kitap2

Жаяу сүйреген шана Сағаттың тiлiндей айналған күн өте бердi. Мұқанның қарағайды қамыстай қаусатып, қолымен тартып құлатқаны, талай ауыр жүктi жалғыз тиегенi аңыз болып айтылып жүрдi. Челябинск, Қазан, Уфа, Самарға бiрнеше рет барып та қайтты. Бойы өсiп, буыны қатая түсiп, он сегiздегi жiгiт болды. Қыс ортасы ауып, февральдың iшiнде, үстi-үстiне төпеп қар жауып, Қызылжар айрықша суытты. Масликовтың үйiне отын да, шөп те шақ келмедi. Ауыр жұмыс қайда болса Мұқанды сонда жұмсау әдетке айналды.Айдың аяғына таман iшкi Ресейге кеткен көлiктер келiп, қаладан жиырма шақырым жердегi шөпке, Мұ-қанның қасына төрт шана қосып, бес көлiк жiбердi. Масликовтың үй үшiне Мұқанның ауыр мiнез, тiл алғыш, тәртiптiлiгi қатты ұнаған едi. Ол қандай жұмыс тапсырылса да орындап келуiне әбден сендi. Сондықтан: – Ми…

Қар күреген бала Ақпан-қаңтардың сақылдаған сары аязы. Қыламықтап қырау ұшқындап, барлық заттың сыртына мұздан сауыт кигiзiп тұрды. Қызылжар қаласының орталық бiр көшесiндегi қорада, үлкен сарайдың темiр қақпасы кең ашылып, iшiнен «њауппалаған» дауыс естiлiп жатты. Бұл саудагер Иван Ногичтiң қоймасы едi. Күзде сойылған малдың етi мен майы ендi iшкi Ресейге жөнелтiлiп, оны таситын 60 пар ат шана жұмсайтын кiрешi бай Орлий Масликов кiресiн алып едi. Отыз пұт май құйып қатырған кеспектi он адам жабылып орнынан қозғалта алмай жатты. Сарай iшiндегi дауыс солардың үнi.Қораны басқан қарды күреуге жалдаған он алтыдағы жас бала сарайға қайта-қайта қарай бердi. – Ей, сенiң әкеңнiң аты кiм? – дедi бүрме қара тонды қойманың басқарушысы. – Оны қайтесiң? – Сұраймын. – Құда түсейiн деп пе едiң?.. Айтаты…

Есею жылдары Шоқан осы қыста аға достар тауып, арналы бiлiм жолына көзi ашыла есейiп алған. Жылдағы мерзiмiнде ауылдан Тақырбас та пар жегiлген екi қарагердi ауыздығымен алыстырып Васил ағайдың үйiнен күтiп алды. Шоқан ауылға қайтардан бiр-екi күн бұрын Костылецқий арқылы танысқан Карл Казимирович Гутковскийдiң үйiне барып, жазда оқитын бiр-екi кiтап сұрап алды. Бұл кiтап Лермонтовтың, Гогольдiң бiрнеше шығармалары едi. Әредiк оқығаны болмаса, бұл жазушылардың мына сияқты жинақталып басылған белгiлi шығармалары қолына бұрын тимеген Шоқан сондай қуанышты едi. Ауылға ертең жүремiн деп отырғанда Григорий мен Ѕазиз екеуi келдi. Жазғы демалыста әр жаққа бөлiнетiн достар Шоқанмен қырға жүрер алдында өздерiнше әңгiмелеспек. Шоқан оларға өзiнiң жазда қалай дем алатынын, ауылда iстейтiн жұмыстарын…

