«Зун-н-Нун Арғын» туралы әңгіме.
Нұрлан Салтаев
«Зун-н-Нун Арғын» туралы әңгіме.
Фото: Ауғанстан сақинасы.
1. КІРІСПЕ
Алғашқы рет Арғындар туралы нақты дерек он үшінші ғасырда Рашид-ад-Динның еңбектерінде кездеседі. Онда өзінің немересін Арғын руынан шыққан «Арғыннан тегін» атты аруға үйлендіргені баяндалады. Сол кезеңнен бастап арғындар Жошы ұлысының, Ұлық Ұлыстың — Бас мемлекеттің яғни Алтын Орданың берік тірегі болды.
Төрт тайпа – Барын, Шырын, Арғын және Қыпшақ – Ұлық Ұлыстың ханы Тоқтамыстың төл жұрты саналған. Тоқтамыс ханның төрт бас әмірі болған, солардың бірі – Арғын Қара Қожа еді.
Арғындар аса байқуатты ру болған. Олардың қыстаулары Маңғыстауда орналасса, жайлаулары Еділ мен Жайық өзендерінің жағалауларына дейін созылған. Сонымен қатар Арғындар Астрахан, Қазан және Қырым қалаларында да тұрған. Астрахан мен Қырымда Арғындардың өздері жасайтын теңге сарайлары болып, хандардың атынан күміс және мыс теңгелер соққан. Алайда, сол теңгелерге өздерінің Арғын руына тән қос шеңберден тұратын «көз» таңбасын басып отырған.
Арғындар Ұлық Ұлыстағы жоғары мәртебесінен айырылды. Бұған олардың қамқоршысы Тоқтамыс ханның ұлы қолбасшы Темірбек Барластан жеңілуі себеп болды. Осыдан кейін Алтын Орда тағын билеу ісі беклербек (бектердің бегі) Едіге батырдың қолына көшті.
Көп ұзамай Ұлық Ұлыс әлсірей бастады. Оның астанасы Темір әулетінің қаһарлы ұрпақтарынан алыстау болу үшін Жайық пен Еділ бойынан Қырымға көшіріліп, Бақшасарай деп аталды. Сол өңірде де арғындар билеуші тайпалардың қатарынан орын алды. Ал, арғындардың негізгі бөлігі ежелгі атақоныстарында қалып, ата-баба жерінде көшпелі тіршілігін жалғастыра берді.
Алтын Орданы Әмір Темір ойсырата жеңіп, жарты әлемді бағындырды. Алайда, оның немерелері тұсында Темір әулетінің алып мемлекеті ыдырай бастады. Өйткені билікке таласқан өркөкірек те, дарынды мұрагерлердің қатары тым көбейіп кеткен еді.
Әбдәллатиф мырза өз әкесі Ұлықбекке қарсы көтеріліс жасап, азамат соғысын бастады. Бұл тартыстың үшінші қатысушысы сол Темірдің шөбересі Әбу Саид мырза еді. Ұлықбек ұлы Әбдәллатифпен соғысып жатқан кезде, Әбу Саид мырза Сырдарияның арғы бетінде Арғын тайпасынан қол жинап, Самарқан қаласын басып алды.
Ұлықбек ұлымен арадағы соғысты уақытша доғарып, ең әуелі астананы азат етуді қажет деп санады. Ал, Әбу Саид тағы да Арғындарды паналады. Әбдуллатиф мырза әкесі Ұлықбекті өлтіріп, Самарқан тағына отырды. Билігін нығайтқан соң, Әбу Саидқа қарсы шара қолданып, оны зынданға қамады. Алайда, Әбу Саид түрмеден қашып шығып, Бұхараға жетті. Бірақ онда да жергілікті даруға Әбдуллатифтің әмірімен оны қайтадан тұтқындап, зынданға жапты.
