kitap2

Мәди АЙЫМБЕТОВ ШЕБЕР МЕН БАЛА Бiр ғажайып кiшкене қалада ағаштан неше алуан сыбызғы, керней жасайтын шебер тұрыпты. Қала жұрты бұл адамның аты-жөнi кiм екенiн бiлмептi де, оны Шебер деп атап жүре берiптi. Шебердiң бойындағы бiр қасиет – ол өзiнiң еңбегiн ешкiмге сатпайды екен. Жасаған аспаптарын базарға апарып тегiн үлестiредi. Әрине, өнерден бейхабар, ән айтып, күй тарта алмайтындардың өздерi де шебердiң бұйымдарын алмайды да, қызықтамайды да. Бастарын шайқап: «Мұндай ақымақ болар ма, көз майын тауысып, жасаған дүниесiн тегiн сатқаны несi?!» – деп, қайта табалап кететiн. Сыбызғы мен кернейлерiнiң құйқылжыған үнiне таң қалысып, шебердiң еңбегiне ризашылығын бiлдiретiндер, алайда, тiптi көп едi. – Егер мен ақшаға сатсам, сыбызғы мен кернейлерiм өздерiнiң әдемi үндерiнен жұрдай болады. Сыбы…

Әлдихан ҚАЛДЫБАЕВ БҮЛДIРГЕН ТЕРЕ БАРҒАНДА Бiздiң жақта бүлдiрген адырда болады. Сай табанына жақын жартастардың астына, яки, бұлақ суының бойына шығады. Жылда бүлдiрген пiскенде адырға атпен әдейi барып, терiп қайтамыз. Бүгiн де Серәлi сайдағы бүлдiргеннiң қалың шығатын жерiне барсақ. қар-қара боп тұнып тұр екен. Жанымда өзiммен бiрге оқитын Рақтай деген жолдасым бар. Екеумiз: – Ойпыр-ай, қалыңын-ай! – Пiскен-ақ екен! – десiп, таңданысып, аттан асығып-үсiгiп құлап түстiк. Сол екi арада қалың бүлдiр-геннiң арғы шетiнен бiр елiк көрiндi. – Елiк, елiк! – деп айқай салдық. Сөйтiп, мәз болып тұр едiк, iле-шала дәл әлгi жерден елiктiң лағы атып шықты. Көп ұзамай-ақ қалың шөптiң арасына қойып кеттi. Шөптiң басы бес-алты метр жер қимылдап барып тына қалды. Екеумiз бiраз аңырып тұрдық та, аттарды…

Мархабат БАЙҒҰТОВ АЛМАСТЫҢ АҒАШЫ Биыл қалада шiлде өте ыстық болды. Балалардың жаңбырды аңсағаны сонша, қайта-қайта аспанға қарағыштай бередi. Аспаннан шаңытқан күндi ғана көредi. Көздерi жыпылықтап, танаулары желбiреп, көлеңке iздейдi. Әрине, жапырағы қою ағашқа не жетушi едi. Жел жоқ болса да жапырағын қимылдатып, желпiнгендей болады. Ал Алмастар тұратын жаңа ықшам ауданда ағаш әлi аласа. Көкесi кеше кешкi тамақ үстiнде: – Таңертең күн салқын, ауа таза. Ерте тұрған адам күнi бойы онша ыстықтамайды, жұмысты да өнiмдi iстейдi, – дедi. Алмас құлағына құйып ала қойды. Көкесi – «Фосфор» зауытында аппаратшы. Үйлерi Фосфоршылар мәдениет сарайына жақын. Алмас ертеңiне ерте тұрып, киiнiп далаға шықты. Аулада бiрде-бiр бала жоқ. Маңай тып-тыныш. Күн салқын. Ауа тап-таза. Мәдениет сарайын бiр айна…

