«АЛБАН ТАЙПАСЫНЫҢ ҚЫЗЫЛБӨРІК РУЫНЫҢ БИЛЕУШІСІ ТАЗАБЕК»
«АЛБАН ТАЙПАСЫНЫҢ ҚЫЗЫЛБӨРІК РУЫНЫҢ БИЛЕУШІСІ ТАЗАБЕК»
Нұрлан Салтаев - автор
«ҚҰЛЖА»
Еуразияның дәл ортасында биік таулары, шөлейттері, мөлдір өзендері, құнарлы жері, ауа-райы жұмсақ, жұмақтың мекені – Шығыс Түркістан орналасқан. Оның стратегиялық маңызы да ерекше, өйткені бұл өңір Солтүстік Қытайдан Солтүстіктегі Дешті Қыпшаққа өтетін жолды, ал Оңтүстікте Қарақорым асуы арқылы Ауғанстанға, Пәкістанға және Үндістанға баратын бағыттарды бақылауда ұстайды.
Әртүрлі табиғи ландшафттардың үйлесімі шаруашылық жүргізу үшін таңғаларлық мүмкіндіктер берді: мұнда ең дәмді жемістер мен көкөністер өседі, дәнді дақылдар жылына бірнеше рет өнім береді, көшпелі мал шаруашылығы ет өнімдерінің молдығын қамтамасыз етеді, пайдалы қазбалардың байлығы мануфактуралық өнеркәсіпті дамытуға мүмкіндік береді.
Қандай ғана империялар мұнда билік құрмады: аңызға айналған сақтар мен соғдылар, Түрік, Түргеш, Қырғыз, Қарлұқ, Ұйғыр қағанаттары, Қытайдың солтүстігіндегі Тан, Ляо әулеттерінің түркі империялары, оғыздар, қараханидтер, наймандар, керейттер, Шыңғысхан ұрпақтары, дулаттар, ойраттар – жоңғарлар.
Осы империялардың бәрі алтынды астаналарына жинаған, ал басқа империяны басып алған кезде қазына көмбелерін жасаған, таңғаларлығы, XIX ғасырдың өзінде Іле өзенінен тек алтын теңгелерді өндіруге маманданған ұйғыр артельдері болған.
Бұл жерде қандай ғана діндер ұстанылмады: Аспан мен ата-баба рухтарына сенім – Тәңіршілдік, оның ғибадатханалары сақталған; Буддизм; Зороастризм; Манихейлік, Христиандық және ақырында Ислам діні жеңіспен орнықты.
Әрбір халық пен әрбір дін жергілікті мәдениетте өз ізін қалдырды, соның ең айқын мысалы — Оңтүстік-Шығыс хань, парсы, Орталық Азияның көшпелі, тіпті үнді дәстүрлері тоғысқан жергілікті ас мәдениеті.
XVIII ғасырда бұл құтты мекенде жоңғарлар – ойраттар, түркі халықтары ұйғырлар, қазақтар мен қырғыздар; дүнгендер – мұсылман қытайлар мекендеді.
1758 жылы Манжур империясының императоры Шығыс Түркістанның Солтүстік бөлігін жаулап алып, ойраттарды жаппай қыруға бұйрық берді, нәтижесінде әртүрлі санақтар бойынша алты жүз мыңнан бір миллионға дейін адам қаза тапты.
1825 жылы Манжур әскери гарнизондарын жабдықтау үшін Түрфан мен Қашғардан Іле аңғарына Жәңгір ханның басшылығымен Манжур басқыншыларына қарсы қатысқан ұйғырлар тұтас ауылдарымен көшіріліп әкелінді және олар тараншы — «егінші» деп аталды.
Жер аударылғандарды олардың таңғаларлық еңбекқорлығы үшін таңдады. Түрфан мен Қашғарда бұл адамдар әлем кереметіне татитын – еңбек шығыны жағынан Мысыр пирамидаларын салудан да асып түсетін жерасты суару каналдарын салды.
Шоқан Уәлиханов ұйғырлардың еңбекқорлығы мен ұқыптылығы туралы айта отырып, он қапсырмамен бекітілген сынған кесені мысалға келтіреді; басқа жерде мұндай сынықты жай ғана тастай салар еді.
Қашғардан немесе Хотаннан қоныс аударған ұйғырлар бәрі бірдей еді, бәрі Іле жағалауына бірдей қоныстана бастады, сондықтан олардың арасында ақсүйек әулеттері ерекшеленбеді, ал демократиялық қағида үстемдік етті, ерекше құрметке ие болғандар ахундар – ұстаздар, Құранды жетік білетіндер, өйткені Ислам бірден тәртіпті азаматтық қоғам қалыптастыруға мүмкіндік берді.
XIII ғасырдың соңында Шыңғысханның ұрпағы Ананда мұсылман Хасанның тәрбиесінде болып, Исламды қабылдап, өзінің 150 мыңдық моңғол әскерін және бұрынғы Тангүт мемлекетінің халқын мұсылман етті, бұл мемлекетті оның әкесі Құбылай қаған тұсында-ақ басқарған еді.
