Мазмұнға өту

Жаңа

Қазақстан Қорғаныс министрінің Ауғанстанға алғашқы ресми сапары

Бүгін Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі Әділбек Жақсыбеков Ауғанстан Ислам Республикасына алғашқы ресми сапармен барды. Сапар барысында Қазақстан Қорғаныс министрін Ауғанстан Президенті Хамид Карзай қабылдады.


– Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Ауғанстанның аймақтағы интеграциялық үдерістерге белсенді араласуын, өзара экономикалық және гуманитарлық ынтымақтастықтың нығая түсуін қолдайды, – деді Әділбек Жақсыбеков.

– Біздің ел ауған қоғамын ынтымақтастыруға және елді тұрақты демократиялық мемлекетке айналдыруға бағытталған Ауғанстанның ұмтылысын қуаттайды.

Әділбек Жақсыбеков пен Ауғанстан Қорғаныс министрі Бисмилла Хан Мұхаммедтің кездесуінде әскери саладағы ынтымақтастық бағыттары талқыланды.

Қазақстанның қорғаныс өнеркәсіп кешенінің әскери техника мен қару-жарақты, оның ішінде атысты басқару, байланыс, радиолокациялық құрал-жабдықтар, авиациялық техника, жауынгерлік бронды машиналарды жетілдіруге,  жөндеуге әлеуеті жеткілікті.Бұл бағытта Ауғанстанмен өзара тиімді ынтымақтастық орнатуға мүмкіндік бар.

Ауғандық әріптесін Астанада тұрақты өтіп тұратын халықаралық «KADEX» қару-жарақ және әскери мүлік көрмесі туралы хабардар еткен Қазақстан Қорғаныс министрі ауған мамандарын 2014 жылы өтетін көрмеге қатысуға шақырды.

Сондай-ақ, Ә. Жақсыбеков Ауғанстан Қарулы Күштерінің өкілдерін осы жылдың тамыз айында өтетін «Дала қыраны-2013» тактикалық бітімгерлік оқу-жаттығуларына бақылаушы ретінде қатысуға шақырды.

Қазақстан қазіргі уақытта ауғандық әскери қызметшілерді еліміздің әскери оқу орындарында оқыту мүмкіндігін қарастыруда. Тараптардың пікірінше, бұл жобаның болашағы зор және Ауғанстан үшін мамандар дайындау саласындағы ынтымақтастық- тың тағы бір тетігі болуы мүмкін.

Кездесу барысында қауіпсіздік және қазіргі қауіп-қатерлер ахуалы жайында ақпараттар мен пікір алмасулар қорғаныс саласындағы ынтымақтастықтың маңызды аспектісі болуы ықтимал екені айтылды.

ҚР ҚМ Баспасөз қызметі

0
0
419

Жауынгерлік парадқа дайындық басталды

Астанадан «Отар» 40-шы әсери базасына Жауынгерлік парадқа дайындық мәселесін пысықтау үшін ҚР Қорғаныс министрлігінің жедел тобы жүріп кетті. Оған Қарулы Күштері Бас штабы бастығының орынбасары генерал-майор Мұқан Дүйсекеев басшылық жасайды.

Жедел топтың құрамына Қорғаныс министрлігі мен Қарулы Күштері түрлі құрылымдық бөлімшелерінің өкілдері енген. Офицерлердің алдында Жауынгерлік парадқа дайындық жөніндегі барлық мәселелерді үйлестіру міндеті тұр. Бұрын хабарлағанымыздай ол осы жылдың 7 мамырында, Отан қорғаушылары күні өтеді.
Қазіргі уақытта әскери база аймағында Жауынгерлік парадқа қатысатын жауынгерік техникалар мен бөлімшелердің жеке құрамы шоғырланып жатыр. Жауынгерлік парадқа барлығы 7 мың әскери қызметшілер, 400-ден астам бронды машиналар, автотехникалар, 80-нен астам ұшақтар мен тікұшақтар қатысады. Әскери бөлімшелер қазіргі таңда Құрлық әскерлері мен Әуе қорғанысы күштері жарақтанған қазіргі заманғы қарулар мен техникаларды іс жүзінде қолдануда тактикалық шеберліктерін көрсетеді.
Бүгін «Отар» 40-шы әсери базасына темір жолмен екі эшелон танкі және мотоатқыштар бөлімшелері келіп жетті. Ертең Ақтаудан теңіз жаяу әскерінің батальоны мен «Батыс» өңірлік қолбасшылығының барлау бөлімшесі келеді.
Отарға мұның алдында авиациялық материалдық-техникалық  қамтамасыз ету бөлімдері барлық қажетті құрал жабдықтарымен жеткен болатын. Жауынгерлік парадқа алаңсыз, тыңғылықты дайындалу үшін әскери авиация ұшқыштарына арналып жеке  лагерь тігілмек.
ҚР ҚМ Баспасөз қызметі
 
0
0
433

Қазақтың кейбір сөздері...

Жасымнан ойнап-күліп өскен біздің өлкеде (Қызылорда облысы) жүріс-тұрысы ебедейсіз, олақ кісілерді  «Дәйіс» деп атайды . «Дәйіс» арабша «Дәюс» сөзінен шыққан. Дініміз Исламда «Дәюс» деп анасын, апа-қарындасын басқа еркектерден қызғанбайтын, көрінгеннің қойнына салуға даяр еркектерді атайды. Олар үшін жәннат харам етілген екен. Ал біздегі «дәйіс» атағын алған сол бейбақтар расымен опасыздар ма? Жоқ, әрине! Табиғатынан аңғал болғаны үшін ғана қоғамға айыпты болған адамдар.

Сондай-ақ, қазірдің өзінде қолданыста жүрген «көрбақ» деген сөзді құлағым көп шалды (әлхамдулилаһ, өз адресіме аталмыш қарғысты естім көрген емеспін). Мұны айтып отырған ана өз баласының жетім қалуын тілегендей әсер қалдырады. Өзіне және сүйіп қосылған жарына мезгілсіз өлім сұрап, баласының тұл жетім болып, көрді төңіректеп, тентіреп кеткенін қалағаны қалай?!

Таң қалғанда қазақтар әдетте «қойшы, рас па?» демейтін бе еді? Ал Аралдықтар «өш, солай ма?» дейді. «Өш» сөзі «өл» дегенді білдіретіндігін олар білмейді дегенім сірә қисынсыз болар. Сізге кіші болса да, құнды кеңесім болсын: аралдықтарға таң қаларлық әңгіме айтарда абай болыңыз! Таң қалдырамын деп жүріп, өшіп қалмаңыз!

Қарға баласын аппағым дер, кірпі баласын жұмсағым дер. Қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай өсіріп келе жатқан баласына бір сәттік ашумен «қара жер тартқыр» деп айтқан аналарды да кезіктірдім. Бұғанағы бекімеген ойын баласына бұдан артық қарғыс бар ба?! Ана қарғысын боққа (ұлы сөз болмаса да жазуға тура келді), әке қарғысы оққа балаған қазақ халқы. Әйтсе де, бала санасына аналарымыз сөздің маржанын құйса жақсырақ болар еді.

Әбәрәки сіз бізде қонақта болып, дастархандас  кісіңнің  жек көретін адамы туралы сөз етіп қалсаңыз, әңгімеңіз сөзсіз  «тұқымы құрысын оның» ,«жүзі күйгір» деп кесіледі. Тіліне, діліне қарамай, бауыр болуға үндеген дініміз бізді бір-біріңе қарғыс тілеңдер деп оқытты ма? Өзіңе қандай жақсылық қаласаң, өзгеге де соны тіле демеді ме дін Ислам! «Мұсылманды жамандаған кісі бауырының етін жегенмен тең деп»,- айтқан Пайғамбарымыздың (с.а.у.) сөзі қайда қалды!?

Бала кезімде көрші құрдастарым төбелестен жеңілсе «ағамды» әкелемін деп жылайтын. Сондағы жеңіске ие болған баланың жауабы: «Сенің ағаң кім еді сонша?!  Шақыр, Құдай болса да» дейтін. Бұл сөзді олар қайдан естіді? Атасы құдайсыз ба еді? Бабасы құдайсыз ба еді? Азиз (ұлы, жеңілуі мүмкін емес жеңімпаз) атанған жалғыз Жаратушыны кім жеңген ? Күшті болсақ өз нәпсімізді жеңейік, бауырлар!

Ең сорақысы «Құдайдың өлімі саған» деген қарғыс боп тұр (астағфируллаһ!). Әууәл (бастауы болмаған), Ахир (соңы болмайтын), Хай (мәңгі тірі) деген есімдерге лайық  Аллаһ Тағалаға бір тамшы судан пайда болған адамдардың тіл тигізгені ақылға қонымсыз. Жаратушымыздың сүйікті құлдарым деп баға бергендегі естимін дегені осы ма еді?!

