«БАЙҚҰЛАҚ»   әңгіме

«БАЙҚҰЛАҚ»  әңгіме

НҰРЛАН  САЛТАЕВ - автор

1.  КІРІСПЕ

XVIII ғасырдың басында жоңғарлар қазақ даласы мен қырғыз тауларына сан жетпес әскерімен басып кірді. Осы тұста Ресей империясы Қазақ хандығын тәуелсіздігінен айыру үшін түрлі айла-шарғыларға барды. Солардың бірі ретінде олар швед Ренатты жасырын түрде жоңғарларға жіберді. Ренат он жеті жыл бойы Жоңғар хандығында металл өндіруді, зеңбірек құюды және оқ-дәрі жасауды жолға қойды.

Батыс жоңғарлары – қалмақтарға Ресей Еділдің бойы мен Каспий маңының далаларын қонысқа беріп, қазақтарды Кавказ бен Қырым хандығынан бөліп тастады. Қатыгез жоңғарлардың тынымсыз қуғынына ұшыраған қазақтар мен қырғыздар, үріккен ақбөкен үйіріндей оңтүстікке қарай басып, жол-жөнекей дүние-мүлкін, балаларын, қарттарын, үй-жайын және әбден титықтаған малын тастап кетуге мәжбүр болды. Орта жүз Самарқанға қарай, Кіші жүз Хиуаға қарай шегінді, ал қырғыздар Болордың адам аяғы жетпес шатқалдарына паналап, Гиссар өңіріне дейін жетті. Бұл жылдар қазақ тарихына «Ақтабан шұбырынды», ұлы қасірет жылдары ретінде енді.

1710 жылы Қазақ хандығының ақсақалдары мен батырлары қазақ халқы мен мемлекеттің алдағы тағдырын шешу үшін жау қолы жетпеген жалғыз қауіпсіз өңір — Қарақұм құмында құрылтай өткізді.

«Осы жиынның өзінде де жігері әлсіз жандар үрейге бой алдырып, қауіптен құтылудың жолын қонтайшының мейірімінен іздеуді ұсынды. Енді біреулері ата қонысын тастап, Еділ өзенінің арғы жағына көшіп аман қалмақ болды. Ал кейбірі қорқақ қояндай жан-жаққа бытырай қашуды қалап, талай адамның берік рухын шайқалта жаздады".

Сол тұста ержүректігімен аты мәлім Табын руының даңқты Бөкенбай батыры қызу тартыс үстінде үстіндегі киімін жыртып, қылышын кеңес ортасына лақтырып жіберіп, арқалана айқай салды: «Жауымыздан кек алайық! Қолымызға қару ұстап ерлікпен жан тапсырайық! Тоналған қоныстарымыз бен тұтқынға түскен ұл-қыздарымызға дәрменсіз қарап отыратын қорқақ болмайық!»

«Қыпшақтың сайын даласының жауынгерлері қашан именіп еді?! Мына сақалыма әлі ақ қырау түспей тұрғанда-ақ қолымды жау қанымен бояғанмын. Енді келіп, тағылардың зорлығына қалайша үнсіз көнбекпін? Бізде әлі де тұлпардан таршылық жоқ! Садағымыздағы үшкір жебелер де таусылған емес!»

Осыдан кейін жұрттың бәрі салтанатты түрде Бөкенбай батырдың кеңесіне мойынсұнуға ант берді. Хан әулетінің үлкен ұлы болғандықтан, сұлтан Әбілқайырды хан етіп сайлады. Ал риза болған халық Бөкенбайды өз батыры, қол бастаған қолбасшысы деп жариялады.

Әбілқайыр хан Ресей империясымен шартқа қол қойды. Ол бұл келісімді өзара шабуыл жасамау және одақтастық туралы шарт деп түсінді. Ал Ресей билігі оны Кіші жүздің өз құрамына қосылғаны ретінде қабылдады. Осылайша, Қазақ хандығын Ресейдің тікелей шабуылынан уақытша қорғап қалған қазақтар кейін ата-баба жерлерін азат ету жолындағы күресті жалғастырды.

1730-жылдың аяғына қарай қазақтардың жоңғарларға қарсы азаттық күресі Орта жүзге ауысып, оны сұлтан Абылай басқарды. 1741 жылдың көктемінде Абылай сұлтан шайқаста атақты нояндардың бірін өлтіргеннен кейін жоңғарлардың қолына тұтқынға түсіп, Қалдан Серен қонтайшының ордасында қамауда болды.

1742 жылы Қалдан-Церен Абылай сұлтанды Әбілпейіз сұлтанға — Әбу-л-Мұхаммед Баһадүр ханның ұлына айырбастап, тұтқыннан босатты.

2.  «БАЙҚҰЛАҚ»

Жоңғарлармен соғыс Байқұлақ дүниеге келмей тұрып-ақ басталған еді. Енді оның жасы елуді еңсеруге таяған. Байқұлақ жігіт атанған тұста қазақ халқы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» зұлматын бастан өткеріп жатқан болатын. Жоңғарларға қарсы соғыстың бетбұрысын жасаған да – дәл Байқұлақтың буыны еді. Олар қолына қылыш алған күннен бастап, оны өмірінің соңына дейін тастаған жоқ.

Байқұлақ қатыспаған жорық болған емес. Ол батыста қалмақтарға қарсы жорықтарға қатысып, Сырдария бойындағы қалаларды азат етуге атсалысты, шығыста жоңғарлармен шайқасты. Абай осы қазақ ұрпағы туралы былай деп жазған: «Біздің ата-бабаларымыз оқымыстылығымен де, сыпайылығымен де даңққа бөленбеген шығар. Бірақ олардың бір қасиеті даусыз еді: жалпы қазақтық «Алаш!» ұраны немесе ру ұранына айналған ата-баба есімі естілсе, барша қазақ ісін тастап, атқа қонып, ел қорғауға асығатын».

Бұл – қатал заман мен қайсар бабалардың дәуірі еді. Байқұлақтың қараторы жүзіне қиғаштай түскен терең тыртық мұрны мен үстіңгі ернін зақымдап, оның келбетіне айбарлы, қаһарлы сипат берген. Бұл жараны ол жоңғардың қылышы дәл тиіп, ажал аузында қалған батырды атының дер кезінде жалтарып кетуі мен темір дулығасының беріктігі ғана аман алып қалды. Әйтпегенде, қылыш оның басын шауып түсер еді.

Бірақ Байқұлақтың соққысы мүлт кеткен жоқ. Ол жоңғардың қылыш ұстаған қолын шауып түсірді де, жаралы жауынгерді аты алып қашып бара жатқан сәтте, қылышын оның арқасына сұғып үлгерді. Мұндай ауыр жарадан оның аман қалуы екіталай еді.

Байқұлақтың жасы ұлғайып, қол-аяғы мен жуан мойны аздап толыса бастағанымен, жастық шақтағы шапшаңдығы біршама кемігенмен, бойындағы қайрат-күші әлі де айқын сезілетін.

Қалың қастары, сәл ұйысқан сақалы, мұқият алынған мұрты мен тақырлап қырылған басы оның мұсылман екенін аңғартатын. Қоңтайшының басты мақсаттарының бірі – жоңғарларды, қазақтар мен қырғыздарды бір тудың астына біріктіріп, Шыңғыс хан секілді алып дүниежүзілік империя құру еді. Алайда мұсылман қазақ халқы жоңғарлардың билігіне мойынсұна алмады.

Байғұлақ медреседе оқымаған. Оның буынына білім іздеуден гөрі ел қорғау маңыздырақ болды. Бірақ ол, барша қазақ секілді, жоңғарлар мен қалмақтардың кейбір әдет-ғұрыптарын жиіркенішпен қабылдайтын. Өлікті иттер мен түз тағысына жем қылып тастау салты, тазалыққа мән бермей, жуынбағандықтан беттерін қатқан кір басуы, әйелдерінің шашына балық желімін жағып, оны жумай жүруі – бәрі де оған жат көрінетін. Жоңғарлардың киіз үйлерінен арақтың иісі мүңкіп тұратын, мас күйіндегі айқай-шу мен төбелестер де Байқұлақтың жанына жат еді.

1742 жылдың тамыз айының ағында, жаздың аптап ыстығы қайтып, жайлаудағы мал семіріп, той-думан мен құдалықтың мезгілі туған шақта, Байқұлақ кезекті жорықтан ауылына алғашқылардың бірі болып оралды. Жетегінде жоңғардан олжалаған түйесі бар еді. Алайда туған ауылының орнында өртенген киіз үйлердің күлі, жаңадан қазылған қабірлер мен сол қабірлердің басында «Ясин» сүресін оқып отырған жалғыз қарияны ғана көрді.

Қария үш күн бұрын өзі қой бағып жүргенде ауылға жоңғарлардың тұтқиылдан шабуыл жасағанын айтып берді. Жаулар ауылдағы киіз үйлерді өртеп, қарттар мен кемпірлерді аяусыз өлтіріп, балаларды тұтқынға айдап әкеткен. Солардың арасында Байқұлақтың он екі жасар қызы Гүлназ да бар еді. Соғыстың небір қасіретінен аман қалған жалғыз перзенті – осы Гүлназ болатын. Байқұлақ әлі де болса әулетінің мұрагері болатын ұл сүйемін деп үміттенетін, бірақ әзірге Гүлназ оның жалғыз қуанышы, өмірінің жұбанышы еді.

Қарт сөзін жалғастырып, жоңғарлардың шабуылы кезінде өзі бұталардың арасына тығылып аман қалғанын айтты. Қалмақтар арттарына күлге айналған жұртты тастап кеткен соң, ауылдастарының мәйіттерін жинап, таяз қабірлер қазып, жалғыз өзі жаназа рәсімін өткізген екен. Сол сәтті еске алғанда, қарттың өңсіз тартқан жанарынан жас парлап ақты.

Байқұлақ белбеуін мойнына салып, киіз үйді айнала жүгіріп, Алладан өлім тілемеді. Ол атын тұсауынан босатып, бұлақтың суымен дәрет алды. Марқұмдардың қабірінің басында «Фатиха» сүресін оқыды. Таңертең, таң намазы (парыз) аяқталысымен, қызын құтқару үшін жаулардың ізімен оңтүстік-шығысқа қарай жолға шықты.

3.  ЖӘНІБЕК ТАРХАН

Бірнеше күннен кейін Байқұлақ жоңғар жеріне жетті. Алайда осы тұста қарақшылардың ізі жоғалып кетті: бұл өңірден үлкен көш өткендіктен, барлық іздер өшіп қалған еді. Күндіз бұлақ жағасындағы жырада тынығып алған Байқұлақ, түн жамылып, жоңғар мемлекетінің ішкері жағына қарай қайта жол тартты. Түтіннің иісін сезгенде, жақын маңда бір ауылдың барын аңғарды. Көп ұзамай қараңғылық арасынан тозығы жеткен, туырлығы жыртық үш қараша киіз үйдің қарауыта көрінген сұлбасын байқады.

Бұл – жоңғардың кедей-кепшіктері, байғұстары еді. Олар сән-салтанатпен көшкен ауылдың көркін бұзбас үшін ең соңынан аттанатын. Тіпті адамға шабатын қаһарлы төбеттердің өзі де көрінбеді – барлық иттер ауылмен бірге кетіп, буддалық жерлеу рәсімдерінің біріне қатысып, несібе тиеді деген үмітте болатын.

Кейін қазақ көштері арасында Жоңғар соғысы кезіндегі найманның Балталы руынан шыққан Өрісүмбет батыр мен Бағаналы руынан шыққан Баянбай батырдың ерекше ептілігі туралы аңыздай әңгімелер айтылатын. Солардың бірінде Өрісүмбет екі киіз үйдегі қалмақтарды жайратқанша, Баянбай алты киіз үйдегі жауды жойып үлгерген екен. Екеуі жарыса жүріп, шағын бір ауылды түгелдей талқандаған деседі.

Байқұлақтың батыр атағы болмаса да, ерлігі ешбір батырдан кем емес еді. Қараңғыда кім екенін ажыратпастан, көзіне көрінген жаудың бәрін қылышпен жайратты. Содан кейін жас қалмақ қызын ерінің алдына өңгеріп, кері қарай аттанды. Енді оның ойлағаны – жоңғар қызын өз қызын қайтарып алуға айырбастау еді.

Өзінің ендігі қадамын ақылдасу үшін бүкіл далаға аты мәлім, Арғынның Шақшақ руынан шыққан Қошқарұлы Жәнібек Тарханға жүгінуді ұйғарды. Жәнібек батырдың ауылы әдеттегідей қонаққа толы еді. Тархан жуырда жоңғар қонтайшысы Қалдан-Сереннің билігінен шығып, Орта жүзге қарай көшіп келген Үйсін елінің игі жақсыларын қабылдап отыр екен. Олар жоңғарларға қарсы күресте күш біріктіру үшін солтүстікке қоныс аударған болатын.

Жәнібек Тархан Ұлы және Орта жүздің қазақ руларын жаңа ғана аралап қайтқан еді. Ол атақты Төле би мен Қазыбек би мен кездесіп, кеңес құрды. Үйсіндердің қоныс аударуы да оның тікелей еңбегінің нәтижесі болатын.

«Ұлы, Орта және Кіші жүздің қазақтары – бәрі бір-біріне бауыр. Ешқашан өзара соғыспаған, соғыспауға тиіс!» – деген Жәнібек батырдың зор даусы киіз үйінен анық естіліп тұрды. Ол тағы да ру-тайпа билеушілерін  жікшілдік пиғылдан бас тартып, жоңғарлардан туған жерді азат ету жолындағы ортақ күреске бірігуге үгіттеп отыр еді.

Ақсақалдардың ақ батасы беріліп, жұртшылықтың бір ауыздан айтқан «Әуминінен» кейін бәрі алақандарымен жүздерін сипады. Осыдан соң Жәнібектің киіз үйінен шыққан қадірлі үйсін азаматтары намазға дайындала бастады. Сол сәтте Байқұлақ өз ағасы Жәнібектің жанына келді.

«Ассалаумағалейкум, Жәнібек тархан!»

«Уағалейкумассалам!» – деп ағайынды екеуі құшақтаса амандасты.

Байқұлақ басына түскен қайғысын айтып берді. Жәнібек көңіл айтып, бетін сипап: «Иманды болсын», – деді. Содан кейін Байқұлақ қалмақ тұтқыны туралы әңгімелеп берді.

«Қазақтардың азаттық алар күні жақын. Қазақ халқы бұрын-соңды мұндай бірлікке келген емес. Тұтқыннан босап шыққан Абылай сұлтан Көкшетауда бүкіл даладағы батырларды жинап жатыр», – деп Жәнібек батыр жалынды үнмен сөйледі. «Ал сіз құптан намазынан кейін маған келіңіз, ақылдасып көрейік».

Намаздан кейін Байғұлақ Жәнібек Тарханның босауын күтіп тұрған кезде, арғынның жас жігіттері мен олардың үйсін қонақтарына жақындады. Соғыстың ауыр кезеңіне қарамастан, жастықтың алаңсыз жалыны олардың бойын кернеп, әлденеге мәз болып, шаттана күлісіп отыр екен.

Амандасқаннан кейін жігіттер күліп:

— Жылқыңның қасында байланып жатқан қандай аң өзі? — деп Байқұлақтан сұрады.

Сол сәтте ғана Байқұлақ тұтқынды есіне алды.

— Жоңғар қызы. Тұтқынға түсірдім! — деді ол.

— Сауға! Олжадан бізге де үлес бер! — деп жігіттер қарқылдай күлді.

— Алыңдар, өздерің біліңдер, — деп Байқұлақ қабағын түйіп жауап қатты.

Жігіттер болса қалмақ қызын сүйреп ауылға қарай алып кетті.

Жәнібек Тархан Байқұлақты оңаша шығарып алып, оған Ресей империясының Жоңғар билеушісі Қоңтайшы Қалдан-Серенге елшілік аттандырғанын хабарлады. Елшілікті Пенза гарнизоны жаяу әскер полкының майоры Карл Миллер бастап бара жатқан еді. Олар құпия кеңесші Неплюевтің Қалдан-Серенге жолдаған мөрленген хатын жеткізуге міндеттелген болатын.

Хатта орыс патшайымы Елизаветаның жоңғарларға жолдаған қандай да бір ұсыныстары жазылған екен. Әбілқайыр хан да Қалдан-Серенге өз елшілерін аттандырмақ болғанымен, Миллер оның хатын да қабылдамаған. Ресей елшілігі жоңғарлардың Қашқа мен Бараң бастаған бұрынғы елшілігіне жауап ретінде жіберілген болатын.

Міне, Үйсін руының Қаңғар мырзасы да:

— Бәлкім, Миллердің елшілігі қалмақ ханының ұсынысына келісу үшін бара жатқан шығар. Мақсаттары – қазақты түп-тамырымен жою болар: бір жағынан қалмақтар қыспаққа алса, екінші жағынан Ресей әскері соққы береді, — деді.

Миллер Әбілқайыр ханға тек сол кезде ғана – Орынбор маңындағы Ор өзенінің жағасында, Ресей әскерінің қорғауында тұрғандықтан бас тарта алды. Ал мұнда, қазақ даласының қақ ортасында, Сілеті өзенінің жағасында, Миллер менің өтінішіме қарсы келе алмайды.

— Орыс елшілігімен бірге Қалдан Церенге барасың. Менің елшім боласың. Алла жар болса, қызыңды тауып, мына тұтқын қалмақ қызға айырбастап қайтаруға тырыс. Сонымен қатар, орыстар мен жоңғарлардың арасындағы қарым-қатынас қандай екенін, сондай-ақ олардың алып бара жатқан хатының мазмұнын да біліп қайтуға әрекет ет, — деп Жәнібек Тархан Байқұлаққа тапсырма берді.

Контайшының ордасында кезінде аманат ретінде болған Әбілпейіз сұлтанды жолықтырып қаларсың. Мүмкін, осы іске қолғабыс етер. Қазақтар мен жоңғарлар арасында тұтқын алмасу ежелден қалыптасқан дағдылы іс еді. Жуырда ғана Барақ сұлтан жоңғарларға тұтқындарды сатып алу және айырбастау үшін екі жүз қазақты аттандырған болатын.

4.  «ЕЛШІ  БАЙҚҰЛАҚ»

Байғұлақ жасы егде тартқанымен, қарапайым жауынгер ғана еді. Елшілік жүргізудің де, жансыздықтың да айла-тәсілдерін меңгермеген, асқан зеректігімен де көзге түспейтін. Құран ілімін де терең білмейтін. Алайда мұсылмандардың кәпірлерден үстем екеніне күмәнсіз сеніп, сол сенімнен ешқашан айнымаған еді.

Таңырқап ойлайтын: Әбілқайыр хан мен Жәнібек Тархан кәпір саналатын орыстармен де, жоңғарлармен де қалайша сөйлесіп, оларды өз киіз үйінде қабылдайды? Өйткені мұсылман жұртының бәрі оларға қарсы жиһад жүргізуді қасиетті парыз деп білетін.

Байқұлақ өзінің жоңғар тұтқынын ертіп, орыс және қалмақ елшілігіне қосылды. Қалмақтар тұтқын қызбен тілдескенде, ол Байқұлақтың бүкіл отбасын қырып салғанын, кейін өзін Жәнібек Тарханның ауылында қорлыққа бергенін айтып берді.

Жоңғар елшілерінің қаны басына шапты. Отқа май құйғандай болғаны – Байқұлақтың қалмақтардың мұсылманша бауыздалмаған қой етін жеуден үзілді-кесілді бас тартуы еді. Оның үстіне, көпшіліктің көзінше жоңғар елшілігінің басшысы Қашқаны «бит басқан тон» деп қорлап, намысына тиді.

Қалмақтар 1742 жылғы 15 қарашада елшіліктің қазақ жерінен шығып, Жоңғардың көш-қонына аяқ басқанын күтіп жүрді. Шекарадан өте сала олар Байқұлақты соққыға жығып, тұтқындағы қалмақ қызын босатып алды.

1743 жылдың қаңтарында олар Қалдан Сереннің ордасына жеткенде, жоңғар елшілері Қашқа мен Бараңның айдап салуымен Байқұлақты қару-жарағынан түгелдей айырып, тек беліндегі пышағын ғана қалдырды. Оны орыс елшілігінен жырақтау тұрған жеке киіз үйге орналастырып, қасына қаруланған қалмақтан күзет қойды.

Байқұлақ киіз үйге кірген соң, Қағбаға қарай бағыт – құбыланы анықтап, бесін намазын оқуға кірісті. Жоңғар күзетшісі оның бесін намазын ықыласпен өтеп тұрғанына таңырқай қарап тұрды. Байқұлақ соңғы рәкағатын аяқтай бергенде, сырттан самал жел есіп қоя берді.

Бірнеше сағаттан кейін Байқұлақ аср намазын оқыды. Бұл кезде сыртта жел қатты күшейе бастаған еді. Күн батқан соң шам намазын оқып тұрған сәтінде-ақ түтек боран соқты. Мұны көрген қалмақ күзетші Байқұлақты сиқыршы екен деп ойлап, боранды жоңғар ордасына өзі шақырды деп сенді. Ол жүгіре жөнеліп, басшыларына: «Арамызда боран шақырған қазақ сиқыршысы жүр. Енді ол Контайшы Қалдан Серенге ажал тілеу үшін сиқыр жасап жатыр», – деп хабар жеткізді.

Сол кезде бірнеше қалмақ жабылып келіп, оны қамшымен де, қолдарына іліккен өзге заттармен де аяусыз ұрып-соғып, өлтірердей күйге жеткізді. Содан кейін ес-түссіз жатқан Байқұлақты аттың үстіне өңгеріп, Қонтайшының кеңсе басшысы Манжеге алып кетті.

Таңсәріде Байқұлақтың мәйітін ұсақ-ұсақ етіп турап, буддалық ғұрып бойынша иттерге тастады. Осыдан кейін Манжа Ресей елшілігінің басшысы майор Миллерге Байқұлақтың өзін-өзі пышақтап өлтіргенін, одан соң жоңғар адамдарына шабуыл жасап, таспен біреуін өлтіргенін мәлімдеді…

5.  ЭПИЛОГ

1745 жылы айбарлы Қалдан Серен дүние салды. 1750 жылы Жоңғар хандығында азамат соғысы басталды. Осыны тиімді пайдаланған қазақ жасақтары жеңісті жорыққа шығып, ата қоныстарын азат ете бастады.

1758 жылы Манжур императоры Цяньлун жоңғарларды жаппай қырып-жою туралы жарлық шығарды. Тарихшылардың бағалауынша, Цин әскерінің жорықтары мен індеттердің салдарынан жоңғар халқының шамамен 80 пайызы, яғни жарты миллионға жуық адам қаза тапты.