Сол мұсылман тангүттардың ұрпақтары — қазіргі дүнгендер. Тангүттар қытай мәдениетінің ықпалына төтеп бере алмады, дүнгендер хань тілін қабылдады, бірақ ислам дүнгендерді ханьдардан ерекшелендіретін белгіге айналды.
1864 жылы ауыр салықтар мен әділетсіз қытай сот жүйесінен титықтаған дүнгендер манжурларға қарсы тәуелсіздік үшін көтеріліс бастады, көтерілістің алғашқы табыстарына қарамастан, дүнгендер жеңіске жету үшін мұсылмандық ынтымақ пен көрші ислам халықтарының көмегі қажет екенін түсінді.
1864 жылдың қыркүйегінде дүнгеннің құрметті адамдары Ашүр бек, Ачжи-ахун, Исмаил-ахун және Якуб бектен құралған делегация Іле ұйғырларының хакимі Абдурасул бектің үйіндегі қонақ бөлмеде еденде отырды. Үйдің айналасында биік күміс түсті пирамидалы теректер өсіп тұрды, жанында мөлдір суы сылдырап арықта ақты.
Бөлме күндіз төбедегі қағазбен жапсырылған саңылаудан түскен жарықпен жарықтанатын, ұйғыр үйлерінің сәулеті әлі де көшпенділердіің киіз үйлерінің құрылымын қайталайтын.
Ачжи-ахун, Құранды жетік білетін адам ретінде, үйге арнаған қысқа дұға оқыды – сонда жиналғандар сирек сақалдарын алақандарымен сипап өтті, бұл шай ішудің басталғанының белгісі еді.
Көк шайдан бір ұрттап алған Ачжи-ахун Абдурасулға ілтипатпен тіл қатты: «Құрметті хаким бек! Дүнгендер Ислам мен әділеттің салтанат құруы үшін күресті бастады, кәпірлердің билігіне қанша уақытқа дейін шыдауға болады?»
Әрбір мұсылманның парызы – бір-біріне көмектесу және жиһадқа қосылу. Бізге ұйғырдың асыл мұсылмандарының көсемі не айтады?».
Абдурасул бек қолын жүрегіне қойып, сұрақты естігенін әрі түсінгенін білдіріп, басын изеді, бірақ ойланып қалды. Шынында да, мұсылмандардың көтерілісіне уақыттың дәл кезі еді: Қытай Британиямен екі соғыста жеңіліп қалды, Манжур шенеуніктері жемқорлыққа батып кетті, апиынға тәуелділік тек азаматтық әкімшілікті ғана емес, әскерді де жайлап алды.
Алайда халықты көтеріліске көтеру оңай іс емес, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда алда азаптап өлтіру күтіп тұр, тіпті халықтың толық жойылуы да мүмкін.
Құрметті Ачжи-ахун, дәм татыңыз!», Абдурасул дүнген бегіне «Хами» сортты қауынды жақындатты, «Биыл олар таңғаларлықтай тәтті болып пісті!».
Содан кейін хаким былай деп жалғастырды: «Менің халқым қарапайым шаруалар, жауынгерлер емес. Бізде қару жоқ, оны қолдану дағдысы да жоқ, ал қазір алма жинау науқаны басталып жатыр. Маған құрметті адамдармен ақылдасып, халықтың көңіл-күйін білу керек. Жауабымды таңертең, таң намазынан кейін беруге рұқсат етіңіз»- деді.
Дүнгендердің жүздері де сабырлы күйінде қалды, дегенмен олардың ішкі жан дүниесінде от лапылдап тұрды, олар көтерілісшілерге көмекті әр минутқа кешіктіру жеңіске жетуден алыстата түсетінін, ал жеңіліс бүкіл дүнген халқы үшін азапты өлімін білдіретінін түсінді. Бірақ күте тұруға да болады, өйткені таң намазына дейін бар болғаны бірнеше сағат қалды.
Таң намазына дейін, күннің әлі де шықпаған шағында, Әбдурасул кеңес алу үшін қази Насреддин-ахунмен оңаша әңгімелесті. Қатал Насреддин «Ниса» сүресіндегі «Мүміндердің ішінде үйінде отырып қалатындар Алланың жолында соғысатындармен тең емес» деген аяттың қағидаларын басшылыққа алып, әрбір мұсылманның міндеті – мүміндерге көмектесу екенін нық айтты.
Ескі Байтулла мешітінде таң намазын оқып болғаннан кейін, жамағат тарамай, Насреддин-ахунның жасайтын қандай да бір ерекше хабарын күтті.
Насреддин ахун мінбеге көтеріліп, кәпірлерге қарсы соғысу әрбір мұсылманның тікелей міндеті екенін, дүнгендердың Исламның салтанат құруы үшін күресіп жатқанын, ал иманды жандардың бауырларына көмек көрсетуге міндетті екенін айтты.