С. Бегалин Сонаршылар тобында Шоқан бүгiн әжесiнiң аулына барып қайтты. Жолда ауылға жетем дегенше, жапалақтап қар жауып кеттi. Алғашқы жауған қарды қызықтай үстiнiң қарын түсiрместен үйiне кiрген Шоқанды көрiп Жақып. – Өй, өзiң қарға аунадың ба? Немене, аңнан келдiң бе? Сен бiлесiң бе, атекем бүгiн аттарын тағалатып жолдастарына, құсбегi Қожбанға «құсың бабында ма?» дедi. Ертең бүркiт салуға шығады, – деп өзi бiлген жаңалығын жеткiздi. Жақыптың айтқан жаңалықтарын жүре тыңдаған Шоқан шешiнiп, әкесiнiң үйiне барды. Әкесi үйiнде жоқ екен. Онда отырған үлкен кiсiлерге әдеппен сәлем бердi де, бүркiт тұратын бөлмеге келдi. Құс-бегi Қожбан мен әкесi екеуi «Сары балапан» деген бүркiттi қолдарына алып, томағасын сыпырып әр жерiн ұстап көрiп отыр. – Атеке, аңға шығасыз ба? – дедi Шоқан сыпайы ған…

Сәбит ДҮЙСЕНБИЕВ АҚЫЛДЫ ТЕНТЕК Менiң iнiм ептеп сотқарлау. Дұрысын айтқанда, тәртiбi – «Үш». Мұғалiмнiң өзi солай бағалаған. Менiң тәртiбiм де, оқуым да «Бес». Әжем болса, менен гөрi iнiмдi жақсы көредi. Оны «Ақылды тентек» деп атайды. Өзi ақылды, өзi тәртiптi оқушының болатыны рас. Өзi ақылды, өзi тентек оқушы бола ма екен?.. Ойда жоқта бұл сөздiң жұмбағы шешiлдi. Көктем шығып, жер көгере бастаған. Iнiм әдетiнше мектептен келе, сөмкесiн лақтырып тастады да, қозы-лақтарды өзеннiң жағасына бағуға айдап әкеттi. «Ақылыңнан айналайын, қозы-лағым аш қалды деп, өзiнiң нәр татпай кеткенiн қарашы», – деп, әжем оның соңынан тамақ апарып бермек болды. Кешке жақын iнiм келдi. Үстi-басы малмандай су. Жанында балалар бар. Шошып кеттiк. Сөйтсек, кiшкентай ақ қозы өзенге түсiп кетiптi. Алып шығуға ешбiр…

Сейiлғазы ӘБДIКӘРIМОВ ЖОЛ ҮСТIНДЕГI ЖЕКПЕ-ЖЕК Әкесi екеуi далада тұрған едi. Гүрiлдеген жеңiл ма-шинаның дауысы құлаққа шалынды да, iле бұлардың жанына келiп тоқтай қалды. Машина iшiнен екi ер адам және он төрт, он бес жас шамасындағы қара торы бала түстi. Баланың қолтығындағы шахмат тақтасы Мақсұттың да, әкесi Ардақтың да көзiне бiрден шалынды. Қарақаттай екi көзi мөлдiреп, жалын атып тұрған Мақсұт өткен жылғы көктемде аудан орталығы Мақаншы мектеп оқушыларының шахматтан өткен бiрiншiлiгiн ойлады. Бұл жарысқа өзi де қатысып, қарсыласының бәрiн таза жеңген ол аудан чемпионы атанып, болашақта облыста өтетiн бiрiншiлiкке жолдама алған едi. Машинадан түскендер бұлардың жанына келiп өздерiн таныстырды. Ақсуат ауданының адамдары екенi. Баласының аты Серiк. Ол да өз ауданында өткен шахмат жарыс…

Сұлтан ҚАЛИЕВ МЕЙIР ШӨП Көршi ауылда Нұрлан деген бiр инабатты, қайырымды бала бар екен. Бiреудiң басына қиындық түссе, шұғыл көмектесiп жүрiптi. Нұрланның үйiне Шәпи деген қарттың үйi көршi екен. Ол ете әңгiмешiл, мейiрiмдi кiсi болыпты. Шәпи ақсақал бiр күндерi сырқаттанып, төсек тартып жатып қалыпты. Бiрте-бiрте тамағынан ас-су өтпеу-ге айналыпты. Қарттың сырқаты бүкiл ауылды күйзелтiптi. – Ақсақалдың бетi берi қарайтын емес. Бұл өзi әлi сыры ашылып, шипасы табылмаған сырқат қой. Дәрiгерлерден де, дәрi-дәрмектен де қайран болмай тұр! – деп, мұңайыпты Шәпи қарттың туыстары. Бұл жағдай Нұрланның да қабырғасын қайыстырыпты. «Шiркiн, дәрi-дәрмек ем болмаса, ем болатын бiр ғажайып шөп тауып әкелiп берер ме едi», – деп армандапты ол. Нұрлан бұл ойын үйдiң көлеңкесiнде оңаша отырып, даусын шы…

