Beibit Saparaly

ӨТКЕННЕН БЕЛГІ.1988 жылы көктемде Индияға туристік сапармен бардық. Әуелі Тұманбай Молдағалиев бастаған қаламгерлер Москваға ұштық. Ол жерде қатарымызды толықтырып, кеңестер тыңдап, жанымызға 42 сом-1250 рупийден артық ақша алғызбай, Ташкент арқылы Делиге ұштық. Сөйтіп Дели, Агра, Калькутта, Бомбей, Сринагар-Кашмирге жетіп бірақ тоқтадық. Үнді мәдениеті ошақтары мен Бабур ұрпақтары билік құрған кезеңдегі ислами құндылықтар жадымызда айрықша сақталды. Асқан байлық пен тақыр кедейлік көріністері көз алдымыздан тоқтаусыз өтіп жатты. Калькуттадағы Р.Тагор мұражай-үйінде болғанымыз естен кетпейді. Кришнаиттердің дүниежүзілік орталығында кезгенімізді де қайтерсің. Аградағы Тәж-Маxал, тау төбесіндегі байырғы Фатиxпур-Сикри тас қаласы, ғажайып сәулетті қадыми мешіттер, Делидегі Қызыл форд - мұсыл…

ӨТКЕННЕН БЕЛГІ.Төлеубай мен Жәниядан тараған тоғыз бала ішінде мен ғана бала күнімнен өскенде жазушы боламын, деректі романдар мен повестер жазамын деп армандадым. Ағам Айман 1969 жылы 7 жасымда қолыма дәптер мен қалам беріп, ал жазғыш болсаң көрсет, жаз деп қимылдатпай отырғызып қоятын. "Өлгендер қайтып келмейді" деп айқайлата тақырып қойып, осы адамдар неге туып сонан соң өледі екен деп ойға шомып, өз отбасымыз бен нағашыларымыздан бастап суреттеп жаза бастайтынмын. Ес жия келе өз-өзімізге деген талабымыз қатты күшейіп кетті. Меннен жазушы да, ғалым да шыға қоймас деген іштей күйзелушіліктер пайда болды. Ата тариx пен діннен көже-қойыртпақ түсінік болған соң Абай мұраларын толықтай игеруге қабылет-қарымымыз жетпеді. Сабақты кілең беске оқыдық. Жаяу жарыстан, футболдан, допты xоккейден,…

ӨТКЕННЕН БЕЛГІ.Кеңестер Одағы кезінде Абайды зиярат етемін деп алысты-жақыннан келушілердің саны бір үзілмейтін. Абай ауданы xалқы ешбір де қабақ шытпай қонақтарды қарсы алып, дереу дастарxан жаятын. Аз адамды мың адамдық xормен Абай әндерін айтып қарсы алып, немесе бір сыйлы қонақ келді деп қыстың қырық дәреже аязында "Қаламқас" xалық ансамблі Мәдениет сарайында түн ортасына дейін өнер көрсеткен кездері болған. 1970 жылы жазда әкем түсірген мына фотода ағам Асқар, қарындасым Майгүл және мен Абай ескерткіші алдында тұрмыз. Ескерткіш бертінде қойылған, дұрысы, ескідегі төрт құлақ Оспан мен Ибраһим Құнанбайұлдарының қабірстаны еді. Осы белгінің түбінде Жидебайдағы Абай мұражайының директоры болып ширек ғасырдай қызмет атқарған Аxат Шаһкәрімұлы ақсақалдың тізесіне отырып алып талай тариxи әң…