Сөзінің соңында Насреддин ахун ғазауат жариялады, ал хаким Абдурасул одан әмір атағын қабылдап, мұсылмандарды қасиетті күресте бастап жүруіне міндеттенді.
Сол күні әмір Абдурасул өз үйінде дүнген және ұйғырдың беделді адамдарын жинап, қытайлармен соғыс үшін он мың жауынгер жинау туралы шешімін жариялады және дүнгендерден өзіне барлық істе бағынуға, ал бағынбаған кез келген адамды өлім жазасымен жазалауға құқығы бар екеніне ант берді.
Ең алдымен Абдурасул-бек 80 тараншы ауылынан жасақ жинауды және һижра бойынша 1281 жылдың Жұмад әл-уля айының 9-ынан 10-ына қараған бейсенбіден жұмаға қараған түні, яғни 1864 жылғы 9 қазанда Құлжа маңындағы Дене бекінісінде тұратын қытайларға шабуыл жасауды бұйырды.
Халпе, арабтың бұрмаланған халиф сөзі, — дәруіштердің басшысы Шамс-әддин сегіз ұйғыр ауылынан құралған жасақты басқарды. Дүнген жасақтарын қайтпас Ма-и басқарды, оны ұйғырша Ягур және Ханджа-ахун деп атаған, ол тапқырлығымен және ерлігімен ерекшеленді.
Тек кетпендермен ғана қаруланған ұйғырлар тобы мен ұштарына қой қырқатын қайшылар байланған таяқтармен қаруланған дүңғендер Қытай бекінісіне шабуылға шықты.
Манжурлер мен қытайлар талқандалды; олардың офицерлері алдымен шайқас алаңын тастап кетті, содан кейін бәрі жеке-жеке топтарға бөлініп, Хуи-юань-чэн қаласына қашты, бүлікшілерге олжа ретінде лафеттерімен бірге төрт үлкен зеңбірек және жиырма кіші зеңбірек қалдырды.
Сол кездегі қытай артиллериясы екі түрлі зеңбіректен тұрды: үлкен шойын зеңбіректер лафеттерге орнатылатын, ал кіші зеңбіректер шайқас кезінде екі сарбаздың иығына қойылатын, ал олардың артында үшінші адам тұрып, пілтені тұтататын; мұндай бес зеңбірек бір қатарға орналастырылатын еді.
Көтерілісшілердің қолына мылтық пен оқ-дәрі, сондай-ақ суық қару да тиді, бұл бүлікшілерді одан әрі күшейтті.
Ұйғырлар мен дүңгендер Құлжа қаласынан сегіз ли қашықтықтағы шағын бекініс — Чэн-пань-цзыны басып алды, онда бірнеше зеңбірегі бар артиллеристерді қоса алғанда 250 қытай сарбаздары тұрған.
Содан кейін ұйғырлар мен дүңгендер Ининге — қытайлық Құлжаға шабуылға шықты, бірақ манжурлар шабуылдаушыларды зеңбірек оғымен қарсы алып, шаруаларды қашуға мәжбүр етті. Жаудың қашуынан жігерленген манжурлар көтерілісшілерді түпкілікті жою үшін Құлжадан шықты.
Манжур әскерінің саны 2,5 мың адам еді, қытайлардың соры үшін шайқастың ең басында дүнгендер олардың қару-жарақ қоймасын басып алды, ал шегініп бара жатқандарды оқталған мылтықтары бар мергендердің тізілген сапы күтіп тұрды, олар алға ұмтылған манжурларды атыс оғымен қарсы алды.
Жеңіліс толық болды: қытай әскерінің басшысы Чи-джен, солон Ухурдай және тағы екі амбань* өлтірілді.
*акім
Сол күннің кешінде ұйғырлар мен дүнгендер он мыңға жуық адамнан құралған үлкен топ болып, манжурлардың Баянтай бекінісіне келіп, оны қоршауға алды. Бекіністің оңтүстігіне үш топырақ үйіндісін тұрғызып, солардың үстіне суйдиндік қытайлардан тартып алған лафетке орнатылған зеңбіректерді қойды.
Мұсылмандар өлім қаупімен чэн-пань-цзылық қытай артиллеристерін бекініске оқ атуға мәжбүр етті, оны биіктегі төбесін құлатып түсірді; манжурлар үлкен зеңбіректерден оқ жаудырып жауап берді. Зеңбірек үні әсіресе таңертең және кешке қатты естілді, бекініс құлады.
Аспан асты империясының үкіметі манжурлық этностар сибо мен долондардан бөлек, сондай-ақ ханьдардың өзін мұсылмандарға қарсы соғысқа буддистерді — Батыс және Шығыс моңғолдар халха мен ойраттарды тартты.
