
ermekuss
17 авг. 2017 / 12:23
  • 1773
  • 1
Надо научиться видеть скрытые экономические процессы за вспышкой национального гнева

Надо научиться видеть скрытые экономические процессы за вспышкой национального гнева

При полном отсутствии бюджетного жилищного строительства, целые аулы оседают в ветхих домишках, сквозь заборы которых насмешливо возвышаются башни "коктемов", "риц карлтонов" и "есентаев".
niyazov
вчера / 11:16
  • 1730
  • 52