ҚҰСҚАНАТЫ – Ал, күз маусымында болатын ең соңғы амал «Құс-қанаты» деп аталады, – дедi Дәуреннiң атасы ойлана түсiп. – Бұл амал қарашаның он төртiнен он бесiне қараған шағына тура келедi. Түн өте суық болады, қыстың ызғары бiлiнедi. Өйткенi тап осы түнде болатын ызғырық табын дуадақтар күз бойы күтедi сарылып. – Дуадақ дейсiз бе? – Иә, кәдiмгi дуадақ деген құс. – Сонда дуадақ бұл ызғырық суықты не үшiн күтедi? – Әй, балам-ай, әлi түкке түсiнбей отырсың, сары ауыз балапан сияқтысың, – деп мырс етiп күлдi атасы. Сонан соң түсiндiре бастады, – Дуадақ – ең iрi, семiрiп алған құстардың бiрi. Күзге қарай ол тiптi айырықша семiредi. Алдағы өзi шығатын ұзақ сапарға жететiн күш-қуат, май жинайды денесiне. Алайда дуадақ та бiрдеңенi бiледi. Бойына бiткен көбiк майдың шымырланып қатуын күтедi. Қараша…

«БОҚЫРАУ» – Ата, күздiң тағы қандай амалдары бар? – деп сұрады таңертең Дәурен атасынан. – Сiздiң амалдарыңыз алдамайды екен. – Амалдың алдамайтын себебi алда, – деп күлдi атасы. – Баяғыда амал ауысқан сұрапыл жылдар да болыпты. Алайда, амалдарды ауыстырып қайтесiң, балам? – Мейлi, ауыса берсiн, бiз одан қорықпаймыз. Атасы мырс етiп күлдi. – Тiрi табиғатты қайтесiң, балам-ау. Аңдарды, құстарды, құрт-құмырсқаны қайда қоясың? Дәурен ештеңе айта алмады. – Бiлмеймiн... – Мұнан соң, – дедi атасы, – қазанның он бесiне қарай мындаған өсiмдiк түрлерi ұрықтарын жерге төгiп болады. Құрт-құмырска жазғы әрекеттен әбден қалжыраған. Ел қыстауға көшедi. – Өйткенi тағы бiр жұлдыз туады ғой, – дедi Дәурен. – Ендi жұлдыз тумайды. «Жазғы» жұлдыздар «қыс-қы» жұлдыздарға ауысады. Түн қатты суытады да, малдың…

Тұрдыбек АЛШЫНБАЕВ СҮМБIЛЕ ТАҢЫ Дәурен мектепке қарай жәй басып келе жатты. Үйi мен мектептiң арасы үш шақырымдай. Бiрақ мұны Дәурен елемейдi. Қайта оған жолдың қашықтығы ұнайды. Жүрiп келе жатқаны шаңы ұшқан соқпақ. Айналада қадау-қадау қара ағаш, алып үйеңкiлер. Олар да үнсiз ұйып тұр. Дәурен ендi байқады, кеше ғана жап-жасыл болып, ырғалып, өзiнiң басынан сипағысы келгендей иiлетiн ақ қайыңның жапырағы сарғайып кетiптi. Күнде таңертең бастаудың басына қаптап келетiн ақ көбелектер де өзi бiрен-сараны қалжырағандай тәлтiректей ұшып жүр. Торғайлар мазасыздана шырылдайды, мамық жүндерi үрпие дүр-дүр сiлкiнедi. Шүрегей үйректер өзеннiң ойдым-ойдым иiрiмдерiне ұшып-қонып, шұрқырап жүр. Бұларға не болған?.. Осы көрiнiстердi Дәурен мектептен үйiне келген соң Маусымбай атасына айтты да, себебiн…

Ғалым ОРАЛБАЕВ КҮЗ КЕЛБЕТI Ел жайлаудан қайтты. Шоғыр-шоғыр калың мал жәй қозғалады. Беталысы – қоңырқай көкжиек. Ат үстiндегi кiсi-лердiң әңгiмесi сол жайлы. Ұзын кекiлдi, кербез күрең-нiң үстiнде шалқая отырған қарт сөздi маза бермей келе жатқан бөгелектерге бұрды. – Дегенмен бөгелектер ат жалынан асқан жоқ, биылғы қыс жайлы болар, – деп едi, шоқша сақалды қарт қостай жөнелдi. – Иә, өрмекшiнiң торы да бұталардың төменгi сабағына керiлiптi. Бұл да жаксылықтың нышаны... – Ендi жылқы шайнақ тастай ма, тастамай ма, соны қадағалау керек, – деп қостады әке. – Жеген шөбiн илеп тастаса, онда шөптiң уытты болғаны. Қыстың жұғымсыз белгiсi осыдан байқалады. Көш тау етегiне еңкейгенде қыз-бозбалалар сылдырап аққан бұлаққа бұрылды. Сол тұста қарақат, мойыл мөлдiреп, қызыл сары долана моншақтай тiзiл…

Бақыт МҰСТАФИН ЖЕТI ҚАРАҒАЙ Күнде таңертең ұйқыдан оянған соң, ойын базарына қарай шапқылай жөнелетiн Жомарт бүгiн орнынан тұра: – Әке! – деп айқайлады. Бұл кезде әкесi далаға шығып кеткен. – Әкем қайда?.. Әке!.. Жомарт еркелiкке басып, тағы да қыңқылдады. Еш-кiм үндемеген соң, жүгiрiп терезеге барды. Әкесi терезе түбiнде топырақты қопсытып, жасыл бүршiгi балауызданып, бусана бастаған жас ағаштарды баптап жүр екен. Қуанып кетiп, жалма-жан киiне бастады. Кеше оған әкесi үй алдындағы қарағайға тағы бiреуiн қосып, жаңа көшет отырғызатынын айтқан-ды. Әне, қара қошқыл тамыры тарам-тарам болып, қобыраған балапан қарағайды қазулы шұңқырдың қасына апарып та қо-йыпты. Шүпiлдей су толған шелек және тұр. Қуанған Жомарт сыртқа ата жөнелдi. Қорада шеше-сiне соқтығысып қала жаздады. – Қуанышым-ау, байқ…

Жарылқасын НҰСҚАБАЕВ АҢҚАУ АРЫСТАН Ерте, ерте, ертеде, ерте болғанда да естен шығып, есептен кеткен мүлде көне заманда барша жан-жануар қамсыз-мұңсыз, тату-тәттi өмiр сүрiптi. Жамандық атаулының әлi жер бетiне шыға қоймаған кезi болса керек. Жұрт қауiп-қатер, қорқыныш, үрей дегеннiң не екенiн бiлмептi. Сол уыздай ұйыған бейбiт заманда бүкiл аң атаулы да өзара дос, тату өмiр сүрiптi. Мысық пен тышқан жасырынбақ ойнаса, қой мен қасқыр бiрге қыдырады екен. Аңдар патшасы айбарлы арыстан да қол астындағы халқына соншалық беделдi болып, елiне ерекше билiк жүргiзiптi. Сондықтан да әмiршiнiң айтқанын ешкiм екi етпептi. Ал арыстанның бас уәзiрi, ақылшысы қызметiн айлалы түлкi атқарыпты. Түлкi қанша залым, қандай қара ниет болса да, адуынды патшаның қањарынан қаймыққандықтан, сыр бiлдiрмей, сыпайы…

Үмбетбай УАЙДИН «ӨТIРIК АЙТПА, ӨЛТIРЕМ!..» Жақиымның бiр жақсы жерi баласының санасына жақсылық егедi. Бiр жолы ол баласы Бақыманға: – Өлтiрiп жатса да өтiрiк айтпа. Өтiрiкшi бала өскесiн болады, сұйық болады. Сұйық болғасын өмiрi оңбайсың, от басасың. От басқасын табаның күйiп қалады, – деп түсiндiрдi. – Мен өтiрiк айтпаймын. – Өтiрiк айтпа! – деп, Жақиым леп белгiсiмен бекiттi. Сол күнi Жақиым түнiмен теледидардан хоккей көрiп, төсекке мезгiлiнен ауып барып аунады. Есесiне ертеңгiсiн баласы оятып алды. – Әке, бүгiн демалыс па? Жәкеңнен жауап болмады. Бетiн бiр уыс сумен сыпырып жiберiп, тайғанап жүрiп киiнiп, Бақыманға бiр ауыз бұйрық бердi: – Бол, тез! – Әке, кешiктiк қой, мұғалiмге не дейiн? – Не дейсiң, құлағым ауырып, әкеммен емханаға бардым дейсiң. – Ұрыспайсың ба? – Не деп ұрсам?…