Ұйғырлар мен дүнгендердің ерлері қытай бекіністерін қоршауға алған кезде, жоңғарлар тек әйелдер мен балалар қалған қыстақтарды тонай бастады. Шабуыл жасаушылардан әйелдер балаларымен бірге Іле өзеніне қашты, кейде суға балалардың басын тұтас батып, олар тұншығып қалатын, тек түрлі түсті шағын төртбұрышты доппа – тақиялар толқынмен қалқып жүретін, ал айқайлап өздерін әшкерелеп алмау үшін, үнсіз көз жастары ағатын.
Мұсылмандардың жігерленуі, олардан қорқу қаншалықты күшті болғаны; бес мың халха моңғолынан құралған әскерді үрей билеп, олар қаруларын тастап, қарусыз мың дүнгеннің алдында бытырап қашып кеткен жағдай да сипатталған.
1865 жылы Қоқан хандығының аталығы Әлімқұл Кашғарға Яқұб-бекті жіберді, ол бірнеше жүз өзбек жауынгерімен келіп, қырғыздардың қолдауымен қашғарлықтарды көтеріліске шығарып, қытайларды қуып шықты және Шығыс Түркістанның Оңтүстігінде Жетішар мемлекетін жариялап, Стамбулға елшілер аттандырды, тіпті Осман сұлтанының атынан теңге соқтырды.
Ұйғырлар мен дүнгендердің жеңісі барлық көрші мұсылман халықтарын толқытты, мұсылмандық жаңғырудың басталғаны туралы айтыла бастады, жуырда ғана тәуелсіздігін жоғалтқан қазақтар Қазақ хандығын қайта құруды армандай бастады, ал Найманның Қызай және Албанның Қызылбөрік руларының қазақтары Бүгу тайпасының қырғыздарымен бірге ұйғырлар мен дүнгендер жағына шықты.
"ҚАРҚАРА"
Теңіз деңгейінен екі мың метр биіктікте, Теріскей Алатауы мен Күнгей Алатауы жоталарының арасында көркем Қарқара жайлауы орналасқан. Тау беткейлерін қылқан жапырақты ормандар көмкеріп жатыр, тар шатқалда мөлдір де тұнық сулы Қарқара өзені ағып өтеді. Бүкіл жазық алуан түрлі шөпке бөленген. Осы жазғы жайлаулардың барлығы Албан руына тиесілі.
Бұл жайлауда мал семіріп, көбейіп келеді, бірақ Албандар тек малмен ғана бай емес, Қарқарада - Қарқара жәрмеңкесі өтеді, оған ұйғыр, қытай, хиуа, бұхара, тәжік, түрікмен, қырғыз және орыс көпестері тұрақты түрде келіп тұрады, мұнда мыңдаған мәмілелер жасалады.
Қарқара жайлауына баратын Үш-Мерке асуына Албан тайпасының Қызылбөрік руы иелік етеді, ал оның билеушісі Тазабек би болып табылады.
1870 жылы жайлауда жәрмеңке дүбірлетіп жатқанда, кең киіз үйде кілем үстінде жартылай жантайып жатқан Албан тайпасының Қызылбөрік руының билеушісі Тазабек би еді, оның қарауында мың отбасы болды.
Қырық жастағы Тазабектің қайсар жүзі қоңыр ағаштан қашап жасалғандай еді, бет сүйектері өткір, қалың сақалдың астынан сүйір иегі аңғарылатын, қысқа қыр мұрны да дөңгелектенбеген жонылмаған ағаш кесіндісіне ұқсайтын.
Бұйыруға үйренген және өз іс-әрекеттерінің дұрыстығына күмәнданбайтын, өзіне сенімді әрі руластары оның барлық әрекетін еш ойланбастан құптайтынына сенетін. Орыстардың Таразды, Шымкентті, Түркістанды және Ташкентті жаулап алып, Қазақ хандығы аумағын қолына алғанына 5 жыл өтті.
Енді Тазабек болыс басқарушысы деп аталып, орыстар оған (ол мұны есіне түсіргенде мысқылдайтын), «прапорщик» атағы беріліп, мойнына медаль тағылған еді.
Бірақ, шын мәнінде, ештеңе өзгерген жоқ: Қазақ хандығы әрқашан мемлекет емес, қайта өз бетінше шешім қабылдайтын дербес рулар мен тайпалардан тұратын құрама ел болды; олар соғыс пен бейбітшілік мәселелерін өздері шешіп, көрші рулармен, тайпалармен және халықтармен келіссөздер арқылы келісімге келетін.
Құлжа билеушілерінің өтініші бойынша Тазабек жоңғар тайпаларына, қазақтардың ежелгі жауларына қарсы тұру үшін бірнеше рет қарулы жігіттерді жасақтап беріп, өзі де бірнеше рет жорыққа шыққан.
Осы шабуылдардың нәтижесінде Албандар мен Наймандар Текес өзеніндегі ойраттардың торғауыт тайпаларын іс жүзінде жойып жіберді, көптеген қалмақ әйелдері күң ретінде әкелінді. Осылайша жоңғарлардың ұйғыр Іле қоныстарына шабуыл жасау қаупі жойылды, ал оның жігіттері екі қытай қаласын тонады.
