Gabbas K.

Эта моя статья была опубликована в1996 г. в областной газете «Рудный Алтай»Так поется в популярной (в советское время) песне. Слова песни, может быть, не точно отражают соотношение хороших и плохих людей, ведь первых гораздо больше, чем последних Абсолютное большинство. Но, памятуя, что лирика – это не социология, петь и рассказывать о хорощих людях можно и надо и по отдельным фактам и поступкам, особенно в наше неспокойное время (а время тогда было перестроечное, переходное, переломное...), когда часто слышишь о жуликах, мошенниках, межнациональном недоверии, о закрытых предприятиях, разгоне колхозов и совхозов... Факты из этого ряда, к сожалению, имеют (теперь надо сказать имели место) место, этого никто отрицать не может. Но мне хочется рассказать и о другом, о том, что такие истинно ч…

Біздің тіліміз бай, сөзіміз мол дейміз, бірақ өмірімізде (орыста) жаңа нәрсе, жаңа қүбылыс пайда болғанда қазақша сөз таба алмай қиналамыз. Орыстың бір лингвисі, қандай да бір нәрсенің, құбылыстың бірнеше белгілері болады, солардың бірін алып сөз жаса, ол мұмкін болмаса шет сөзін қабылдап ал депті. Ең оңайы осы шет сөзін қабылдау, бірақ оны танымстай етіп мыжрайтсақ болды деп ойлаймыз. Мысалы, «завод» - зауЫт дейміз. Аңқау орыстар оны байқамаса болды дейміз. Осы заводтың қандай белгілері бар екенін қарастырайық. «Завод» сөзі Ресейде Х1Х ғ. ғана пайда болыпты. Орыстардың таңырқап, қошаметтеп, зор мақтанышпен ауызға алатын Даль жинақтаған тұсндірме сөздікте «завод» деген термин жоқ; ал завести, заводить, заводь дегендер бар. Байқасақ, өндіріс дамып, кәсіпорындар пайда бола бастағанда осы «з…

Моя статья «ВЫЗЫВАЮ ОГОНЬ НА СЕБЯ» была опубликована в августе 2000 года в частной газете «Казахская правда» (https://en.wikipedia.org/wiki/Kazakhskaya_Pravda), издававшейся профессором Аимбетовым в Алматы. В т о время еще функционировала сеть киосков Союзпечати от Минсвязи и по этой линии данная газета поступала и в наш город, сейчас Союзпечаать ликвидирована, профессора сейчас в живых нет, какова судьба газеты не знаю, кажется она еще издается наследниками. В той газете были в свое время опубликованы четыре моих материала. Вот один из них: Материал, опубликованный в «Казахской правде» под заголовком «Стоит ли спасать казахскоязычие?» (20.03.00) и некоторые другие на эту тему я воспринимаю как крик души болеющего за родной язык. Всем надоело, полагаю, жалобно-слезливое нытье по поводу па…

Метафора «качественный человек» смахивает на лженауку евгенику, которою не раз расисты пытались биологически обосновать свое господство. Британский агент, что в заголовке, здесь не причем, о нем будет сказано ниже. «Качественный» по отношению к человеку, навеяно мне дискуссией на ток-шоу 02.03.2015 г.на канале НТВ, накануне похорон политика Б.Немцова. Все говорили о нем только как о хорошем человеке, каким он был, тщательно избегая и не касаясь политической стороны его деятельности. Не только жены и любовницы его, но и некоторые активные участницы шоу давали ему оценку – «качественный мужчина». Из мемуаров британского агента Локхарта я выбрал и привожу ниже то место, где он описывает встречу с Лениным, без политики, только о его личности. «Вот качественный человек» подумал я в свете впеча…

Сібірдің немесе Амазонияның ну қалың ормандары ішінде адасып өлгендер де, табиғат сырын сезе, түсіне білетін саяхатшылардың жол тауып зерттеулері туралы да көптеген аңыз-әңгімелер, танымдық жариялар, естеліктер аз емес. Орыстың бір мысқыл-мақалында «Заблудился в трех соснах» дейді (Үш ағаш арасында адасты). Үш тоғай арасында адасты дегенге сенуге болмаса да, аңқау, топас, олақ, сауатсыз адамды орыстар осылай ызалы күлкі-келекеге айналдырады. Ал, жаңа заманда қазақ тіл білімі, сауаттылығы төмендеп құлдырап үш сөз арасында шатасып адасып жүр және онысын сезбейді де. Ол сөздер мыналар: САРЫ, САР, САРА. Сары – ол бояу, түс, түр. Аллегория ретінде «сарыуайым». Қазақтың бір өлеңінде «...сағынып сарғаямын санаменен...» деп мұңын білдіреді. Сар – ол бояу емес, түс емес, түр емес. Ескі советтік за…

(Лингвистикалық ертегі) Епте-ерте ертеде, ежелгі қазақ жерінде, Еділ мен Ертіс енінде бейбіт өмір жайлаған Қазақ елі болыпты. Онда ел басқарған екі дана, ағайынды Төстік батыр мен Жөндік би екеуінің өз елінде орнатқан тұрақты, әдепті, тәртібі жарасымды әлеуметтік өмір, әділ билікті бүкіл елі қолдайды екен. Күндердің күнінде көрші отырған бір ел өз ішінен бүлініп, өзара қырқысып, елдің берекесі кетеді. Әбден жүдеген жұрттан Төстік пен Жөндікке елшілер келіп, ол елге де әділ билік орнатып беруін сұрапты. Төстік пен Жөндік сарай маңындағы жағымпаз елпектерге ел билігін сеніп тапсырып, өздері қырық күндік щөлден өтіп, айлап жүріп, ат арытып жетеді. Бірі батыр, бірі дана би – ағайынды екеуі бұл елде де белдескендермен белдесіп, дауласқандарын ақылмен, сөзбен жеңіп, жәбірленгендерді жебеп, қиан…

Соңғы жылдары қазақ БАҚ аясында Кеңес дәуірінде қолданып келген «семья» сөзінің орнына кейде «жанұя», кейде «отбасы» деп қолданылып келеді. «Отбасы» терминком бекіткен термин. Бір профессор «Ана тілі» газетінде «жанұя – жылмақай сөз...» деп «...терминком бекіткен отбасы бар емес пе ..» дейді. Мен де оны ұнатпаймын. «Жан» сөзі ерекше жағдайда – сүйгенде, сүйіскенде, сиынғанда, күңренгенде, поэзиялық шабыттану сәттерінде айтылатын сөз ғой. Ал «отбасы» дегенді ұнатпайтындардың да өз жөні бар, сондықтан олар «жанұя» дейді семьяны. Еске түсіріп алайықшы: семья дегеніміз еркек пен әйелдің некесіне немесе жақын туыстыққа негізделген, тіршілігі, баспанасы ортақ, ата-баба дәстүрі, өзара жауапкершілік міндет бойынша берік топтасқан бастауыш ұйым ғой. Бұл бастауыш ұйым өсіп ұлғая келе бөлінеді. Жеке…

Ел Басы айтқандай, ұлттық жаңғыру барысында неден арылуымыз керек, ал нені сақтап, тіпті өткенге қайта оралуымыз керек? Заман өзгерен сайын адамдардың қарым қатынасы да өзереді. Мысалы, жолдас деген қаратпа сөз қолданыстан шығып қалды. Орнына мырза деген қаратпа сөз келді. Тек бай адам ғана мырза болады сұрамшақ алақанды бос қалтырмайды. Апай, ағай деп жарам сақтанған балаға, «туысы» бір баллды артық қоя салады. Мен 1-ші класты 1938 ж бастап 10 класты 1948 ж бітіргенше Ұлан, Жарма (Шығыс Қаз. обл) аудандарында төрт метепте оқыппын. Солардың бәрінде біз оқытушыны апай- ағай емес мұғалім дейтінбіз. Орта мектептің дирекоры Нурпеисов қазақ әдебиетінен сабақ беретін. Тіпті оған да жарамсақтанбай мұғалім дейтінбіз. Тіпті 1948-1952 жылдары Семей пед.институтта қазақ тілі әдебиет факултетінде оқы…

Тілімізді бай дейміз. Кейбіреулер тіпті керемет бай деп жазып жатады, әлемдегі ең бай тілдердің бірі деседі. Мұндайларды оқыған сәтте мақтанып көңілің тасиды. Ал кейде аспаннан жерге түсіп, төңірегіңе қарасаң, салыстырсаң «неге, неге?» деген сұрақ мазалайды. Неге қазақ тіліміз толыққанды мемлекеттік тіл қызметін атқара алмай келеді? Себеп неде? Қандай да бай тіл болмасын әлемнің қауырт даму заманында сағат сайын,күн сайын өмірге еніп жатқан жаңалықтарға әр тілдің өзінің лингвистикалық заңдылықтарына, мүмкіндіктеріне сәйкес сөзден-сөз, жаңа сөздер туып отыру қажет және әлемдік бай тілдерде осылай болып отырды да.Тек қазақ тілі де оларға ілесіп, алыстап артта қалмай үлгіріп отыру қажет. Кезінде республикалық тіл комитетінің төрғасы былай деген «Терминологияда 30 шақты сала бар. Сонда 300 мы…

Тәуелсіздік алған өткен ғасырдың 90-шы жылдары Қазақ БАҚ бетерінде, теледидарда «біздің дініміз діліміз», «біздің тіліміз діліміз» деп жұптасқан тіркестер жиі ұшрасатын болды. Ішімнен - бұл не нәрсе - деп ойлап жүретінмін. Бірде облыстық «Дидар» газетінің бас редактор орынбасарынан «осы газетіңізде жиі ұшырасатын діл деген не нәрсе» - деп сұрағаным бар, бірақ мардымды жауап ала алмадым. Өз бетіммен іздестіре жүріп, бұл тегі менталитет болу керек деп жорыдым. Қазақшалағанда, менталитет – ол ойлау тәсілінің, ойшылдықтың, сезімталдықтың, мәдениет ерекшеліктерінің тұтас бірлігі, жамандақ пен жақсылық туралы ұлтка тән түсінігі. Иә бәрі мәдениетке жатады, соның ішінде, әрине, сәлемдесу де жалпы адамзатқа тән болғанмен оның ұлттық ерекшеліктері де бар. Мысалы, қол беріп амандасудың европалық жән…