Он күнәнің тоғызы тілден деген. Тілдің кесапатынан сақтанайық! Жақсы сөз жарым ырыс! Ақылмен сөйлейік, жақсы дұғада болайық! Хафиз (сақтаушы, бәлекеттерден қорғаушы) Аллаһ түрлі қарғыстардан сақтасын!

Ерлен Еркебұлан

 
0
0
15755

ҚАЗАҚСТАН-ИРАН ҚАТЫНАСТАРЫ (жалғасы)

3. Иранның уранды байытуына Қазақстанның көзқарасы қандай болуы керек?

Қазақстанның соңғы бірнеше жылға дейін Иранның уран байыту бағдарламасын қолдамаса да, оған қатысты «бейтарап» позицияда болып келгендігін жоғарыда атап өттік. Алайда 2012 жылдан бастап Астана бұл позициясын өзгертіп, Иранның уран байыту бағдарламасын қолдамайтындығын ашық білдіре бастады. Қазақстан ядролық қарудан өз еркімен бас тартқан (ядролық қарудан алғаш бас тартқан ел ОАР), оның зардабын шеккен ел ретінде Иранның атом бағдарламасын сынауға көшті. Астананың бұлай позициясын өзгертуі қаншалықты орынды?

Халықаралық қауымдастық түрлі санкциялар салғанына қарамастан Иран уранды байытуды жалғастырып келеді және райларынан қайтар түрі де байқалмайды... Ресми Тегеран өздерінің «бейбіт мақсатта, яғни энергетикалық мақсатта» уранды байытып отырғандығын айтады (әрине ешқандай елдің «әскери мақсатта» атомды зерттеп отырмыз деп айтпаса анық). Ендеше оған кінә арту қиын, өйткені Қазақстанның өзі де атом қаруынан өз еркімен бас тартқанымен соңғы жылдары АЭС салуға құлшынып отыр. Ондай жағдайда Иранға «АЭС салма» деп айту әбестік болар, дегенмен Тегеран ертең уранды байытуды үйреніп алған соң, атом қаруын жасап жүрмей ме?! Бұл сұрақ барлығын мазалайтыны анық. Өйткені оған ешқандай кепілдік жоқ, егер атом қаруын жасайтын болса оны алыстағы АҚШ-қа жеткізерлік ракета әзірге Иранда жоқ, алайда Қазақстанға жеткізе алатын ракеталары бар... Қазақстан мен Иранның арасында кейбір келіспеушіліктердің, әсіресе Каспий мәселесінде алшақ ұстанымның бар екені анық. Олай болса, ертең күтпеген жерден екі елдің арасы суып кетсе, атомы бар оқтұмсықтың қалай қарай бұрылатынын болжау қиын... Сондықтан Иранның атомды байытуына қарсы болуымыз түсінікті де.

Алайда бұл жерде туындайтын басқа бір мәселе бар, санкцияларға қарамастан Иран уранды байытуды жалғастыруда. Мүмкін Батыстық державалардың қысымымен бұл жолы да уран байытуды тағы да «бірнеше жылға» тоқтатқанның өзінде (осыған дейін мұндай қысымдардың нәтижесінде Иран уран бағдарламасын «қатырып» қойғаны белгілі), Тегеран бірнеше жыл мұнай сатып қайтадан қорын қаржыға қампайтып алған соң оны жалғастыруы ықтимал. Сондықтан ерте ме, кеш пе Иран діттеген мақсатына жетуді көздеп отыр. Олай болса Қазақстанның басқалармен бірігіп оған кедергі болуға тырысуынан түк өнбейді...

Оның үстіне Қазақстан «атомды бейбіт мақсатта пайдалануды қолдаймыз, алайда оны таратуға қарсымыз», деген позиция ұстап келеді. Демек, «бейбіт мақсатта» уран байытып отырмыз деп жариялаған Иранның бағдарламасы Қазақстанның позициясымен сәйкес келеді. Сондықтан Қазақстанның бәз баяғыша «сен тимесең мен тиме бадыраң көз» деп бейтарап қалпын сақтағаны жөн сияқты.

Негізі, Қазақстанның позициясының соңғы жылдары бұлай өзгере қалуы халықаралық саясаттың ықпалы екені анық, Батыстық мемлекеттермен де араны алшақтатпауды ойлайтын, көпвекторлы саясат ұстанатын Астана жаһандық акторлармен арасын суытып алмауды, олардың көңілін табу арқылы өзінің басқа мүдделерін іске асыруды ойлайды. Сол себепті Қазақстан тарапынан айтылған қарсылықтың астында «зілі» жоғын, тек мүдде үшін айтылып отырғандығын Тегеран да түсінеді. Сондықтан екі елдің арасындағы қатынас бәз-баяғыша жалғасуда. Өзара қарым-қатынастар барысында бірі «айтпағандық» қалып көрсетсе, екінші «естімегендік» күй танытып келеді.

0
0
606

Үздік әскери мамандар байқауы

«Шығыс» өңірлік қолбасшылығына қарасты құрамалар мен бөлімдер арасында үздік әскери мамандарды анықтау мақсатында арнайы байқау өтті. Оған өңірлік қолбасшылықтың барлық гарнизондарынан 80-нен астам әртүрлі әскери мамандық иелері қатысты. Артиллеристер, гранатометшілер, жүргізуші-механиктер, көздеуші операторлар, байланысшылар, инженерлік-саперлік бөлімшелерінің өкілдері өз мамандықтары бойынша сынақтар тапсырды.

Әскери қызметшілер жауынгерлік, саптық және дене дайындықтары бойынша өз шеберліктерін көрсетуге тырысты. Сондай-ақ, олар әскери топография арқылы жер бағдарлаудан, әскери машиналар мен техникаларды жүргізуден өзара бақ сынасты. Күрделі сынақтардан соң әртүрлі мамандықтар бойынша өз істерінің кәнігі шеберлері анықталды.

Өскемен гарнизоны механикаландырылған танкі бригадасының әскери қызметшілері ең көп ұпай жинап, көзге түсті. Ортақ жеңіске осы бригаданың атқыштары, радиотелеграфистері, барлаушылары мен зениттік-артиллериялық батареясының операторлары өз үлестерін қосты.
ҚР ҚМ Баспасөз қызметі
0
0
574

Дүкен Мәсімханұлы, ақын, шығыстанушы: Отан құшағында өткен 20 жылым көші-қонға қатыссыз болған емес