Алайда соңғы кездері Тазабектің егемен билігі орыстар тарапынан едәуір шектелді: күзге қарай бұл жерден «эбэ» деп аталатын күшті солтүстік-шығыс желдер соғатындығымен белгілі Жақсы-Алтын-Емел асуында қазақтардың Шығыс Түркістанға өтуіне кедергі келтіре бастаған казак бекеті қойылды.
Таулардың етегіндегі суы мол, ең қолайлы қазақтар қыстау – қысқы жайылым ретінде пайдаланған жерлерге орыстар өздеріне қоныстар сала бастады.
Тазабектің зейінді көздері әңгімелесушісіне ізгі ниетпен әрі сынай қарап тұрды, ол Құлжадан жаңа ғана оралған, Бугу руының атақты адамы, көптен таныс қырғыз Бірназарды мұқият тыңдап отырды.
Қызықты жайттарды айтып берді, Якуб бек Бадаулет Шығыс Түркістанның оңтүстігінде «Жеті Шахар» – «Семиградье» мемлекетін құрып, Үрімжіні бақылауға алу үшін солтүстікке қарай жылжыды да, сол жерде дүнген әскерімен шайқасқа түсті.
Тазабек ренішпен басын шайқап, мұсылмандарға бір-бірімен неге соғысу керек деп ойлады? Әңгімелесуші сөзін жалғастырып, шайқастың тағдырын қыпшақ Садықтың қырғыз атты әскері шешкенін, оның қапталдан кіріп, берілмес дүнгендерды шегінуге мәжбүр еткенін, ал Мұхаммад Аюб Биянхуның өзі Якуб бек жағына өткенін айтты.
Құлжада кашғарлықтардың дүнгендерді жеңуінен кейін, жеңімпаздар мен олардың одақтастары — мұсылман ұйғырлар мен дүнгендер де араздасып, шайқасқа кірісті, бұл жолы да ұйғырлар жеңді.
Жеңісті Алахан мен Садыр Палуан пайдаланып, молда Шавкат-ахунды құлатып, Құлжа сұлтандығының сұлтаны болып Алахан сайланды.
«Жетішар мен Құлжа сұлтанатының жағдайы қалай деп ойлайсыз?» - деп сұрады Тазабек күрделі өсімдік өрнектерімен безендірілген ағаш ыдыстағы қымызды араластырып, иілген сүйек сабы бар қос ожаумен қою көгілдір - ақ ағынды сапырып, құйып отырды.
Қымыз көбіктеніп, көпіршіп, қышқыл-сүтті сергітетін хош иісін таратып тұрды.
«Әлхамдулиллаһ, жақсы. Якуб бек Стамбұлға елшілік жіберді, ал кері қайтқанда барлық мұсылмандардың халифасының өзінен елшілер келді, олармен бірге жаңадан тез ататын мылтықтары бар мұсылман офицерлері де келді, мұсылман әскерін дайындауға екен".
«Тағы да Қашғарға жуырда Манжүр императорын жеңген ағылшындардың – Британ империясының өзінен Үндістаннан елшілік келді», – деп жауап берді әңгімелесушісі. «Инша Алла,
Жеті Шаһардың, Қоқан және Хиуа хандықтарының, Бұхара әмірлігінің, Құлжа сұлтандығының мұсылмандары түгел бірігіп, шығыстағы Қытай императорын да, солтүстіктегі Ресей империясын да талқандайды!».
«Әмин!», — деп Тазабек разы кейіппен айтты. «Бірақ», — деп ол Бірназарға қымыз құйылған үлкен кесені ұсынып, — «Алматының маңында орыстар он жыл бұрын өзбектерден, қыпшақтардан, қырғыздардан, қазақтардан және тәжіктерден құралған біріккен мұсылман әскерін талқандаған еді.
Мен естігенмін, Бұхара әмірі Мұзаффар да, Құлжа сұлтаны да орыс «Жартыпатша» – губернатор Кауфманға бейбіт келісім мен сауда туралы хаттар жолдағанын».
«Барлық мұсылмандар Исламның қайта өрлеуі жақын деп армандайды, әрі соған сенеді!», — деп жауап берді Бірназар, бірден жарты кесе қымызды ұрттап. «Ах, қымыз қандай !», — деп мақтады ол сусынды.
Дәл солай, құрметті Бірназар мырза», — деп жауап берді Тазабек, «Бірақ өз ағайындарымыздың арасында да бірлік таба алмай отырмыз, міне, біздің қайғымыз осы!». «Дәм татыңыз, мұндай қымызды тек Алатаудың тауларында ғана ішуге болады!», — деп қосты ол.