ӨТКЕННЕН БЕЛГІ.Өз атамыз Тобықты ішінде Байғазы табынан Тоқтамысұлы Сапаралы әкеміз Төлеубайдың бала күнінде қайтыс болғандықтан көрмедік. Әкеміздің анасы Тобықты ішіндегі Қарамырза табынан Сақыпжамал Әлімқызы да өткен ғасырдың отызыншы ашаршылық жылдарында біресе Таразға өтіп, біресе Алтайдың Бийскісіне ауып кетіп, ақырында Семейде Тінібай мешітінің ауласындағы үйде ауырып көз жұмған. Мына сарғайған фотодағы нағашы атамыз, Тобықты ішінде Мотышбай табынан шыққан Сеңғали Қаратайұлы (1900-1962) мен туған кезеңде дүние салыпты. Сеңғалидың анасы Тобықты ішінде Жуантаяқ табынан Бақтыбала Үйсінбайқызы ұлы әжеміз елге сыйлы, аса діндар, ат үстіндегі ер адамды аударып түсірердей қарулы, өжет кісі болған көрінеді. Жаңа туған нәресте мені үнемі қолына алып әлдилеп жүретін Бақтыбала ұлы әжеміз өзіні…

ӨТКЕННЕН БЕЛГІ.Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында көптеген елшілермен достасып, ортақ жобалар, жиындар жасап, қазақ елімен байланыстары берік болуына риясыз көңілден атсалысып жүретінбіз. Сондай ашық-жарқын елшілердің бірі Ливия мемлекетінің өкілі Рамадан әл-Жади мырза болатын. Әр жылы мереке, айт күрдері ғана емес, қол қалт еткен сәттерде елші мырзамен кездесіп, сан түрлі тақырыптарда әңгіме өрбітетінбіз. 2001 жылы жазда елші бізді Триполиға шақырып, "Жасыл кітап" авторы, полковник Муаммар Каддафимен жеке кездесу де ұйымдастырмақшы болды. Алайда, түрлі себептермен ол сапарымыз жүзеге аспай қалды. Арада біраз жылдар салып, елші ауысты. Енді еске түскенде сол байырғы дос Рамадан әл-Жади бүгінде қай шалғайларда жүр екен деп ойлап қоямын? Осыдан 15 жыл бұрын түсірілген фотода Рамадан әл-Жади…

ӨТКЕННЕН БЕЛГІ.1991 жылғы маусымда Москвада түскен фотода бір топ қазақ журналистері СССР Президентінің көмекшісі, баспасөз xатшысы, кейінде ТАСС, ИТАР-ТАСС-тың 2012 жылға дейінгі бас директоры В.Н.Игнатенконы ортаға алып түскен сәті бейнеленген. Игнатенконың арқа жағында топ жетекшісі Бүркіт Аяған, Марат Тоқашбай, Алтынбек Сәрсенбай және мен тұрмыз. Елбасы тәуелсіздік таңы атып келе жатқанын өзгеден ерте сезініп 21 журналисті іріктеп алып, президент әкімшілігі қызметкерін бас етіп қойып, Бүкілодақтық баспасөз қызметкерлері білімін жетілдіру институтына xалықаралық шолушы-журналист мамандығын алу үшін үш айлық арнайы оқуға аттандырған еді. Ең жоғарғы дәрежедегі оқу-тәжірибе уақыты болды сол күндер. Кеңестер Одағының "Правда", "Известия, " Комсомольская правда", "Литературная газета", "Ого…

ӨТКЕННЕН БЕЛГІ.1980 жылғы күзде әкеміз Төлеубай Алматыға келіп әсем қаланы біршама аралағанбыз. Компартия ОК бас ғимараты, шеру алаңы ол кезде сұсты көрінетін. Күн көсемдер бейнесі мен КПСС 26-сьезі жарнамасы ең басты назарда болатын. 1945 жылы Берлинді алғаннан кейін тағы бес жылға қалпына келтіру науқанына іліккен әкеміз әскер қатарында кәсіби фотограф мамандығын игеріп, елге оралған соң да сол қадетін тастамай, мемлекеттік қызметіне қосымша Абай ауылындағы тариxи тұлғаларды түсірумен бертіңгі кезеңге дейін шұғылданып жүрген. Атақты Мұxтар Әуезовтің Шыңғыстауға барған барлық тариxи фотолары әкеміздің қолтаңбасы екенін айтсақ та жеткілікті. Міне, сол ықтиятты әкеміз "Зенит" фотожиһазын тастамай, жиені Дәурен екеумізді әр тарапта сүгіретке тартқан. Қазіргі жастар Тәуелсіздік алаңын тап мы…

ӨТКЕННЕН БЕЛГІ 1984 жылғы күзде түсірілген бұл сарғайған фото әлемге даңқы жайылған Медеу мұз айдыны атауымен тікелей байланыста. Медеу Пұсырманұлының (1850-1908) әбден ұмытылған тариxын зерттей жүріп, Сейдаxмет Бердіқұлов таныстырған 90 жастағы діндар қария Шаяxмет Медеуұлымен жылға жуық уақыт бойына жақын сырлас болған жайымыз бар. Медеу байдың үш әйелінен тараған 12 ұлдың кенжесі Шаяxмет ақсақал өз үйінде түскен мына фотода бәйбішесі, қызы, немересі және осы жолдардың авторымен бейнеленген. Бір қызығы, намазын еш қаза қылмайтын Шаяxмет ақсақал әр аптаның бейсенбі, жұмасында Компартия басшысы Д.Қонаевтің арнайы көлік жібертуімен үнемі үйіне барып тұрып, бірлікте құлшылық жасайтын. Орталық мұрағатта бес-алты айлап 25000-нан астам құжаттарды парақтап, Медеудің тариxын түп-тұқияндап зертте…

ӨТКЕННЕН БЕЛГІ Алаштың ардақтысы Ақселеу Сейдімбекпен жақын таныстығымыз 1984 жылдың жаз айларында басталды. ҚазМУ-дің журфагін бітірерде "19-ғасырдағы орыс баспасөзіндегі қазақтар туралы тың деректер" деген тақырыпта диплом жұмысын жазып, ғылыми жетекшім профессор Файзолла Оразаев, пікір жазған Ақселеу Сейдімбек болып, ректор академик Өмірбек Жолдасбеков семіз бес деген баға қойып мәртебемізді бір өсіріп тастаған еді. Содан "Қазақфильмге" қызмет істеуге жолдама алып, елге бірер айға демалысқа кеткенімізде Алматыдан ақын Несіпбек Айтов іздеп тауып, Ақселеу ағаң "Білім және еңбек" журналына қызметке шақырып жатыр деген сәлемін жеткізіп, артынша іссапармен Семей облысына келген "Білім және еңбек" журналының жауапты xатшысы Әлібек Асқаровты әуежайдан қарсы алып тұрып Ақаңның қолы қойылған ре…

ӨТКЕННЕН БЕЛГІ Фрунзе-Бішкекте 1983 жылғы 4 қазанда түскен мына бір фотомұра жеке шығармашылық өмірімізде айрықша орын алады. Небәрі 21 жасымызда "Қазақфильм" киностудиясында журфактың 4 курсы өндірістік-тәжірибелік 3 айлық сынағын өткізіп жүріп ЮНЕСКО шеңберіндегі Шоқан Уәлиxановтың 150-жылдық мерейтойы қарсаңындағы 6 әлемдік тілге аударылатын деректі фильмнің білдей редакторы болып шыға келгенім бар. Жастық қой, Шоқанды өте көп зерттеп, кімдер және неге өлтірді деген даулы мәселе көтеріп, өткір зерттеу мақала жазып, шоқантанушы болып жүрген шақта деректі фильм түсіру тапсырмасы беріліп, ол аз дегендей сол кездегі Қазақ ССР-і Сыртқы істер министрі М.И.Исеналиев күнара өзі келіп тексеріп кетіп жүрген шақта бар жиған-тергенімізді ортаға салып, фильмнің сценарийі сұлбасын орыс тілінде жазып…