Алайда, 1450 жылдың сегізінші мамырында Абдулатиф өлтірілді. Осыдан кейін Бұхараның әмірлері мен игі-жақсылары Әбу Саидты түрмеден босатып, одан кешірім сұрады да, оны билеуші деп жариялады. Бірақ Самарқан тағына Ұлықбек мырзаның жақтаушысы болған тағы бір Темір әулетінің өкілі – Абдаллах мырза отырды.
Абдаллах Абу Саидқа қарсы қанды шайқас ашып, оны тас-талқан етіп жеңді. Жеңіліс тапқан Абу Саид тағы да солтүстікке қарай шегініп, Шайбани әулетінің ханы Әбілқайырды паналауға мәжбүр болды. Әбілқайыр хан дереу өзбек қолын жасақтауға кірісті. Бұл әскердің негізгі тірегі мен жауынгерлік өзегін Арғын тайпасының сарбаздары құрады.
1451 жылдың маусым айында Самарқан маңында өткен шешуші шайқаста Әбу Саидтың әскері Абдаллахтың қолын тас-талқан етіп жеңді. Абдаллах тұтқынға түсіп, Әбу Саидтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Осы жеңістен кейін Әбу Саид Темір әулеті империясының толық құқылы билеушісі атанды.
Әбу Саид жергілікті әмірлер мен әкімдерге толықтай сенім арта алмады. Себебі азамат соғысы жылдарында олардың бірқатары өзіне емес, Ұлықбекке, Абдаллатифке және Абдаллахқа адалдық танытқан еді. Сол себепті Әбу Саид әмірліктің маңызды қызметтеріне өзінің тағдыр талқысына түскен ауыр кезеңдерінде үш мәрте пана болған әрі сын сағаттарында әрдайым жанынан табылған Арғын тайпасының өкілдерін тағайындады.
Әбу Саид пен оның ұрпақтары тұсында Арғындар Самарқан, Бұхара, Ташкент, Қандағар, Қаракөл және өзге де қалаларға әкім (хаким) болып тағайындалды. Билік тізгінін қолына алған Арғындар Мәуереннахрда тыныштық пен тұрақтылық орнату мақсатында Самарқан тағына үміткер бола алатын Шағатай әулетінен тараған Шыңғыс хан ұрпақтарының барлығын түгелдей қырып-жойды.
Міне, осының бәрі тек уақытша ғана тыныштық әкелді. Көп ұзамай Мәуереннахр үшін Темірбек Барластың ұрпақтары арасындағы тартысқа Алтын Орда билеушілерінің мұрагерлері де араласты: Шайбан әулеті бастаған өзбектер, Орыс ханның ұрпақтары бастаған қазақтар және Едіге батырдың ұрпақтары бастаған маңғыттар. Бұған қоса, бір ғасыр бойы Моғолстанда билік жүргізіп, Ташкентті иеленген Дулат тайпасы, Алтын Орданың әйгілі ханы Өзбектің күйеу баласының ұрпақтары саналатын Қоңырат тайпасы да саяси күреске белсене қатысты. Ал, Иранда билік әлемдік империя құруды көксеген Исмаил Хатай бастаған түркілік Сефеви әулетінің қолына көшті.
Фото:Тоқтамыштың теңгесі.
2. ШАХМАТ
1507 жылдың сәуір айының соңында, таңертең күннің қызуы біртіндеп күшейе бастағанымен, бесін намазына әлі екі сағаттай уақыт бар еді. Кандағардың даңқын асырған төртбақ үлгісіндегі қалың саялы бақтың ағаштары көлеңке түсіріп тұрған шақта, өрнекті бақ күркесінің ішінде хәкім Зун-н-Нун Арғын жартылай шалқая жайғасып жатқан болатын.
Бақ күркесінің іргесінде арықта салқын мөлдір суы сылдырай ағып жатты. Жаздың аптап ыстығынан сая іздеген құстар қалың тоғай арасында сайрап, жанға жайлы үн таратты. Бағбан ұқыппен қырқып-баптаған раушан бұталары айналаға жәннаттай тыныштық пен мамыражай күй сыйлап тұрғандай әсер қалдыратын.
Кіршіксіз ақ дамбал киген Зун-н-Нунның ұзын аяқтарын, Закиргар жақтан ескен салқын тау самалы иығына жабылған аппақ жеңіл шапанның етегін баяу желбіретіп тұрды. Қырылған тақыр басына да дәл сондай аппақ тақиясыда бар еді. Зун-н-Нун кейде кішкене пияладағы көк шайдан бір ұрттап қойып, өзімен-өзі шахмат ойнап отырды.
Зун-н-Нұнның бойында бір-біріне кереғар көрінетін қасиеттер қатар тоғысқан еді: өзі аса сараң, шығын шығаруға қимайтын жан болғанымен, өзіне сюзерен саналған Темірбектің шөбересі Бәди' әз-Заманға бір жолы қырық мың қойды тарту еткен.
Ол Қандағар тұрғындары мен оған іргелес жатқан барлық өңірдің тыныштығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етті, алайда олардың бәріне алым-салық салды. Есебі мығым, айлакер Зун-н-Нун өзі де жағымпаздықты қару етіп пайдаланғанымен, мадақ пен марапатты ұнататын. Зун-н-Нунды жақтырмаған, тіпті оған қарсы болғандардың бірі Захир әд-Дин Бабырдың өзі де оның жеке ержүректігі мен қолбасшылық дарынын мойындауға мәжбүр болған.
Зун-н-Нун шахмат тақтасына ұзақ қадала қарап отырды. Ол тіпті ат пен піл секілді елеусіздеу көрінетін тастардың өзі тақтаның қақ ортасына орнықса, бүкіл ойынның барысына ықпал етіп, айналасындағы барлық тасқа қауіп төндіретіні туралы ойға шомды.
Бұл пішіндердің әрқайсысы үш жаяудың құнына бағаланғанымен, қолайлы орынға орналасса, олардың қадірі кейде патшадан да, уәзірден де, турадан да асып түседі. Әсіресе тақтада берекесіздік орнап, жаяулар қаптап кеткенде, Қарақан қорғанысындағыдай тартысты жағдайда, аттың маңызы ерекше артады. Ондайда уәзірге де, тураларға да еркін жүріп-тұруға кеңістік қалмайды, ал ат болса еш кедергіге мойымай, әр тұстан секіріп өтіп, қарсыластың кез келген пішініне қауіп төндіре береді.
Бірақ ат не пілдің тақтаның қақ ортасына орналасуы да қауіпті. Өйткені қарсы жақтың барлық тастары — жаяу әскерден бастап уәзірге дейін — соған қадала бағытталады. Бір ғана қате жүріс жасалса, оны шахмат тақтасынан біржола ысырып тастайды.
Зун-н-Нун Қандағарды дербес билеуші ретінде билегенімен, Темірбек Барлас әулетінен тараған ұрпақтардың бәрін өзінен әлсіз санады. Тіпті Мәуараннахрдың барлығын өз иелігіне қаратқан Мұхаммед Шайбани де оған тең келер қарсылас емес деп білді.(23)
Міне, дәл осы сәт Зун-н-Нун Арғынның билікті өз қолына алып, Самарқан тағын иеленетін кезі келген шығар деген ой көкейіне қонды.
3. ЖАНСЫЗ
Зун-н-Нунның ойға шомған сәтін қызметшісінің дауысы бұзды:
– Тархан! Сізге бір кісі келді. Айтуынша, аса маңызды хабар алып келген екен. Сыртқы түріне қарағанда өзбекке ұқсайды. Өзін Саурған деп таныстырды.
Зун-н-Нун сәл ойланып барып:
– Оны кіші қабылдау залына кіргізіңдер. Тек қара есікпен әкеліңдер. Көзге көп түспесін, жұртқа байқатпаңдар. Өзім оны оңаша қабылдаймын, – деді.
– Ассалаумағалейкүм, тақсыр! – деп сәлем берді Сауырған.
Үстіндегі қара шапаны, қара шалбары, қара етігі мен кең жиекті қалпағын ұзақ жолдың шаңы басып, сұрғылт тартып кеткен еді. Сауырғанның жүрісі де өзгеше болатын: өмірінің көбін ат үстінде өткізгендіктен, сәл маймаңдай басып, жерде тұрғанның өзінде өзін еркін сезіне алмайтын.
— Уақытым аз. Таң ата Мұхаммед Шайбаниді бірге алып жүруге міндеттімін.
— Уағалейкумассалам! — деп жауап қатты Зун-н-Нун. Алайда ол тыңшыға қолын созған жоқ. — Шаһи бек қазір қай жерде аялдап отыр? Қасында қанша атты жасағы бар?
«Шахи бек өз інісі Махмұд сұлтанмен бірге Хорасан шекарасындағы Мұрғаб өзенінің жағасына қоныс тепкен. Оның қарамағында 600 сарбаз болды. Ал, тағы үш мың өзбек жасағы бір күндік жол қашықтықта орналасқан еді.»
«Шахи-бек қалған сарбаздарын үйлеріне қайтарды», – деп жауап берді Мұхаммед Шайбанидің нөкері болған Сауырған. – «Биыл Шахи-бек Хорасанға қарсы ауқымды соғыс ашуды да, жорық жасауды да жоспарлап отырған жоқ».
Сауырған жеткізген мәліметтер Зун-н-Нунның бір күн бұрын өзге тыңшылардан алған хаттарындағы деректермен толық сәйкес келді.
— «Бәрі осы ма?»
Саурған былай деп жауап қатты: «Осыдан бірнеше күн бұрын Шахи бек өзеннің арғы бетінен Румда жасалған, «Зафар» – «Жеңіс» деп аталатын Бади әз-Заманның сән-салтанатты шатырын көріпті. Айтуынша, оның қоршауы саф алтыннан соғылған, ал құны он төрт мың тұманға бағаланған».
Шаһи-бек: «Кімде-кім оның шатырын қолға түсірсе, соған мол сый-сияпат беріледі!» – деп жар салды.
Сонда Махмұд сұлтан алға шығып, дұшпанның шатырын басып алуға ниет білдірді. Мұхаммед Шайбани күліп: «Сені Бұхараның даруғасы етіп әлдеқашан тағайындадық. Егер шатырды да қолға түсірсең, онда Бұхараның салық түсімі мәңгілікке сенің ұрпағыңа тиесілі болсын!» – деді.
Зун-н-Нун Мұхаммед Шайбанидің аңғал тілегіне мысқылдай жымиып, Сауырғанды мақтап қойды. Сосын ішінде жүз тұман күмісі бар қалтаны алып, оның қолына ұстатты. Сауырған болса, қайта-қайта ант-су ішіп, тағзым еткен күйі шегіне, сыртқа қарай беттеді.
Зун-н-Нун өзінің ескі майдандасы әрі туысы Саид Мұхаммедті шақыртып алды.
— Саид, бес жүз ең тәжірибелі сарбазды іріктеп ал. Олардың мінетін аттарын да, қосалқы аттарын да өзің тексер. Жарақ-жабдығы мен қажетті жебе саны түгел болсын. Егер біреуінің қару-жарағы не жебесі кем болса, менің қамбаларымнан алып толықтыр, — деп әмір етті.
— Демек, біз теріскейге аттанамыз ғой? — деп Саид Мұхаммед Арғын ишарадан-ақ бәрін ұқты.
Иә, бес күндік азық-түлік артылған керуенді алдын ала аттандыр. Жолай оларды қуып жетеміз. Ертең Мұрғабқа он сарбаздан тұратын қарауыл жібер. Олар қолайлы қоныс таңдап, Шахи бекті сырттай бақыласын. Біз жеткенше ұрысқа араласпасын.
Саид Мұхаммед түсіністікпен басын изеді. Өйткені ол бар ғұмырын соғыс үстінде өткізген еді, сондықтан мұндай ескертулердің бәрі оған артық болатын.