«Бірназар да, Тазабек те үнсіз қалды; албан қымызының дәмін татып отырып, біріншісі қырғыздың Бүгу мен Сарыбағыш тайпаларының араздығын, ал екіншісі Албан тайпасының Қызылбөрік руы мен Сіргелі тайпасының Айтбозым руы арасындағы жуырдағы қанды қақтығысты ойлады.
Кенеттен киіз үйдің есігін жауып тұрған киізі түріліп кетті, мас орыс (казак) кіріп келді, етігін шешпей өтіп, кілемге жайғасты.
«Қожайын, арақ бар ма?», мас казак арақ талап етті, шамасы ол киіз үйлерді шатастырып алған. Жәрмеңкеде қалмақтар саумал-сүттен жасалған — арақты жасап шығаратын, оны тек қалмақтардың өздері, қытайлар мен орыстар ғана емес, жасырын түрде мұсылмандар да ішетін: қазақтар, қырғыздар, өзбектер мен тәжіктер.
Қонақ, мұсылмандар үшін қасиетті адам, оның сөзі заң, бірақ бұл жолы басқа жағдай еді: арақ пен тердің аралас иісі бірден киіз үйді алып кетті, Тазабек үйдің былғанбағанына күмәнданды, енді онда намаз оқуға бола ма, дұғалар Аллаға жете ме?-деп.
Құрметті мырза, сіз қателесіп тұрсыз, мұнда арақ жоқ! Мұнда мұсылмандар тұрады». «Онда барып арақ әкел!», деп, казак паңдана кекетті.
Тазабек ширығып кетті, оны өз үйінде қонақтың көзінше қорлады. Тазабектің сілтеген қамшысы "шып" етіп, казактың бетінде тыртық пайда болды, бірақ казак қолын қылышына созғанда, қамшысын тағы да бір сілтеді, бұл жолы қамшыға өрілген қорғасын казактың қолын талқандап жіберді. Мас казак әйелше ұлып, жараланған қолын ұстап, өз басшылығына шағымдануға жүгірді.
Тазабек құрметті қырғыз қонағынан жағымсыз оқиға үшін кешірім сұрай бастады, ал өзі енді тағы да орыс қонақтарын сақтана күтті, бірақ казак қай киіз үйде жараланғанын ұмытып қалған болар, не болмаса оның басшылығы да мас болған шығар, әйтеуір сол күні Тазабекке ешбір пәле жоламады.
Қашып бара жатқан казакты көрген соң, Тазабектің үйіне оның туыстары Албандар асыға жетті. Тазабек бәрін тыныштандыра бастады, ал қазақтар бірін-бірі бөліп сөйлеп, «орыстың заңын» үйрену керек, әйтпесе орыстар бізден шекаралық жұмыстарына өгіз бен жылқы алып кетеді де, оларды кейде қайтармайды - деп жатты.
Міне, орыс казактары заңды біледі, сондықтан бізді қыспаққа алып, еркін тонайды, олармен тайталасуға болмайды, — деп қызылбөріктер: «патша адамы» есепте тұрады, ол үшін дәл «бұрғыланған таулардан» өтесің, деп мемлекеттің пайдасына қылмыскерлердің мәжбүрлі ауыр еңбегін атады.
Бізде хабарсыз кеткен үш казак үшін әбігер басталып кеткен еді; бүкіл қыс бойы «помончик» (округтік көмекшісі) пен Банушка (Ванюшка-толмач) Қараталда жатып алды: «мойындаңдар», дейді: «Сендер казактарды өлтірдіңдер». Біз жауап береміз: «Алла сақтасын, оларды мүлде көрген жоқпыз!», ал қазір губернатор айтады: «Маған кінәлілерді тауып беріңдер, әйтпесе бәріңді құртамын, «Мен – күндей күркіреген, найзағайдай жарқылдаған күшпін".
Тазабек Қызылбөріктерді ешқашан қорлыққа бермейтінін салмақты түрде уәде етіп, көп ұзамай сол бір сәттің де келетінін және «аққұлақтар» Қарқарада өздерін қожайын сезінбейтінін, тұспалдап жеткізді .
Қалған күндердің бәрінде Қарқаралы жәрмеңкесі өз ретімен өтіп, у-шу болып, думандатып жатты: жылқы мен қой сатылды; атлас пен барқыт, бүрмет пен бөз маталары өлшенді; қазақтар ерекше әуес хош иісті дәмдеуіштердің иісі аңқып тұрды: бұрыш, зімбір және қалампыр; кәуап, мәнті және самса желінді.
Зергерлер қазақтардың әйелдері өздерін сәндеуге құмар болған күміс әшекейлерді көрмеге қойды. Көрермендерді арқан бойымен жүретіндер мен сиқыршылар көңілдендірді, кешкісін домбырашылар айтыс ұйымдастырды, ақ сақалды жыршылар өткен ерлік замандар туралы жырлар айтты, ал қырғыз манасшылары Манас туралы әндетіп оқыды.