ҚАСҚЫР МЕН ИТ Ерте, ерте, ертеде, ешкi құйрығы бөртеде бiр шаруа өмiр сүрiптi. Оның күшiк күнiнен өсiрген жалғыз итi бар екен. Шаруа шалғымен шөп шауып, қой бағып күнелтiптi. Ол ертеңгiсiн ерте тұрып қырға қой бағуға кетердiң алдында, үйiн, қора-қопсысын күзетудi итiне тапсырады екен. Итi де өз мiндетiне ұқыпты қарап, үй маңына ешкiмдi жолатпапты. Шаруа жұмыстан келгенiнде итiн еркелетiп, басынан сипап: Итiм, итiм, итiм-ай, Түн үресiң бiр тынбай. Қожайынға адалсың, Жақсы көрем ырысымдай. Қамқорым да өзiңсiң, Үйiмдегi көзiмсiң. Қожайының демалып, Бiрер уақыт көз iлсiн, – деп, үйiне кiрiп демалады екен. Осыны көптен сырттай бақылап жүрген бiр көкжал қасқыр иттi қожайынға мазақ етпек болып айлаға көшедi. Оның бiр дамылдаған сәтiн пайдаланып, қорадағы қозыға түспекке ыңғайланады. Бiр күнi түн…

Құрманғазы ҚАРАМАНҰЛЫ Бала атқа қонған бойы құлдырай шапты. Жаздың жылы самалын семсердей жарып, жүйткiп келе жатқан жұлындай жалғыз аттыға жалпақ даладағы жота, адыр, төбе, дөңдер дүрлiгiсе көз тiгiп, таңырқана таңдай қағысып, көз ұшында дөңгеленiп қалып жатыр. Дала төсiн дүбiрге толтырып ағып келе жатқан ар-ғымақ үстiндегi жас жiгiттiң дабысынан босып жүрген борсық, түлкi, қасқыр, қарсақтар даламен жалын жүйткiп келе жатқандай жанталасып, бет-бетiне безiнiп, iннен-iнге тығылады. Бiр кез бала ат басын асығыс тежеп, аспанға қарап қол бұлғап: – Әй, Ақша бұлт, тыңдашы менi, сәл кiдiршi! – деп айқай салды. Күннiң кешкi қызғылт арайына шомылып тоты құстай түрленген, әсем өңдi ақша бұлттар қаз-қатар тiзiлiп, құбыла бетке қарай теңселе қозғалып, баяу қалқып бара жатыр едi. Бала атын жай бастыры…

ЖЫЛҚЫЛЫ АУЫЛДА Таудың күнгей бетiндегi ауыл – жайлау. Мұнда Сейiтжан нағашы ағасының үйiне апасы екеуi келген. Қаладан шығатын жол таудың осы баурайын бөктер-лейдi екен. Сондықтан олар бiр кезең асқан соң, ауылдың үстiнен бiр-ақ түстi. Жайлауда қаладағыдай ыстық жоқ, салқын. Жұмсақ ауа. Үйдiң iргесiнен сарқырама ағады. Мұрныңды майса шөптiң иiсi жарады. Жайлау деген осы екен. Ал Сейiтжанға ұнамағаны – көмекшi жылқышы Бекжанның Жанаш деген баласы. Сотқар. Таныспай жатып, тiлiн шығарды, мұрнын тыржитты. Сазайын беруге болар едi, батылы жетiң-кiремедi. Кiм бiледi, ол өзiнен күштiрек болар... Тағы бiр ұнамағаны – нағашысының үйiнде ойынға серiк боларлық бала жоқ. Ойнайтын ешкiм табылмаған соң, бәрi көңiлсiз. Бiрер күн өткен соң, нағашы ағасы: – Сейiтжан, бүгiн жылқының күзетiне алып барамын.…