«Иә, қазынашыдан ақша алып, жігіттерге жалақыларын таратып бер. Жорыққа көтерілерде көңілдері көтеріңкі болсын», – деді Зун-н-Нун.
«Бәди әз-Заманға тарту жасайық: Шахи бектің басын табаққа салып ұсынып, Бабырдың мысын басайық!» – деп сөзін жалғады Зун-н-Нун. Осыны айтқан ол алдағы жеңісін алдын ала сезгендей қарқылдап күліп жіберді.
4. МҰХАММЕД ШАЙБАНИ ХАННЫҢ ТУҒАН ІНІСІ МАХМУД СҰЛТАННЫҢ ҚАЗАСЫ
Мұрғаб өзенінің оңтүстік жағалауына жеткен Зун-н-Нун Арғынның жасағы түнгі қонуға алдын ала әзірленген қонысты тапты. Есауылдар тігіп кеткен ақ ордалар дайын тұр екен, ал қазандарда кешкі ас қайнап жатқан еді.
Ал келесі күні таңертең Мұхаммед Шайбани өзеннің арғы бетінен қарсыластың қосынын көрді: жарқыраған сауыт киген, қару-жарағы сай, тыңайған аттарға мінген, шайқасқа кез келген сәтте ұмтылуға әзір жауынгерлер сап түзеп тұр екен. Өмірінің басым бөлігін ат үстінде өткізген тәжірибелі қолбасшы ретінде Мұхаммед қарсы әскердің әскери тәртібі мен жауынгерлік дайындығын бірден бағамдады.
Жауынгерлердің сап түзеген қалың қолының арасынан ұзын сирақты араб тұлпарына мінген, алтын жиекті дулыға киген еңселі бір салт атты бөлініп шықты. Өзен жағасына таяп келіп, арғы бетке дауыстап:
— Әй, Шаһи бек! Мен — Зун-н-Нун Арғынмын! Сен бұл жерге келіп, сұлтанның ордасын таңдадың. Сол орда жайында сөз айтуға қалай ғана дәтің барды?!
«Сенің қарамағыңда 600 сарбаз, менің қолымда 500 жауынгер бар екені көңілге қуаныш ұялатады. Демек, сенің жүз адамдық басымдығың бар. Өзіңді заманның имамымын деп санайсың. Ендеше, заман имамы өзге жұрттан ержүректігімен даралануға тиіс. Ал, мен өзімді әрдайым сұлтанның қарапайым бір қызметшісі деп білдім. Егер ар-намысыңды аяқасты етпей, қашпайтын болсаң, бұл өзің үшін абырой болар еді. Төменге түс, көрейік, расында да имамсың ба, жоқ па».
Мұхаммед Шайбани Мұрғаб өзенінің жағасындағы төбенің үстінде тұрып, Зун-н-Нунның астам сөйлеген сөздерін естіген соң, кейін шегінуге бекінді. Өзбектердің негізгі әскері одан әріректе тұрған еді, ал бұл жолы ол Хорасанға басып кіруді жоспарламаған болатын.
Махмұд сұлтан ағасының көңіл күйін аңғарып:
— Әй, аға, көкейіңізде не бар? Не ойлап отырсыз? — деді.
Шахи бек ауыр күрсініп:
— Менің мына Қандағарлықпен соғысқым келмейді, — деп жауап қатты.
Махмұд сұлтан: «Өзіңді халиф-рахман санайсың, ал мынауың қандай қылық? Сен осында қала тұр. Мен бес жүз сарбазымды ертіп, оған қарсы шайқасқа аттанамын. Өзбектердің жаудан қайтқанын бұрын-соңды ешкім көрген емес», – деді.
Мұхаммед Шайбани: «Саған батамды беремін», – деп дұға жасады. Осыдан кейін Махмұд сұлтан бес жүз өзбек сарбазын бастап, Зун-н-Нунның Арғындарымен шайқасуға төмен қарай аттанды.
Зун-н-Нун Арғынның жасағы талай шайқаста шыңдалған, іріктелген тәжірибелі сарбаздардан құралған еді. Әмір берілген сәтте олар бір мезетте садақтарын тартып, алғашқы нөсердей жаудырған жебелерінің өзімен-ақ бес жүз өзбек қолының екі жүз сарбазын аттан аударып түсірді. Осы көріністі көзімен көрген Махмұд сұлтан өз жасағының шеккен шығынын бағамдау үшін төбенің басына көтерілді.
Әмір Зун-н-Нун: — Менен қашып бара жатқан мынау кім өзі?! — деп айбарлана үн қатты.
Сол сәтте Зун-н-Нун әмірдің тұлпары сүрініп кетті. Мұны көрген бірнеше өзбек сарбазы оны тоқтатпақ болды. Алайда, Зун-н-Нун әрқайсысына бір-бір жебеден атып, еш бөгелместен алға қарай ұмтылды.
Махмұд сұлтан Шаһи бек тұрған төбеге көтерілмек болды. Осы сәтте Шайбани хан: «Ей, інім, бауырым, бері, жоғары шық!» – деп айқай салды. Алайда Махмұд сұлтанның аты әбден қалжырап қалған еді. Ал, әмір Зун-н-Нунның араб тұқымды тұлпары оны төбенің етегіне дейін жеткізді.
Әмір Зун-н-Нун қарсы жақтың қаша жөнелгенін көрген сәтте, садағын керіп, жебесін тартып жіберді. Зулап жеткен жебе Махмұд сұлтанның кеудесін қақ жарып, арғы бетіне дейін тесіп өтті.
Әмір Зұн-н-Нұн Мұхаммед Шайбанидің енді бауырының өлімі үшін кек алуға ұмтылатынын түсінді. Ол, Мурғабтан сәл әріде тұрған үш мыңдық өзбек қолын ұрысқа бастап әкелуі, тіпті негізгі әскерін де шайқасқа кіргізуі мүмкін еді.
Зун-н-Нун Гератқа өзінің сюзерені Бәди әз-Заман мырзаға бір жігітті хатпен жұмсады. Хатында былай деп жазылды:
«Алланың қалауымен сұлтан Махмұдты біз о дүниеге аттандырдық. Бірақ егер Шаһи бек кек алуға бел буып, үш мың өзбек қолын бастап Мұрғабқа келсе, онда біздің жағдайымыз ауыр болмақ».
«Әскерлеріңді ертіп, осында жет!» – деп хабар жіберді. Ал, ауызша Бади әз-Заманға: «Бар да, әлгі бейшара мырзаға айт: егер дәл қазір атына қонбаса, оның мемлекеті ешқашан бақ-берекеге кенелмейді!» – деген сәлемін жолдады.
«Егер бүгін біздің ордамызға келмесе, онда ертең шайқас басталғанда, найзаның алғашқы-ақ соққысынан оның басы домалайды. Ал, егер Түркістан мен Хорасанның тағына ие болуды қаласа, Шайбақ (Шахи бек) ұзап кетпей тұрғанда-ақ атына қонсын. Осында келсін, сонда біз оны жайратамыз. Әскерін ертіп келуі міндетті, міндетті ғана емес — мың мәрте міндетті!»
Таңертең Гераттан бірнеше шейх пен молда келіп, Зун-н-Нунға былай деді: «Біз өзіміздің құтбымызбен жүздестік. Ол саған "Алланың арыстаны" деген лақап ат беріп: "Сен өзбектерді міндетті түрде жеңесің", – деп аян етті». Сонда Зун-н-Нун Арғын мойнына орамал байлап, Ұлы Аллаға шүкіршілік етті.
Сол күні түс ауа Бәди әз-Заманнан елші келіп, ауызша сәлемін жеткізді:
«Әлгі есі ауысқан ауғанға айт: Шайбақ ханмен тайталасардай қайдан оған мұндай батылдық бітіпті? Неге алға ұмтылды? Бәлкім, ертең бітімге келер ме едік. Айт, кері қайтсын, біз сенен шайқасуды талап етіп тұрған жоқпыз!»
Бесін ауа Бади-аз-Заманнан тағы бір шабарман келіп, былай деп сәлем жеткізді: «Барып айт, күн еңкейіп, кеш те таяды. Кешқұрым соғысқан дұрыс емес. Қайтып оралсын, шайқасты ертең жалғастырайық».
Түн жамылып, әмір Зун-н-Нунның құзырына бұрыннан Бади-аз-Заман сарайында жасырын жансыз болып жүрген құпия шабарман жетті. Ол Бади-аз-Заманның туған бауыры Шахи бектің қазасына іштей қуанғанын, алайда майданға шығып, шайқасуға жүрегі дауаламағанын жеткізді.
Уа, бауырым! Әмір Зун-н-Нун Махмұд сұлтанды өлтіру арқылы Шахи бектің жүрегіне өшпес кек таңбасын басты. Зун-н-Нунның «Шахи бектен бұрын қимылдауымыз керек» дегені орынды. Ендеше бүгін кеште осы қолмен жауға тұтқиылдан шабуыл жасайық, — деді.
«Ақиқат Әмір Зун-н-Нунның жағында», — деді ол.
Алайда, Бәди әз-Заман бауырының сөзіне құлақ аспады. Қайта шабарман аттандырып, Әмір Зун-н-Нунды Гератқа шақыртты.
Тархан Зун-н-Нун Арғын өзіне көмек келмейтінін ұққанда, ашуға булығып, қарғыс жаудырды:
— Қорқақтар, қарғыс атсын сендерді! Сұлтанның қабіріне құрбан болыңдар! Расында да, «Оттан күл қалады» деген сөз бар. Сендер сол күлге де татымайсыңдар! Бастарыңа құм жаусын!
Содан кейін Зун-н-Нун Арғын өз жасағына, қолындағы ең сыннан өткен, талай шайқаста шыңдалған ардагер сарбаздарына қарап:
— Достар, біз ешқашан жау алдында шегінген емеспіз. Ертең Шахи бек біздің басымызды шабуды көксеп отырғанын жақсы білеміз, — деді.
«Бір түндік өмірдің құны жоқ. Өлімге дайындалайық, бірақ әрқайсымыз өз руымызды да, Арғын елін де масқараламайық. Дауыстап келеме айтыңдар». Келеме – ажал алдында оқылатын соңғы дұға еді.
5. ЗУН-Н-НУН АРҒЫННЫҢ ҚАЗАСЫ.
1507 жылдың 19 мамырында Чильдухтараннан бір фарсах қашықтықтағы Тарнаб деген жерде әмір Зун-н-Нун өзімен бірге қалған 500 сарбазымен Мұхаммед Шайбани ханның үш мың өзбек жасағына қарсы шайқасқа аттанды. Алайда ұрыс барысында әлгі үш мың әскерге қоса өзбектердің негізгі қолы да келіп қосылды.
Арғынның жасағы өзбек сарбаздарының найзалы алғашқы шабуылын қарсы алды. Найзалар жарамсыз күйге түскен соң, олар өткір қылыштары — шамширлер мен семсерлерді қолға алып, шайқасты жалғастырды.
Шайбани хан: «Бәдүззаманның әскері келіп қалса қайтеміз?» – деп алаңдады. «Жағдайды анықтау үшін жансыз жіберіңдер», – деп бұйырды. Мұхаммед ханның бірнеше мың сарбазы Зун-н-Наның жасағының қалдығын қоршауға алды. Алайда олар қайсарлықпен қарсылық көрсетті.
Зун-н-Нун әмірі Бәди әз-Заманнан көмек келер деп соңғы үмітін үзбей күтті. Алайда, оның бұл үміті біржола күйреп, қорқақтардың көмекке келмейтінін анық ұққан сәтте, тірі қалудан күдер үзіп, өз жасағына өзбек қолына қарсы шешуші шабуылға шығуға бұйрық берді. Сол шайқаста олар өзбек әскерінің талай жауынгерін жер жастандырды.
Алайда, енді әмір Зун-н-Нун Қандағардағы он мың сарбазын алдыру үшін кісі жібермегеніне қатты өкінді. Қанша ойланса да, бұдан өзге амал таппады. Ақыры, тағдырға тәуекел етіп, қайтадан шайқасқа кірді.
Бес жүз таңдаулы ардагер сарбаздан аман қалған шағын жасақ жауға қайсарлықпен қарсы тұрды. Қиян-кескі шайқаста тағы жеті жүз өзбек жауынгері жер жастанды. Алайда, жеңіліс сәті таяп, олар сансыз қалың қолдың қоршауында қалды.
Мұхаммед Шайбани хан:
— Жақын бармаңдар, садақпен оқ жаудырыңдар! — деп әмір берді.
Сол сәтте өзбек жасағы бір мезетте мыңдаған жебені көкке атқылады. Жебе нөсерінен Зун-н-Нун әмірдің қолынан жүз ғана сарбаз аман қалды. Әмір Зун-н-Нунға бағытталған сансыз жебенің көбі оған жетпей, қанаты қайырылған қырандай жерге құлап жатты.
Алайда, өлім жақындады, кенет бір өзбек Зун-н-Нунның кеудесіне оқ атты. Бір сөзбен айтқанда, ол аттан құлап түсті, сол жүз адам оның денесін алып, шайқас алаңынан алып кетті. Бұл сабақ болды. Музаффар Хусейн күрсініп: «Әй, бауырым, әкеңнің қарғысы жүзеге асты! Егер өсиетің болса айт, мен барып өсиет хат жазып келейін» деді.
Мұхаммед Шайбани хан:
Қандағар әмірі, хаким Зун-н-Нун ибн Хасан Аргынның басын шауып алып, Мұхаммед Шайбани ханның найзасына қадап қойды.
Зун-н-Нун әмірдің қаза тапқанын естіген Бади әз-Заман мырза:
— Зун-н-Нун әмір бес жүз сарбазымен сегіз жүз өзбек жауынгерінің көзін жойды. Ертең біз де бұл жұрттың басына зор қасірет төндіреміз, — деді.
Сол түні ол әскерін көтеріп жорыққа шықты. Алайда бәрі кеш еді. Осы кезде Хорасанға өзбектердің негізгі қырық мыңдық қолы басып кіріп, Гераттағы ордасын басып алды.
Фото: Иса Мухаммад Тархан кесенесі, Татта қаласы, Пәкістан
6. ЭПИЛОГ
Бади-аз-Заман Гераттан Үндістанға қашып барып, кейін қайта оралды. Исмаил Сефеви оны Әзербайжанға қоныстандырды. Ал, Селим Явуз Тебризді басып алғаннан кейін, Бади-аз-Заманды Стамбұлға көшірді. Ол өмірінің соңғы жылдарын сонда өткізіп, дүниеден өтті.
Қандағарда Зун-н-Нун Арғынның ұлы Шахбек Арғын билік жүргізе бастады. Алайда, көп ұзамай Захир ад-Дин Бабыр Қандағарды жаулап алды. Шахбек Арғын Синд билеушісі Жан Фирузды жеңіп, онымен жасалған келісім бойынша Синд жері екіге бөлінді. Осыдан кейін Шахбек Арғын Татта қаласын астана етіп, тәуелсіз Арғын мемлекетін құрды.
Зұн-н-Нұн ұрпақтарының әулеті үзілген кезде, Арғындар өз іштерінен тайпаның үлкенін хан сайлап, бұл әулетті Тархан әулеті деп атады. Арғындар мемлекеті тоқсан жыл өмір сүрді. Алайда, Бабыр ұрпақтарымен болған күресте Арғындар Үндістан жағалауларында отарларын құрған португалдарды көмекке шақырды. Португалдар Таттаға басып кіріп, ақыры Арғындар мемлекетін күйретті.
Фото: Джанибек Тархан кесенесі, Татта қаласы, Пәкістан