Тазабек мас казакпен болған оқиғаны ұмыта бастаған еді, бірақ ол өзіне сатуға әкелінген сәйгүлікті қарап тұрған кезде, қасына форма киген орыс офицері келіп, қолын шекесіне апарып, ресми түрде: «Прапорщик Тазабек Бусурманов? Албан руының Қызылбөріқ әулетінің болыс басқарушысы ма?» — деп сұрады.
Тазабек бірден секем алып, «Иә, бұл менмін» деп жауап берді. Офицер өзін таныстырып: «Алтын-Емел учаскелік приставы Ковалевпін, сіздің киіз үйіңізге кірейік», — деді. Приставтың ізіне ерген екі казак пен Тазабек киіз үйге кірді.
Пристав бір жыл бұрын үш казакты өлтірді деген айыппен тінту жүргізілетінін жариялады. Казактар үйіліп жиналған «көрпе» көрпелерін аударып-төңкеріп, сандықтардан заттарды сілкіп шығара бастады.
Тазабектің олардың бетпақтығынан тілсіз қалды да, сол кезде орыс казактарының бірі қолында қалай пайда болғаны белгісіз, казактың формасын сілкіп: «Пристав мырза! Пристав мырза! Бұл өлтірілген казактың киімі!» — деп айқай салды күзетші.
Тазабек форма киімі оған әдейі тықпаланғанын түсінді, әрі оған, бай адамға, ескі, киілген орыс форма киімнің не керегі бар? Бірақ қарсы уәж айтуға тым кеш еді, ол қазақтарға қарсы тергеудің қалай жүргізілетінін естіп үлгерген болатын, империялық сот машинасы оны жаншып тастайтынын, ал ең жеңіл күтетін жазасы ондаған жылдық каторга екенін аңғарды.
Әр секунд маңызды, ол тек өзі үшін ғана емес, бүкіл Қызылбөрік руы үшін де жауапты, онсыз да үш кісі өлтіргені үшін соттайды, оң қолымен ол қылышты қынабынан суыра бастады, қимылы бірден соққыға ұласып, бір казактың тамағын тіліп өтті.
Бүкіл денесімен бұрылып, барлық күшін соққыға толық салып, келесі сермегенде приставтың басынан қылышпен ұрды, оның тек таңырқай қараған көздері мен аузы ғана есінде қалды.
Өлімнің таяп қалғанын сезген есінен ауысқан екінші қазақ тізерлеп отырып, басын төмен салбыратып, жылап жіберді де, жоғарының бұйрығын орындағанын айтып, бірдеңе былдырлай бастады, бірақ бұл Тазабекке ғана жеңілдік әкелді, ол тісін ақситып, еңкейіп берілген мойынға қылышпен соққы жасап, басын шауып түсірді….
Тазабектің киіз үйінің айналасына оған көмекке келуге дайын жігіттер жиналып қалған еді, бірақ көмек енді қажет болмай қалды, Тазабек бұйрық бере бастады: жігіттерге бүкіл малды жинап, Құлжа бағытына қарай қозғалу, алдымен қойларды тоқтамай айдап жүру, біз Жоңғар асуы арқылы емес, таулы соқпақтармен жүреміз- деді.
Одан әрі әйелдерге киіз үйлерді жинап, мүлікті түйелерге артуға бұйырды, алдымен бес қарулы жігіттен тұратын күзет жіберілсін, содан кейін әйелдер мен балалар, ең соңында қарулы ер адамдар жүрсін, әр минут біздерге қымбат.
Қызылбөріктер тез жиналды, бірнеше сағаттан кейін ғана жаңа ғана ауыл тұрған жерде тапталған шөп пен тасталған ошақтар түтіндеп жатты. Көш туған жерінен айдауға кетті....
«КӨШ»
Табындар, отарлар, үйірлер үздіксіз лек-легімен жылжып келеді, олардың шеті мен екі қапталында қолдарында құрықтары — ұзын сырықтары бар жылқышылар — бақташылар жүріп отырады.
Түйелердің керуені соқпақтармен бірқалыпты жүріп келеді, біреулеріне бөлшектелген киіз үйлер артылған, басқаларына – ас үй құралдары мен ыдыс-аяқ, үшіншілеріне – шаруашылыққа қажет керек-жарақтары салынған қаптар артылған, кейбірінің үстінде үлкен себеттер теңселіп, жаңа ғана оянған балалардың сүйкімді қоңырқай жүздері немесе кішкентай қозы-лақтар мен бұзаулардың тұмсықтары қылтиып көрінеді.
Кенептен, теріден немесе кілемнен жасалған жапқышы бар сықырлаған, майланбаған арбалар баяу келеді. Арбаларда ақ жаулықты қарт әйелдер кішкентай балаларымен отырып немесе қисайып жатып алады, тіпті сонда да күнделікті жұмыстарын тастамай: бірдеңе тоқиды немесе жүн-жіптерін ұршықпен иіреді.
Беттері үлбіреп, нұрлана қызарып, қаракөз бойжеткендер жорғаларға мініп, сайрандап шауып жүреді, олардың ер-тұрмандары қызыл түске боялған; бастарында қауырсынды бөрік - баскиімдері немесе ашық түсті орамалдар, көк және жасыл камзол киген нәзік белдері күміс ілгекті белбеулермен тарта буылған, шаштары шолпы мен шашбаумен әшекейленген көптеген өрімге өрілген.
Өгіздерге қымызға толы торсықтар мен кілемдер артылған, осы мүліктің бәрінің үстінде жасөспірімдер отырып, өгіздің танауынан өткізілген арқанды басқарады; ағаш шығыршық олардың танауын қан-жоса етіп жыртады, ал бейшара жануарлар пысылдап, бірақ тауға өрмелеп барады.
Алты-жеті жастағы кішкентай қыздар мен ұлдар сәнді жабулар жабылған құлындарға мініп алған. Туған өлкелерінен ешқашан кетпейтіндей, жастар күліп, әзілдерімен қағысып жүр.
Ер адамдар ештеңе тасымайды, олар — күзет, жауынгерлер: артта жаулар, алда белгісіздік. Негізгі көштен бірнеше шақырым қашықтықта тәжірибелі жолбасшының жетекшілігімен он шақты жігіт жүріп отырады – бұл алғы шептегі жасақ, олардың міндеті жауды байқап қалу, қолайлы жол мен өткелдерді анықтау, аялдайтын орынды таңдау, мал суаратын су табу.
Көшті де қарулы ер адамдар бастайды, сондай-ақ жанама күзет те бар, соңында да қарулы адамдар жүреді, ал әйелдер мен балалар, мүлік пен мал ортасында болады.
1871 жылдың сәуірінде Албан көшi Құлжа сұлтандығының жеріне кірді. Құлжаға негізгі көштің келуінен бір күн бұрын Тазабек Қызылбөрік руының беделді адамдарын сұлтан Алаханға жіберіп, мың отбасыдан тұратын ру егемен Құлжа сұлтандығының жеріне кіргенін, көшіп-қонуға рұқсат сұрайтынын және өздерін олардың қамқорлығына беретінін хабарлады.
Сұлтан Алаханға елшілермен бірге қымбат ер-тоқым мен күміс әбзел тағылған ақ жорға сыйға жіберілді.
«ТАШКЕНТ»
1871 жылдың сәуірінде Ташкенттегі Түркістан генерал-губернаторының резиденциясы — «Ақ үйдің» кең кабинетінде сәнді мұртын сипап, ойға шомып отырған Константин фон Кауфманды түркістандықтар «Жарым-патша» — патшаның жартысы деп атайтын.
Кауфман хандықтар арасындағы қайшылықтарды пайдаланып, Қоқанды, Бұхараны және Хиуаны Ресей империясының еркін орындайтын бағынышты құралдарына айналдырды. Қазір Ресейдің Түркістандағы билігіне кедергі болып тұрған жалғыз нәрсе — Қашғардағы мұсылман мемлекеті «Жеті шар» мен Кұлжа сұлтанатының құрылуы еді.
Тәуелсіз, тіпті одан да сорақысы, табысты мұсылмандар әрі түркі мемлекеттерінің болуы Ресей империясының отарлық мемлекет ретінде өмір сүруінің өзіне қауіп төндірді.
Егер жергілікті халық тараншылар мен кашғарлықтардың екі империяға қарсы төтеп бере алғанын көрсе, онда өзбек хандықтары батылырақ саясат жүргізе бастайды, ал одан әрі қырғыз-қайсақтар, башқұрттар, татарлар қайтадан тәуелсіз болғысы келеді де, сөйтіп бүкіл Ресейді өздерінің мұсылман ордаларына бөліп әкетеді.
Өзінің құрылуының алғашқы кезінен бастап Ресей мемлекеті түркі жерлерінің есебінен және түркілермен қақтығыста кеңейді: половецтер, печенегтер, Алтын Орда, Қазан, Астрахан, Сібір, Қазақ, Қырым хандықтары, башқұрттар мен қырғыздар.
Хандардың ақымақтығын, ашкөздігін, қорқақтығын немесе билікқұмарлығын пайдаланып, бір хандықтар мен халықтарды екіншілеріне айдап салған. Елшілік бұйрығының айлакер саясаты Ресей империясының оңай кеңеюіне жол ашты: іс жүзінде түркілердің өздері «ақ патша» үшін басқа түркілерді жаулап алды.
Қазір Балқан мен Кавказда Ресей империясына азиялық жергілікті халықтармен қандас әрі бір діндегі Осман империясы қарсы тұр, егер түрік эмиссарлары осы түркі халықтары мен мұсылмандарды біріктіре алса, онда Ресейге оңай болмайды.
Якуб бек Бадаулет, «Жеті Шардың» билеушісі әзірге қол жетпес, бірақ Құлжа сұлтанатын жоюға болар еді. Прапорщик Бусурмановқа қатысты осы оқиға дер кезінде тап болды, