Нурлан Салтаев

Рассказ «Абак Кереи против двух империй».

Қазақ мақалы:

 «Малым - жанымның садақасы, жаным - арымның садақасы».

Казахская пословица:

 «Богатство отдам за жизнь, жизнь отдам за честь».

Сол тұста ержүректігімен аты мәлім Табын руының даңқты Бөкенбай батыры қызу тартыс үстінде үстіндегі киімін жыртып, қылышын кеңес ортасына лақтырып жіберіп, арқалана айқай салды: «Жауымыздан кек алайық! Қолымызға қару ұстап ерлікпен жан тапсырайық! Тоналған қоныстарымыз бен тұтқынға түскен ұл-қыздарымызға дәрменсіз қарап отыратын қорқақ болмайық!»

«Қыпшақтың сайын даласының жауынгерлері қашан именіп еді?! Мына сақалыма әлі ақ қырау түспей тұрғанда-ақ қолымды жау қанымен бояғанмын. Енді келіп, тағылардың зорлығына қалайша үнсіз көнбекпін? Бізде әлі де тұлпардан таршылық жоқ! Садағымыздағы үшкір жебелер де таусылған емес!»

1871 жылғы 21 маусымында Ресей империясының әскерлері Баяндай қаласының маңында Құлжа сұлтанының берілу туралы елшілігін қабылдады. Құлжа сұлтандығы таратылып, Алахан сұлтан Верный қаласына (қазіргі Алматы қаласы) тұруға жіберілді.

Албан тайпасының Қызылбөрік руының билеушісі Тазабек Ресей әкімшілігіне тапсырылды. Оның кейінгі тағдыры белгісіз болып қалды.

 Құлжа сұлтандығымен болған соғыс Ресей империясына 65 мың рубльге түсті. «Жарым патша» атанған Кауфман ұйғырлар, қазақтар және қырғыздарға контрибуция салып, отырықшы халықтың әр ауласынан және көшпенділердің әр киіз үйінен 3 рубльден алым жинады. Соғыстың шығынын солар өтеді.

Рүстем аталық Кенегес Абдул-Азизге қарап: «Хан! Біз мемлекетіміздің тыныштығы мен игілігі үшін қаншама жыл қан төктік, енді қандай да бір қарақшылардың алдында шегінеміз бе?» — деді.

Басқа да ақсақалды ардагерлер оны қолдап: «Ар-намыс өмірден қымбат. Біздің әрқайсымызға екі-үш қарақшыдан ғана келеді!» — деп сөз қосты.

 «Қажылық кезінде өлу — біздің мақсатымыз емес пе?»

Абдул-Азиз серіктеріне көз жүгіртті: енді олардың арасында қартайған, қажыған адамдар жоқ еді. Көздерінде от пайда болып, иықтары тік көтерілді. Енді олар қарттар емес, жауынгерлер еді.

 Абдул-Азиз тағы да Ялагтуш батыр Алшынмен бірге Түркістанның біріккен әскерін Балхқа шабуыл жасаған отыз жасар күшке толы жас жігітті сезінді.

Абдул-Азиз султан лично отправился в Ташкент, узбеки, казахи и каракалпаки собрали курултай. Триста тысяч человек с одним лаком конных казахов повязали пояс для помощи Бухарскому ханству. Во главе с Ялангуш бахадуром Алчином они отвоевали Балх/

21 июня 1871 года войска Российской империи возле города Баяндай приняли посольство Кульджинского султана с капитуляцией. Кульжинский султанат был ликвидирован, Алахан султан был отправлен на жительство в г. Верный (г.Алматы). Тазабек, правитель рода Кызылборик племени Албан, был сдан российской администрации, дальнейшая судьба его неизвестна.

Сұлтан Сыздық Қоқан хандығында Түркістанды қорғауда ерекшеленді, Ташкент маңындағы Икан ауылында орыс әскерлерін жеңді. Қоқан хандығы құлағаннан кейін Сұлтан Сыздық Хиуа хандығына кетті, онда ол түркімен атты әскерін басқарды. Содан кейін ол Бұхара хандығына кетті, онда ол Бұхара әскеріндегі қазақтардың жасағын басқарды, ал қорқақ әмір Музаффар Маңғыт Бұхараны Ресей протектораты деп тану туралы келісім жасасқанда, келіссөздерді бұзуға тырысты. Бұхара хандығы жеңіліске ұшырағаннан кейін сүлтан Сыздық Ауғанстанға кетті, ал сол жерден Шығыс Түркістан бостандығы үшін қытайлармен шайқасқа қатысқан Жеті Шар мемлекетіне жетті.

Әрі қарай, Кенесараның ұлы Жапардың жеті жасында хан сайланғаны, отаршыл әскерлер тұтқындаған он төрт жасар хан деп жариялаған, Ресейге жер аударылған, содан кейін сол жерден жадынан айырылып қашып кеткен, қалған іздері жоғалады.берістен асығып, әлі де қараңғы киіз үйге " Ассалам Угалейкум!" - деп амандасты». Киіз үйде…

«Отмстим врагам нашим! Умрем с оружием! Не будем слабыми зрителями разграбленных кочевок и плененных детей наших! Робели ли когда воины равнин кипчакских?! Сия брада еще не украшалась сединою, как я багрил руки свои в крови неприятелей. Теперь могу ль равнодушно вынести тиранство от варваров? Еще нет у нас недостатка в добрых конях! Еще не опустел колчан со стрелами острыми!».  

Хорезмшах презрительно посмотрел на Усмана, которого он сам выбрал в мужья своей дочери, и сказал: «О человек, не имеющий чести, если ты из-за меня насмехался над своей женой, не была ли она, в конце концов, твоей супругой? В каком своде законов рыцарства нашел ты указание на совершение таких бесчестных поступков?».