- Ең алғашқы көшті бастаған және елге оралғаннан кейін де көші-қон, оралман мәселесімен қоян қолтық араласқан азамат ретінде егемендіктен кейінгі көші-қонның басталуы мен ондағы Елбасының алатын орнына тоқталсаңыз?
- Шетелдегі қандастарды тарихи отанына оралту, оларды қоныстандыру саясаты тікелей Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бастамасымен, ынтасымен болған шаруа. О баста Кеңес Одағы ыдырауға бет алып қалтылдап тұрған кезде-ақ 1990-1991 жылдары Елбасы өзі тікелей Мәскеудің рұқсатын алып, «Еңбек шарты» деген желеумен Моңғолиядан 10 мыңдаған ағайындарымызды көшіріп әкелді. Ал, 1991 жылы қыркүйек айында Түркияға сапарлай барып, ондағы қазақтармен кездесіп, хал-жағдайын білісті. Елбасы келді дегенді естіген Еуропа елдеріндегі қазақтар да Түркияға арнайы келіп Нұрсұлтан Әбішұлымен кездескен. Елбасымен мұң-мұқтажын бөліскен. Сонда сөз болған маңызды мәселенің бірі, Ауғанстандағы соғысқа байланысты босқын атанып Иранда, Түркияда, Сауд Арабиясында жүрген ағайындарды елге көшіріп алуды қадағалай айтқаны болды. Көп кешікпей Елбасымыз жіберген арнайы ұшақ сол қандастарымызды атажұртына алып келді. Қазіргі кезде олар Оңтүстік Қазақстанның әр аудандарына өсіп-өніп, тіршілік етіп жатыр. 
1991 жылы Қазақстан тәуелсіздік жариялаған 15 күннен кейін, яғни 1991 жылы 31 желтоқсанда Елбасымыз жаңа жылды қарсы алу құттықтауын, азат ел атанғаннан кейінгі тұңғыш ыстық ықыласын шетелдегі қандастарына арнады. Сол жолы айтылған жалынды лебіз сөз күйінше қалған жоқ. 1992 жылы қыркүйек айында Дүниежүзі қазақтарының тұңғыш құрылтайы сол кездегі астанамыз Алматыда дүркіреп өтті. Оны өткізу де, ұйымдастыру да Елбасының тікелей тапсырмасымен жүзеге асып жатты. Сол құрылтайда Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы құрылды. Ол қауымдастықтың мақсаты келген ағайындарды қарсы алу, орналастыру, шетте тұрып жатқан ағайындарға рухани, материалдық көмек беру болатын. Құрылтайда әр елден келген қазақтар Елбасын бір ауыздан осы қоғамның төрағасы етіп сайлады. Оған қуана-қуана келісім берген Елбасы қоғамдық ұйым болса да, қазірге дейін қауымдастықтың төрағалығы міндетін атқарып келе жатыр. Осы құрылтайдан кейін Елбасы көп өтпей Иранға сапарлай барды. Бұл реткі сапарында да Ирандағы қазақтармен кездесіп, жастардың парсыланып бара жатқанын көреді. Қайтып келісімен Ирандағы қазақтарды қотара көшіріп алды. Келгісі келмеген санаулы қазақтар сонда өмір сүріп жатыр. Осылайша Елбасы шеттегі қазақты көшіруді тәуелсіз ел құрудың қиындығымен қатар жүзеге асырды. Зейнетақы тарата алмай, жалақы төлей алмай отырған 1990 жылдардың басында шеттен келген ағайындарды жаппай тегін баспанамен қамтамасыз етті. 
Көп өтпей Көші-қон заңы қабылданды. Шала тұстары, жетіспей жатқан жақтары бар шығар. Бірақ, сол Елбасының тікелей тапсырмасымен жасалып, бекітілген заң жиырма жыл бойы 1 миллионнан астам қандастарымыздың атажұртқа оралуына септігін тигізді. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығынан сырт, Көші-қон комитеті, кейде агенттік болып та жұмыс істеді. Көші-қонмен айналысатын мемлекеттік құзырлы мекемелер республиканың түкпір-түкпірінде құрылды.
Бүгінге дейін Дүниежүзі қазақтарының төрт құрылтайы өтті. Оның төртеуіне де қатысқан Елбасы келген ағайындарға ыстық ықыласы мен бауырмалдығын аяп қалған жоқ. Келген делегаттармен бірге шетелдегі ағайындарға қолдау көрсетудің жобаларын талқылады. Сөйтіп күні бүгінге дейін шеттен 1 миллион қазақ келді десек, осының барлығы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың тікелей өзінің жеке, азаматтық позициясының арқасында жүзеге асты деуге толық негіз бар. 
Себебі, кез келген мемлекеттің бірінші басшысының ел іші тыныштығын сақтау, халықаралық қауымдастықта өз елінің беделін көтеру, бейбітшілігін қорғау, өзге мемлекеттермен тату-тәтті өмір сүру, елдің экономикасын көтеру сияқты толып жатқан конституциялық міндеттері болады. Осы міндеттерге жатпайтын, біздің Елбасының атын алтын әріппен жазып қалдырарлықтай мынадай үш ұлы еңбегі бар: 1. Қазақ елінің астанасын Алматыдан Арқа төсіне көшіруі; 2. Көршілерімізбен келіссөздер нәтижесінде, ешқандай ырың-жырыңға бармай шекарамызды шегендеп алуы. Яғни келесі ұрпаққа ешқандай жер дауы қалған жоқ. Бұны тіпті тарихи ұлы жеңіс деуге болады; 3. Тәуелсіз ел құрудың қиындығымен бірге, шетелдерден 1 миллионнан астам қазақ баласын тарихи отанына оралтып, ортамызды толтыруы. 
- Басқасын айтпағанда, Елбасымыздың сіз айтқан соңғы ерлігінің арқасында Қазақ еліне адам байлығымен қоса үлкен қазына да келіп жетті ғой...
- Дұрыс айтасың! Былай қарағанда, бір миллион қазақ келді деп санын ғана айтамыз. Осы бір миллион қазақтың ішінде кімдер келмеді?! Қарапайым малшы, егіншіден бастап ғалымдар, ұстаздар, әдебиетшілер, басқа да өнер майталмандары, мыңдаған бизнес өкілдері келіп ел экономикасына үлес қосуда. Шетелден қанша жыл оқытсаң да сол деңгейде білім алып келе алмайтын мамандар келіп жатыр. Солардың барлығы қазір еліміздің әр саласында егемендікті орнықтыру, елді дамыту мақсатында терін төгіп жүр. Оның сыртында 1 миллион қазақпен бірге шеттегі қазақтың бүгінгі күнге дейін қаймағы бұзылмаған руханияты келді. Қытай қазағының өзінен ғана айтатын болсақ, ондаған том қазақ ертегілері, жиырма шақты том қазақ қиссалары жетті. Оған Ақыт қажы Үлімжіұлы, Әсет Найманбаев, Көдек Маралбайұлы, Таңжарық Жолдыұлының мұраларын қосыңыз. Классик жазушы Қажықұмар Шабданұлының 6 томдығы жарық көрді. Әдебиеттің төңірегінде еңбектеніп келе жатқан 100-деген ақын, жазушы оралды. Оған тағы әншілерді, бишілерді, күйшілерді қосыңыз. Әр елден осылай руханият келіп қосылғанда қазақтың бүгінгі рухани деңгейінің қаншалықты байып жатқанын, соған қандастарымыздың қаншалықты үлесі бар екендігін пайымдау қиын емес. Демек, қай кезде де мейлі шеттен келген ағайын болсын немесе Қазақстанның тұрғылықты қазақтары болсын, біздің осы көші-қонның, шеттегі бауырларды елге оралту саясатының басында Елбасымыз тұрғанын естен шығармауымыз керек. 
- Көші-қон мәселесіне бас кезінде білек сыбана кіріскеніңізбен соңғы уақыттарда осы мәселе төңірегінде сөз болғанда өзіңізді байқамай қалып жүрміз?
- Шынымен де, мен соңғы бес-алты жылдың жүзінде тек қана шығармашылықпен, ұстаздықпен айналысып, тыныш жатқан жайым бар. Бұған бола кейбіреулер мені көші-қонмен, ағайындардың мәселесімен айналыспайтын адам сияқты көреді. Бұндай пікірмен келіспеймін. Мен 1993 жылы наурыз айында атажұртқа біржола келдім. Яғни, тәуелсіздіктен кейін Қытайдан көшіп келген бірінші қазақпын. Сол алғаш келген күннен бастап көші-қонның сан түрлі мәселесі алдымыздан шықты. Тіркелуден бастап, азаматтық алу, қоныстану, туыс-туғандарды шақыру жұмыстарының бәріне тыңнан түрен салуға тура келді. «Түрен салайық, жаңалық ашайық» деген мақсатпен емес, қажеттілік солай болды. Шетелдікті жай әшейін уақытша тіркеудің өзін қалай жүргізетінін, бұрын Мәскеудің аузына қарап үйренген біздің ішкі істер органдары біле бермейтін болып шықты. Мысалы, мен ең алғаш келген кезде бір білгіш КазҰУ-дың Сыртқы істер басқармасына барып тіркелуім керек екенін айтты. Олар мені Алматы қалалық виза және тіркеу басқармасына жіберді. Ол жерде отырғандар мені ана есікке, мына терезе сілтеп, ақыр аяғында «өзіңіз тұрған ауданға барасыз» дегенді айтты. Өзім тұрған ауданыма барсам, ондағылар «ҚазҰУ өзі тіркейді» дейді. Сөйтіп жай ғана уақытша тіркеу үшін сандалып бір айдай жүргенім бар. Қысқасы шетелден келген адамды кім, қайда тіркеу керек екенін ешкім білмейтін болып шықты. Мен келе салып азаматтық алуға өтініш бердім. Өтінішім 3 жылдан соң ғана орындалып, 1996 жылы ғана Қазақстанның азаматы болдым. Азаматтық берудің өзінде тәртібі, жолы, тәжірибесі жоқ болатын. Жоғарыда айтқанымдай Елбасымыз тәуелсіздік ала салып шеттегі қазақты топырлатып шақырып жатқанымен, біздің елдің құқық қорғау саласы оларды қабылдау, құжаттарын ыңғайлау жұмыстарына дайын болмай шықты. Тәжірибе жоқ, үлгі жоқ, статусымыз жөнінен шетел азаматы болсақ та, аталған мәселенің бәріне соныдан жол салуға тура келді. Сол кезде Алматы қалалық Ішкі істер басқармасының виза және тіркеу қызметі, Дүниежүзі қазақтар қауымдастығы күнде біздерді шақырып алып, «Мына мәселені қалай шешеміз? Қытайдағы тәжірибе қандай? Басқа елдерде тәжірибе қандай?» деген сауалдар төңірегінде жиналыс өткізетін. 
Мысалы, менімен қарайлас мезгілде Қытайдан қатар өтіп Қырғызстанға келген Апу деген қырғыз жігіті болды, мамандығы дәрігер еді. Оның Қырғыз елінің азаматтығын алғанына бес-ақ жыл болды. Ол да Қырғызстан тәуелсіздік алғанда қол-аяғы жерге тимей, ұшып-қонып келген болатын. Бірақ, Қырғызстанда біздегідей көші-қон заңы болған жоқ. Сөйтіп «Елім!»деп келген жалғыз қырғызға 15 жыл дегенде әрең азаматтық беріпті. Соның өзінде ана жақтағы әйелімен ажырасып, Қырғызстанның жергілікті қызымен үйленіп жүріп, азаматтықты зорға алыпты. Осыған қарап тәуелсіздіктен бері істелген істердің ұшан-теңіз екенін бағамдауға болатын сияқты.
- Көші-қон заңын дайындауға атсалысқан азаматтардың қатарында өзіңіз де бар деп естиміз...
- 1996 жылы Елбасы тарапынан құзырлы орындарға «Халықтың көші-қон заңын қабылдау» тапсырмасы берілгені белгілі болды. Ал құзырлы мекенің (сол кездегі Қазақстанның Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі) тізгіні Наталья Коржова ханымның қолында болатын. Былайғы өзге мекеме, қоғамдық ұйым немесе жеке тұлға Парламентке заң ұсына алмайды. Ал жеке тұлға Парламентке заң жобасын ұсыну үшін, ол Парламент депутаты болу керек екен. Қазір Президент әкімшілігінде жауапты қызмет атқаратын Әкім Ысқақ деген бауырымыз ол кезде депутат еді. Сол кездегі Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төрағасының бірінші орынбасары Қ.Найманбаевтың басшылығымен дүниежүзінің түкпір-түкпірінен келген он шақты адамнан ынталы топ құрылып, халықтың көші-қон заңының жобасы қауымдастық қабырғасында дайындалды. Осы заң жобасы кейін Ә.Ысқақ мырзаның атынан Парламентке ұсынылды. Еңбек және халықты әлеуметтік қолдау министрлігі өздерінің жобасын ұсынды. Сөйтіп, Парламенттегі «елім, халқым» деген азаматтардың арқасында Әкім Ысқақтың атынан ұсынылған, біздер дайындаған сол заң қабылданды. Егер, алда-жалда сол кезде Коржова дайындаған заң өтіп кеткенде, қазір кейбіреулер «оралман» деген атау ұнамайды» деп жүр ғой, соның өзіне зар болып қалар едік. Өйткені Коржованың дайындаған заң жобасында шеттен келген қазақтарды тек босқын ретінде, яғни көшеде қаңғып жүрген тәжік, цигандармен мәртебеміз бірдей етіп барып, қабылдамақ екен. Кейін оны өзгерте алар ма едік, өзгерте алмас па едік. Ол да бір үлкен әңгіме. 
- Елбасының қабылдауында да болдыңыз. Сол кезде көші-қон мәселесі жайлы ұсыныстар айта алдыңыз ба?
- 2001 жылдың шілде айында Елбасының арнайы қабылдауында болдым. Ол кісінің қабылдауына барғанда мен бірнеше ұсыныспен бардым. Соның біреуі осы көші-қон мәселесі болатын. 2001 жылға дейін жыл сайын шетелден көшіп келуші 500 отбасына ғана квота берілетін. Мен осы мәселені айттым. «Қазір жыл сайынғы көші-қон квотасы 500 отбасымен шектелуде, бұл тым аздық етеді. Шетелде әлі 5 миллиондай қазақ бар, сонда ол қанша жылға созылады? Қазір Құдайға шүкір, Қазақстанның әл-ауқаты жаман емес. 90-шы жылдардың басымен салыстырғанда жағдайымыз көп жақсарып қалды. Сондықтан көші-қон квотасының санын да көбейтуге болмас па?» деген өтінішімді айтып, ұсыныстарымды қағаз жүзінде де бердім. Содан 2002 жылдан бастап жыл сайын 5000 отбасына квота беріле бастады. Сол жылы мен қызмет бабымен Астанаға ауыстым. 2003 жылы ҚР Президенті жанындағы Ұлттық кеңеске оралмандардың өкілі ретінде әрі көші-қон мәселесі бойынша мүше болып қабылдадым. Күні бүгінге дейін сол Ұлттық кеңестің мүшесімін. Шеттегі отандастармен байланыс және көші-қон мәселелері бойынша консультативтік кеңес деген қоғамдық кеңестің де мүшесімін. Онда да осы көші-қонға қатысты отырыстар жиі болып тұрады. Міне мен елге оралған күннен бүгінге дейін шеттегі қазақтардың тағдыр-талайы, Отанына оралған ағайындардың жағдайы туралы ойланбай, толғанбай күн кешкен емеспін. 
- Білуімше, «Атажұрт» атты қоғамдық бірлестікті де басқарасыз?
- «Атажұрт» деп аталатын қоғамдық бірлестіктің төрағасы етіп осы Астана қаласы мен оның маңында тұратын оралман ағайындар сайлаған болатын. Сол бірлестік арқылы күні бүгінге дейін шеттен келген ағайындардың балаларының оқуға түсуіне, грантқа ауысуына, шәкіртақы алуына, Астана маңайында тұратын ақсақалды аталарымыз бен ақ самайлы аналарымыздың зейнетақы алуына, ҚР азаматтығына өтуіне, тіркеуіне тағы да басқа мәселелеріне өзіміздің көмегімізді жасап келе жатырмыз. 
Астананың маңында Қоянды деген жер бар. Ол жер о баста тек қана Моңғолиядан кезінде еңбек шартымен келген ағайындардың қоныстануы үшін шешілген болатын. Өйткені кезінде «еңбек шарты» деген желеумен елге оралған моңғолиялық ағайындарға «жекешелендіру» науқаны кезінде баспана, егістік, жайылымдық жерді қойып, тышқақ лақ та тимеді. Себебі олардың бәрі ол кезде Моңғолия азаматы болатын. Сол ағайындар үшін Қоянды ауылынан санаулы отбасыға жер телімі берілді. Алайда біз «Атажұрт» қоғамдық бірлестігінің атынан Парламентке, Үкіметке, Ақмола облысы мен Астана қаласының әкімдеріне, шетелден келген аз ғана ағайынды аннан-мыннан келген деп бөліп жармай-ақ, Қояндыдан Астана қаласы мен оның төңірегінде тұратын, баспанасыз ағайындардың барлығына жеткілікті жер телімі берілсе деп хат жаздық, біраз мемлекет және қоғам қайраткерлерінің қолын жинадық. Әсіресе бұл шаруада, иманды болғыр Ақселеу Сейдімбек ағам ерекше белсенділік танытып еді. Соның арқасында Қоянды ауылынан дүниенің барлық елінен келген, Астана мен оның маңында тұратын баспанасыз ағайындарға алғашқы кезекте 800 отбасы үшін жер телімі бөлінді. Қазір аталған ауылда шеттен келген ағайындардан мың шақты түтін өмір сүріп жатыр.
Тіпті сонау 90-шы жылдардың басында ҚазҰУ-де ұстаздықпен айналыса жүріп, «Түркістан» газетінің сол кездегі бас редакторы Қ.Мұхаммеджанов ақсақалдың қолдауымен аталған газеттің жанынан «Қоныс» деген қосымша шығарған болатынбыз. Қосымшаның бас редакторы Айтан Нүсіпханов, жалғыз әдеби қызметкері мен болдым. Сол кезде де оралман мәселесіне қатысты қаншама сұхбаттарды ұйымдастырдым. Міне, мен елге оралғаныма 20 жылдан асып бара жатыр. Қарап отырсам, осы 20 жылдың ішінде көші-қон мәселесіне қатыссыз бірде-бір күнім өтпепті. 
- Соңғы кездері көш тоқтады деп ұрандатушылардың қатары көбейіп кетті. Сіздіңше көштің саябырлауына не себеп болды?
- Ол рас, қазақ көші саябырлап қалды. Әрине, ағайындардың жанайғайын түсінуге болады. Қалай болғанда да көші-қон тоқтамауы тиіс. Шетелдерде өмір сүріп жатқан біздің ағайындардың Отанына ораламын дегендері емін-еркін келу керек. Ал мен жеке өз басым, көші-қонның сұйылуының бірден-бір себебі – біздегі қолданыстағы «Халықтың көші-қон туралы заңының» функциясының сарқылғандығында деп білемін. Яғни ол заң шеттен келген ағайынның көшуін, қонуын ғана реттейтін құжат. Ал көшіп келген ағайынның көштен өзге тірлігі жоқ па? Көшіп келердің алдындағы шақырту алдыру, виза алу мәселесі, келгеннен кейінгі тіркелу, азаматтық, зейнетақы мәселесі, қарапайым шаруаны егістік жермен, малшыны жайылымдық жермен қамтамасыз ету мәселесі; Егер ол зиялы қауым өкілі болып қалалы жерге келетін болса оны жұмыспен қамту жағы бар. Отанға оралған ағайындардың балаларының оқуы, медициналық сақтандыру, әскер жасындағы жастардың Отан алдындағы міндетін өтеуі, сол елдегі еңбек өтілінің есептелуі т.с.с. сан мың мәселе «көші-қон» ұғымының да, заңының да аясына сия бермейді. Сондықтан қазір мен өзім ҚХР-ның «Қытай диаспорасы туралы заңының» тәжірибесі бойынша заң дайындап жатырмын. Оны қазірше шартты түрде «Бауырластар туралы заң» деп атауға болады. Осындай атаулы, салалық заң қабылданғанда ғана, шетелде тұрып жатқан 5 миллион қазақ баласының статусы айқындалып, олардың Атажұртқа келіп-кетуінен тартып, көшіп келген ағайындардың жоғарыда айтылған сан мың мәселесін ың-шыңсыз реттеуге болады. 
Көштің тоқырауына екінші себеп болған нәрсе – еліміздегі сыбайлас жемқорлық. Сыбайлас жемқорлық жер жүзіндегі кеңірдегі тесік, тірі пенделер өмір сүретін барлық елде бар. Бір елдің ішінде барлық салада бар. Сондықтан тек қана «оралмандар оңбаған екен, сыбайлас жемқорлық осы тарапта ауыр екен» деп кіналауға болмайды. Түптеп келгенде оны тек қана оралмандар жасап отырған жоқ. Мемлекет бөлген ақшаны кім басқарады? Көші-қонның басы-қасында отырғандар басқарады. Олар кіммен сыбайласады? Әрине олар оралманның ішіндегі жылпостар, алаяқтар арқылы мақсаттарын жүзеге асырады. Сөйтіп, олардың арасынан көптеген делдалдар шықты. Нақтылап айтқанда, олар сыбайлас жемқорлықтың сыбайластары. Бұл жерде «Бейсенбайдың қатысы бар, Сәрсенбайдың қатысы жоқ» деп атын атап, түсін түстемей-ақ қояйын. Бұл жемқорлықтың ушыққаны соншалық, кейбір ағайындар шетелде тұрып жатып, осында көшіп келмей-ақ он шақты рет квота алған. Ол адам сол ақшаның бәрін өзі алды ма? Оны ортадағы делдал, квота беруші құр қол қалды ма? Оның барлығы түсінікті жағдай. 
Үшінші себебі - Жалпы әлемдік қауымдастықтың барлық мүшесі мойнына бұршақ салып, жаппай, бір жүрек, бір тілекпен «Қазақ елі көгеріп-көктесін, бақуатты елге айналсын, Қазақия мәңгілік болсын» деп тілеп отыр десек қатты қателесеміз. Демек, тілеулес достарымыз да бар, мысықтілеулі дұшпандарымыз да жоқ емес. Сондай қызылкөз дұспандарымызға қазақ елінің амандығы, күшейгені, елдегі қазақ халқының жан саны артып, шын мәніндегі қазақ еліне айналғаны, тәуелсіздігін бекемдей бастағаны ұнаған жоқ. Сондықтан олар шеттен ағылып келіп жатқан қазақ көшінің жолын кесуге жанын, барын салып бақты. Бұл ретте олар әуелгі кезекте Елбасының төңірегінде жүрген, биліктің биік бұтақтарында отырған ұлттық сана-сезімі таяздау, космополит «новый қазақтарды» пайдаланды. Атап айтқанда қазақ көшіне қазақтың өзін қарсы қойды. Соның нәтижесінде «Оралмандар - Қазақ еліндегі орнықсыздықты тудырушы басты фактор» болып шықты. 
Төртінші себебі – біздің шеттен келген ағайындар отанға келгеннен кейін өзінің жанын бағып, тіршілігін істеп, қолынан келгенінше осы елдің дамуына, болашағына үлес қосып, бала-шағасын өсіріп бай-бақытты өмір кешкені дұрыс шығар. Әрине біз демократиялы ел болған соң әркімнің немен айналысуы, не айтуы өз құқы дейміз. Дегенмен, демократияның да шегі, реті, қисыны бар. Қолым бар екен деп көрінгенді ұра бермейтінің сияқты, аузым бар екен деп, ауызға келгенді сөйлей беруге де болмайды. Біраз оралман ағайындар оппозицияның ішінде жүр. Көрінген жерде айғайлап, ол жер, бұл жерде мақала жариялап, сұхбат беріп Елбасының жеке басына тисіп, әртүрлі жағымсыз пікірлер айтып жүрген ағайындар да жоқ емес. Осының барлығы қазақ көшін алғаш өзі бастаған, әлі де сол сарабдал саясатын жалғастырып келе жатқан Елбасының құлағына жеткен болуы мүмкін. Міне, кезінде өзі Назарбаевтың көші-қон саясатының арқасында Отанға оралған, бүгінгі күні оппозицияның тиірменіне су құйып жүрген жігіттердің тірлігі билікке аса ұнай қойған жоқ деп ойлаймын. Сонымен, менің ойымша биліктің көші-қонға деген көңілі қалды. Әр нәрсені айтатын адам болады. Әр мәселені реттейтін өзінің кезі болады. Мен Моңғолиядан, Ираннан, Ресейден келгендердің өз елінде кімнің кім болғанын білмеймін. Бірақ Қытайдан келген өз жерлестерімнің ол елде кім болғанын бес саусағымдай білемін десем артық айтқандық болмайды. Анау алыс ауылдағы бір мектептен келген, әрі кеткенде аудандық, аймақтық қатардағы мекемеден келген, орта мектептік сауаты иә бар, иә жоқ, өзінің ауылының әкіміне, мекемесінің басшысына кіре алмай жүрген біреулер мұнда келіп «қоғам қайраткері», «саясаткер» болғысы келеді. Аузын ашып қалса болды «Ақорда, Назарбаев». Демократия екен деп, келсе-келмес мемлекеттің саясатына араласу деген өте ұят жағдай. Бір елден келіп, бұл елдің саясатымен айналысуды қойып, біздің ағайындар өз басын жөндеп алып жүрсе де үлкен олжа. «Аяз әліңді біл, Құмырысқа жолыңды біл» дегенді атам қазақ осындайда айтса керек. Қысқасы, Ел боламыз десек, мейлі ол шеттен келсін, мейлі жергілікті болсын, әркім өзінің тірлігімен айналысқаны дұрыс. 
- «Бауырластар туралы заң» дайындап жатырмын деп қалдыңыз. Сіздіңше, Көші-қон туралы заңға өзгеріс керек пе?
- Иә, мен жоғарыда айтып өткенімдей бізге де тура Қытайдағыдай заң керек. «Оралман» немесе басқа деп айтудың керегі жоқ, «Ағайындар туралы заң» деген өте орынды деп есептеймін. Ол шетелдегі тұрып жатқан ағайындарға қандай статус пен жеңілдіктер беру керек және әр түрлі себептермен келушілер (жеке сапар, оқу, кәсіпкерлік т.б.) мен көшіп келіп, қоныстанушылардың жоғарыда мен айтқан мәселелерін заң қалай реттейді дегенге жауап болады. 
Кез-келген мекеменің еңбек басқармасында, ішкі істер бөлімінде сол «Ағайын туралы заң» жату керек. Сол арқылы толып жатқан мәселені шешуге болады.
Қазір мен дайындаған заңды заңгерлер қарап жатыр, одан соң тағы да халықаралық адам құқығы жөніндегі ұйымдардан кеңес аламын. Әлі де жетілдіретін, әлі де толықтыратын тұстары жоқ емес. Ең соңында заңды дайындағаным жайлы қатысты адамдарға және құзырлы мекемелерге хабар беремін. Бұл заң да әрине, Парламент депутаттары арқылы ұсынылатын болады. 
Бұл заң жобасын дайындау – өмірдің, уақыттың өз талабынан туындап отыр. Яғни қолданыстағы «Халықтың көші-қон туралы заңы» бұл күнде көп мәселеге жауап бере алмай қалды. Мәселен, Моңғолиядан келген бір ағайын ол жақта 10 жылдай мемлекеттік қызметте істеп келіпті, ал сол жұмыс өтілі бұл жаққа келгенде есепке алынбай жатқанына налып отыр. Оның қолында еңбек кітапшасы бар. Осындайда «еңбек кітапшасын» бермейтін, бұрынғы кеңестік жүйеде жұмыс жасамайтын елдерден келген ағайындардың мәселесі тіпті де қиындай түседі. Бұндай мәселе қазіргі «Көші-қон заңында» қарастырылмаған. Қолданыстағы «көші-қон» заңында қамтылған ең үлкен мәселе ол – бер реткі жәрдемақы беру жағы ғана. Шынтуайтына келгенде, тіркеу жұмысы, азаматтық беру мәселесі де көші-қонның аясына сай келетін дүние емес. Демек көп мәселе құқықтық, құжатнамалық істерге қатысты болғандықтан Көші-қон комитетін өткен жолы Ішкі істер министрлігіне қосып жібергені содан. 
Біз дайындап отырған заңның талабы бойынша шетелдегі ағайындарға қатысты толып жатқан жұмысты арқалай алатын жеке бір агенттік немесе комитет болуы керек. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығын алып қарасақ, ол тек қана қоғамдық ұйым. Ол талап еткен мәселемен ешқандай бір шетел санаспайды. Құзырлы орын болса сол елдің өзі деңгейлес қатысты органдарымен тікелей байланысқа шығып, кез-келген мәселені шешуде еш кедергіге ұшырамайды. Қысқасы, «көші-қоннан» бөлек, тек қана шетелдерде өмір сүріп жатқан ағайындарға арналған заң болмайынша мәселені кешенді де дұрыс шешу мүмкін емес. 
Бұл жасалынып жатқан «Ағайын туралы заңда» барлығы қамтылатын болады. Мысалы, шетелден көшіп келген, туысшылай келген және басқа да мақсаттармен келген ағайындарға қандай жағдайлар жасалу керек, шетелде тұрып жатқан ағайындарға қандай көмектер мен қолдаулар қажет дегендер қамтылады. Аты-жөнін төлқұжатқа дұрыс жазғызу мәселесінің өзі былай қарасаңыз ұсақ-түйек мәселе сияқты көрінеді. Алайда сол кішігірім мәселеден туындайтын үлкен кедергілердің барын біреу білсе біреу білмейді. Жалпы бір адамның басына қанша мәселе қатысты болады, соның барлығын осы заңға қамтуға тырыстық. Күннің өтіп, қоғамның дамуымен қатар бұрынғы мәселелердің орнын жаңа проблемалар басып отырады. Яғни, ең алғашында тек қана көші-қон заңының арқасында 1 миллион қазақ шеттен көшіп келді. Мүмкіндіктерінше орналасты. Ал қазір көші-қон тығырыққа тірелді. Енді оны басқаша жаңғыртуымыз керек. 
- Көші-қонға тұсау болған басқа да ұсақ себептердің бар екенін қозғап қалдыңыз...
- Бұны мен 1 жарым миллионнан астам қазағы бар Қытайдағы ағайындармен байланыстырғым келіп отыр. Қытайдағы жекелеген азаматтардың құрған форумдық сайттары Қазақстанның оппозициялық бағыттағы ақпарат құралдарының материалдарын төте жазуға ауыстырып үзбей жариялап отырады. Оппозицияның оралмандарды қосып алуы да тегіннен тегін емес. Олар кейбір қиналып жүрген ағайындарды «біз билікке келетін болсақ, сендер бұлай қаңғымас едіңдер» деп сендіреді. Сөйтіп олар еріксіз оппозицияға ереді. Олардың пікірі шетелден елге жете алмай жатқан қазақтың жүрегіне төте жол тартады. Сөйтеді де билікке деген дұрыс емес көзқарас қалыптасады. Қазір «көші-қон тоқтап қалды» деп қаттырақ, тоқтаусыз айғайлап жүрген бір топ азамат бар. Кезінде «көші-қон» солардың үлкен «бизнесі» болды. Көші-қон арқылы олар қалтасын қампитты. Олар «көші-қон шақыртуын» жіберемін деп арғы бетте жатқан елді бір тонаса, қоныс аударып келгендерді «квота алып беремін» деп екі тонады. Осы мәселе бойынша ҚР Президенті жанындағы Ұлттық кеңестің мүшесі ретінде, оралмандардың «Атажұрт» қоғамдық бірлестігінің төрағасы ретінде бізге шағымданушылар өте көп болды. Менде алаяқтарға алданған ағайындардың арыз-шағымы тау болып үйіліп жатыр. Бір қызығы сол ағайындарды зарлатып кеткен алаяқтар қазір «көші-қонның» жанашыры болып жүр. Бұндай күніне миллиондап жазылатын арыз-шағымдар жоғары жақты да қажытқан болуы әбден мүмкін. 
- Президент 2013 жылғы 16 қаңтардағы № 466 Жарлығында Қазақстан Республикасының Үкіметіне Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінен Көші-қон комитетін құруды тапсырған болатын. Алайда сол комитет әлі күнге жасақталмай отыр...
- Комитеттің жасақталуының не үшін осыншалық кешігіп жатқанынан хабарым жоқ. Алайда, «көші-қонды» бұл министрлікке әкелді деген сөз, бұл сала қайта жанданады дегенді білдіреді. Дей тұрғанменен, жоғарыда да айттым, шетелдерде өмір сүріп жатқан және елге келетін ағайындарға арнайы заң, бөлек мекеме керек. 
Бұл мәселенің келешекте қалай шешім табуы - көбіне-көп билік дәлізінде жүрген қазақ азаматтарының елдік, ұлттық намысы мен ұлтжандылығына, иманына тікелей қатысты болмақ. Егер олар әлі де сол ішкі-сыртқы дұшпандардың сөзіне ере беретін болса, онда түптің-түбінде шеттен келіп жатқан квотасыз көшке де тыйым салынуы мүмкін. Ал, билікте жүрген қазақ азаматтарының ішінде шынымен де Қазақ елінің тағдырын, болашағын, тәуелсіздігіміздің баяндылығын ойлайтын ұлтжанды, елжанды, иманды, саналы, ұлттық рухы биік азаматтар бар болатын болса, қазақ көші қайтадан жандануы әбден мүмкін. Егер мәселе осы бағытта шешімін тауып, біз дайындаған заң жобасы қабылданып жатса, бұл Қазақияның - мәңгілік ел болуына жасалған ең өнімді қадам болмақ.
- Дүкен аға, соңғы сұрақ:  аңсаған Отаныңызға оралғаныңызға биыл тұп-тура 20 жыл болыпты. Еліңізге не бердім деп ойлайсыз?
- Бұл енді өте қиын сұрақ. Себебі қылымсып «түк бітірмедім» десең, былайғы жұрттың «сонда 20 жыл бойы тек ас ішіп, аяқ босатып жүрген бе?» деп ойлап қалуы ғажап емес. Ал азды-көпті істеген-тындырғаныңды «мен бүйттім» деп өзіңнің айтып отырғаның тағы ыңғайсыз. Дегенмен, сұрақ қойылған екен, оқырманды, журналисті сыйлап, жауап берген жөн болар. 
Ақын ретінде бүгінге дейін «Жүрекке саяхат», «Семсер суы», «Көкпар», «Алтынның буы», «Алкүрең арман» қатарлы жеке жыр жинақтарым жарық көрді. Ал қытайтанушы, аудармашы, ұстаз ретінде, «Жыр-Жебе» (монография), «Сарап» (ғылыми зерттеу мақалалар жинағы), «Сөз – желкен» (монография), «Мұхтар Әуезов және Лу Шүн» (монография), «Жер шарының қызыл белдеуі» (аударма роман), «Қазақ және қытай әдебиеттері: ұлттық дәстүр мен жаңашылдық» (монография), «Қытай тілі фонетикасының негіздері» (оқулық), «Қытай филологиясына кіріспе» (оқулық), «Лу Шүн. Повесть және әңгімелер» (аударма), «Лу Шүн әлемі» (монография), «Лу Шүнтану дәрістері» (оқулық), «Әлем әдебиеті» (2010, №2. Әдеби журнал, қытай әдебиетіне бағышталған арнайы нөмір. Алғысөз авторы, аударып, құрастырушы), «Еуразиялық өркениет: ежелгі түркі және қытай елінің рухани қарым-қатынасы» (ғылыми мақалалар жинағы) қатарлы ғылыми-зерттеу, оқулық және аударма еңбектеріміз жарық көрді.
1999 жылы «Қытай қазақтары поэзиясындағы ұлт-азаттық идея (ХХ ғасырдың 20-50 жылдары)» деген тақырыпта кандидаттық диссертация, 2008 жылы «Қазақ және қытай әдебиеттеріндегі ұлттық дәстүр мен жаңашылдық (М.Әуезов және Лу Шүн шығармалары негізінде)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғадым. Аталған диссертацияның «салыстырмалы әдебиеттану» деген мамандық бойынша Қазақстанда тұңғыш рет қазақ тілінде қорғалған докторлық диссертация екенін еске сала кету артық емес. Әрине, Кеңестік идеологияның да кесірі бар, өзге де себептер бар, біздің әдебиетші-ғалымдарымыз тәуелсіздік алғанға дейін ұлы Мұхаңды (Әуезов) «орыс әдебиетінің шекпенінен шыққан, Гогольдің, Толстойдың, Чеховтың шәкірті» деуден аса алмады. Ал біз қазақтың ұлы қаламгерін миллиардтың ұлы жазушысымен салыстыра қарастыруға мүмкіндік алған болсақ, ол да әрине, азаттық арқасы. 
Мақтанға сайса да, тағы бір айта кетер жағдай, Отан құшағына оралған жиырма жылдан астам уақыттан бері табан аудармай еліміз үшін аса қажетті мамандық болып есептелетін қытайтанушы және қытай тілі мамандарын даярлаумен айналысып келеміз. Айнұр екеуміздің алдымыздан дәріс алған жүздеген қытай тілінің мамандары бүгінде еліміздің ҚХР-дағы Елшілігі мен консулдықтарында, ҚР Сыртқы істер министрлігінде, Қорғаныс министрлігінде, Ұлттық қауіпсіздік комитетінде, Президент әкімшілігінде, Үкімет аппаратында, «ҚазМұнайгаз» ҰК-да, «Қазақстан темір жолы» ҰК-да, еліміздің жетекші жоғары оқу орындарында, ғылыми-зерттеу орталықтарында жемісті еңбек етуде. Осындай-осындай азды-көпті төккен тердің жемісін оймен шолғанда, 20 жыл бойы қарап жүрмегеніңе тәубе дейсің.
- Әңгімеңізге рахмет!


Сұхбаттасқан Майгүл СҰЛТАН, BAQ.KZ

 
0
0
1404

Асыл әжем

Піссімілләдан бастайын,

Асылық сөзді қоспайын,

Жайнап-та жүрген жан әжем,

Іздеусіз қалай тастайын?

Әжетай,қайратты жан едің,

Құдалық-тойдың сен сәні едің.

Ұл қызың ардақтап,ортаға ап,

Шаттанып айтар бір әні едің.

Жаңғылыш сенің өз елің,

Татыран деп бұрған өзегің.

Екі елге ортақ бір би болған,

Сенің де келді ме кезегің.

Шалқыдың шалыңның барында,

Тектілік бар еді қаныңда.

Балаша жаутаңдап жаттың сен,

Қаумалап бар балаң жаныңда.

Кәрілік дегенің қоймайды,

Қара жер қойның бір тоймайды,

Жалмадың талайды талғамай,

Алып та жатырсың таңдамай.

Ақ әжем,мінезге ірі едің,

Алшаңдап, жарқырап жүр едің.

Бар істі мойныңмен көтеріп,

Аянбай,сыбанып білегің .

Аузынан түспеген тілегі,

Үздіксіз соққан-ау жүрегі.

Қандайда қайғыны көрсе де,

Білдірмей, бермеген іреңін.

Қыршын боп, шалы да, баласы,

Батты ғой Бектің де қазасы.

Бір қауым жетімнің панасы,

Бір рулы елдің-ау анасы.

Көпке де сыйлы боп жүргенде,

Кәрілік өзіңді жеңгенде.

Ішіңе жиып ап бар мұңды,

Кеттің бе , әжетай, шерменде

Әжелеп іздейді Гүлжайнаң,

Табам деп өзіңді мен қайдан.

Қайысқан қалың ел ағылды,

Хабардар болған бұл жайдан.

Ұлды да,қызды да өсірдің,

Қателік жасасақ, кешірдің.

Ұрпағың риза ғой өзіңе,

Ақ сүтін елеген төсіңнің.

Басыңа түссе де қара бұлт,

Мойымай,қажымай көтердің.

Нар тұлға әжем-ау, бағалым,

Саған да келді ма кетер күн.

Алдыңды аллам жарылқап,

Пейіште нұрың шалқысын.

Артыңнан той болып үйіңде,

Көрмейік өмірдің талқысын.

 
1
0
1756

Халықаралық Би күніне арналған Үнді халқының биінің концерті

9 сәуірде Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық Университетінде Халықаралық би күніне арналған Үнді биі концерті өтті. Концерттің өтуіне Үндістанның Қазақстандағы Елшілігі қолдау көрсетті.

Концертке Үндістаннан арнайы қонақтар келді. Оның бірі - Ханым Свати Синха (төменде суретте).

Ханым Свати Синха - қазіргі кезде Үндінің классикалық үлгідегі Катхак биін Джайпур стилінде шебер орындаушылардың бірі. Свати Синханың би өнерінде тартымды, ширақ, мәнерлі қасиеттерімен өзіндік стилі бар.

Үндістаннан келген екінші қонақ - Пандит Раджендра Гангани (төменде суретте).

Пандит Раджендра Гангани - қазіргі кезде Үндінің классикалық Катхакбиін шебер орындаушыларының бірі. Өзінің өнерімен, сахналық мәдени шеберлігімен Раджендра - жаңа бағытта өнерін шығармашылықпен дамытып келе жатқан әртіс.

Үнді биінде әрбір қимылдың мағынасы, айтар сөзі бар. Мұны концерт барысында жүргізуші тәптіштеп түсіндіріп берді.

Әрбір биші аяғына сылдырмақтар тағып шығады. Ол әр қимылдың даусы шығып, көрерменге керемет әсер беру үшін керек. Бишілер көбіне поэзия биледі.

Бұл кеш өте керемет өтті. Алдағы уақытта біздің порталдан видео нұсқасын көре аласыздар. Күтіңіздер :)

1
0
2069

Мағжан мен Сәкен

1924 жылы 24 қарашада Мағжанның Ташкентте (1923) шыққан өлеңдер жинағын талқылау болды. Мағжанның өзі шақырылмаған. Жинақтың алғысөзін жазған Сұлтанбек Қожанов: «...Мағжанның өлеңдерінің ішінде кез келетін, марксизм дүниетануына ұқсаспайтын жерлерін оқушылар көре сала үрікпей, көркемдік жағына, суреттеу жағына көбірек көз салу керек» деп, бас баяндамашы Н.Төреқұловқа сөз береді.

Ол: «Саясат жағынан Мағжан қазақтың кеңес топырағына отыратын адам емес. Мағжанның өлеңінде қазақтың шаруашылығына, әдебиетіне, саясатына үлкен қарсылығы бар. Сондықтан ішін ашып тексермей, мынау әдебиет деп қабыл ала берсек, барлық идея – коммунистік ниеттен айрылып қаламыз. Мағжан ақын, бірақ қазақ ақыны емес, қазақтың тұрмысынан айырылған ақын... Мағжанның ұстаған беті, негізгі пікірі түрік атағын көтеру, түрікшілдікті (пантюркизм) тарату. Бұл бет қазақ еңбекшілерін оңға бастыратын бет емес, ірітетін, теріске бастайтын, төңкеріс жолынан адастыратын бет. «Күншығысым», «алашым», «қазағым» деп жырлағанда Мағжан қазақтың байының, бұрын билеп-төстеген ханының, би-болыстарының қамын қайғырады, соларды жырлайды». Ал қабылданған 4 бапты қаулыда Мағжанның «жұмбақты өлеңдері газет-журнал беттеріне тексерусіз басылмасын. Әдебиетке көркемдік, сыршылдық, суретшілдік» кіргізеді деп адаспасын. Мағжанның саяси жолы қазақ еңбекшілеріне зиянды екендігін есімізге алып, Мәскеудегі жастар қырдағы бұқара еңбекшілеріне толық түсіндіруге міндеттіміз деп білеміз. Басқа жерлердегі жастарды да осы іске шақырамыз». Бұл қаулылар Орта Азия республикаларының ұлттық бөлшектенуі басталған шақта шықты. 
Қаулы арқылы идеологиялық талқыға түсіп, бүкіл елдің алдында «масқара» болған Мағжанның кейпін, Сәкен де бір жылдан кейін киді. 1924 жылы Мәскеуде жазылған Нәзір Төреқұловтың «Жаңа әліпби неге керек ?(4-бет)» пікірін оқиық: «Сәкен партияның тұтқан жолынан хабарсыз надандығынан «Азияны» жырлайды. Мағжан болса феодализм қараңғылығы көзін басып, соқырлығынан «Алтайды» жырлайды». 
Түркістан республикасы таратылып, Сырдария, Жетісу облыстары Қазақстанға қаратылды. Астанасы Ташкент Өзбекстанның астанасына айналды.
1925 жылы Сәкен Совнарком председателдігінен алынды. Астана Қызылордаға көшті. Қазақстан өлкелік партия комитетінің хатшылығына Сұлтанбек Қожанов сайланды. 1929 жылы Сәкенді арнайы Ташкенттен алдырып, Голощекин «көз алдында» жүрсін деп шақырып алып, жұмыссыз сенделтті, «партчисткадан» өткізді. Ғабең айтуынша: Сәкенді 500- 600 адам сиятын залда талқылағанын Бас айыптаушы Ғ.Тоғжановтың іске алғысыз сынағаны. (Сөзі жоғарыда Мағжанға айтылғанның көшірмесі болғандықтан тоқталмадық). Бір кезде залдағы 600-700 адамдардың ереуілдеп тұрып кеткені, Ғ.Тоғжановтың өзін залдан қуғанын айта келіп: «Мен Сәкеннің халыққа сонша жақын екендігін, Сәкенге деген халықтың терең сүйіспеншілігін көрдім»,- дейді. 
Іле өткен сиезде тағы қайталанғанын Сәбит өз көзімен көреді. Сиезді жүргізуші Ізмұқан Құрамысов Голощекинді шақырады. Көтеріліп кеткен жұрт Голощекинге де бой бермейді. Сәкенді партиялық тазалауды сылтау қылып, партиядан шығарып бір, ақын-жазушылығын жоққа шығарып екі масқаралағысы келген Голощекин және оның төңірегіндегілердің арамза ойын жиналған халық жүзеге асыртпай тастайды. Хамза Есенжановтың да Сәкенді «сауыт киген ұл» деуі де осыдан болар. 
Ұлттық интеллигенцияның арасына Мәскеудегі ресми орындар осындай қарсы пікірлер мен алауыздық туғызды. Екі ақынның жазғандарын қалт жібермеді. Сол сияқты, екеуінің жазатын тақырыптары мен адамгершілікке үндеген ойларындағы ұқсастықты да пайдаланып қалуға тырысты. Сәкен мен Мағжанның тағдырлары Омбыда тоғысып, қазақ жастарының ұйымын бірге құрып, Сібір кештерінде жастық шақтың думанды күндерін «тай-құлындай тебісіп» бірге өткізген. Сәкенге: «Сенен бұрын бұл тақырыпты Мағжан жазған», «Мағжаннан үйрене тұр» секілді «саясаттың шоуын» жасап сүзістіруге қанша тырысқандарымен, бірақ араларына сына қаға алмады. 
С.Сейфуллин мұражайында Орынборда Сәкен Сейфуллиннің бұрыштама рұқсатымен шыққан тұңғыш кітаптардың библиографиялық көрсеткіші бланк құжат бар. Тізімде Мағжан Жұмабаевтың «Педагогика» оқулығы енген. Алғысөзді «Еңбекші қазақ» газетінің жауапты редакторы, Сәкеннің орынбасары Молдағали Жолдыбаев жазған. Мағжанның кіріспе сөзінде «Бұл кітап Қызылжар қаласында 2-3 жыл бұрын қысқа мерзімдік мұғалімдер курсында оқылған дәрістерден түзілген еді» дейді. 
Өмірлерінің ақырғы сәтінде, дәлірек айтқанда, 1937 жылы Мағжан аға қастарына барғысы келетінін білдіріп: «Жолдасым Сәбит!» деп басталатын хат жазса, осы жерде Зылиқа апайдың айтуына сүйенсек: «Кел, жет» деген құстай ұшып келген хабар қолға тиісімен, жолға тез дайындалдық. Келген күні Мағжанның өтінішімен Сәкен ағаның үйіне түстік, бір күн сонда қонып, екінші күні Сәбиттің үйіне бардық» дегені; Гүлбаһрамның Сәкен ерекше қобалжып, даярланғанын Мағжанмен сағынышты жүздесу сәттері Жайық Бектұровқа, Тұрсынбек Кәкішевке айтуымен хатқа түссе, Сәбеңнің өзі «Есею жылдарында» жан-жақты тоқталады. Ал Мәскеудегі «Орталықты» шошытатын Мағжан мен Сәкеннің жастарға әсер-ықпалы, екеуінің де өлеңдерін жастардың жатқа айтатыны. Жүсіпбек Елебековтің жары Хабибадай 97 жастағы әз анамыз Мағжанның 36 өлеңін жатқа айтатынмын десе (қазір де 5-6 өлеңін нәшіне келтіре образға еніп айтады), Кәкімбек Салықов Сәкеннің «Көкшетау» поэмасын әнге қосатындарын айтумен келеді. Халықаралық ахуалдың ушығып тұрғанын қос ақын қалай сезініп алаңдады және қалай жырға қосты десек, Сәкен «Азия (Европаға)» өлеңінде саясат майданында Гаага, Лазоннада Азия елдеріне, әсіресе Түркияға қысым жасап, реті келсе, бөліп алмақ болған «өркениетті, мәдениетті» Европаның пасық пиғылдарын:
Борсықтай дүниені сора бермек,
Бұл күнде қу Европа жанталасқан,
Күштілер әділдікке қарамаған
Әлсізді тірі жеуге қамалаған.
Үйірлі бір топ қорқау Лазоннада
Арбасып бірін-бірі шамалаған,- деп зорлық-зомбылыққа үйренген Европаны әшкерелесе, ал өлеңнің мына жолдарында: Қой бауырым, әлде болса тас болма!
Бүліншілік, жауыздыққа бас болма!– деп адамшылық келісімге шақырады. Түріктер империалистерден зорлық-зомбылық көріп жатқанда Мағжан да:
Алыста ауыр азап шеккен бауырым,
Қуарған бәйшешектей кепкен бауырым.
Қамалған қалың жаудың ортасында
Көл қылып көздің жасын төккен бауырым. 
«Түркістан ер түріктің бесігі ғой» деп бірлікке, ұйымдасуға шақырып, Түркістанға жинағысы топтастырғысы келсе, Сәкен «Гаага, Лазонна деген қалаларда биыл Европаның қазіргі жалмауыз сұм-сұғанақ үкіметтері Азия-Күншығыс елдерін талан-таражға салғысы келіп кеңескен деп, таза саясат тілімен жеткізеді. Әрі өзі Азия мен Түркияның жақтаушысы екендігін де жасырмайды:
Көп қорқау сыртынан жүр тісін қайрап,
Борсықтар жорғалап жүр іші қайнап,
Інінде қара жылан жатыр бұғып, 
«Шақсам» деп, аңдып сені, көзі жайнап,- деп Сәкен сақтыққа, саяси қырағылыққа үндейді. 
«Азия» (Европаға), «Қара бүркіт» өлеңдері басына қара бұлт үйіртті. 1923 жылы Қазақстан коммунистерінің ІІІ конференциясына РКП(б) Орталық Комитетінің өкілі Е. Ярославский Сәкенді «ұлтшыл» һәм «азияшыл» деп сынады. Қос ақынның өлеңдерін аударып берген қазекемдер осылай «Ұлы шовинистік державаның» қолшоқпары болды. Кейін Голощекин, Ежов тұсында ол шоқпарды оңды-солды сілтеді. Сәкен халықты сыртқы саясаттан хабардар ету мақсатында бірнеше публицистикалық шығармалар жазды. Соның бірегейі - «Түркия». Көп қорқаудың қамалаған ортасында отырған Түркия мемлекеті кемеңгер көсемінің арқасында алпауыт мемлекеттердің қатарына қосылды. Мұстафа Кемал Өзтүрік – ұлтын шын сүйетін ұлтжанды азамат. Мемлекет ісі басшыға байланысты гүлденеді не құрыдымға кетеді деп саяси батыл қадамдарына талдау жасайды. Қазақтың бағына өзі пір тұтқан Мұстафа Кемалдай мемлекет басшысы керек деген батыл ой түрткі салып тұр. Біз де сондай Ататүріктей қазақ деп қаны ойнаған, жүрегімен езілген кемеңгер басшы жоқтығынан болашағымыздың бұлыңғырланып бара жатқаны терең аңдатады. 
Алаңдаушылығы да қате кетпеді. Қаралаудың айла-амалына айналған национализм (ұлтшылдыққа), пантюркизм (түрікшілдік), паназиатизм (азияшылдық) оған панисламизмді (исламшылдық) қосақтап, түрлі қаралаумен қаулы-қарармен Түркістанды тұншықтырды, Қазақстанды бұқтырды. Қазір сансыз атаудағы «ислам террористері» түрінде жаңғыртылып, Европаға қауіп төндіріп тұр деген желеуімен Европа-Батыс ойларына келген лаң істерін әлі де жүзеге асырап жатыр. 
Мағжанның «Күншығысы», Сәкеннің «Азиясы» ұлышовинистік державаны тітіркентті. Мағжан өлеңіндегі «Батысқа батқан күн қайта шықпас» деп пессимизмге еріксіз бой алдыртса, Бауыржан Момышұлының мына сөзі Мағжан көңілін былай сейілтті: «Күннің шығыстан шықпағы заңдылық». Күншығыс (Мағжанша) –Азия, (Сәкенше) – «Адам ата» бесігі, адамтануды, адамгершілікті жырлаған Шығыстың жеті жұлдызының Отаны. Мағжан, Сәкен – оның ұлтжанды, ақынжанды қос ұланы. 
Назгүл Сапиянова,
С. Сейфуллин мұражайының ғылыми қызметкері

 
0
1
2025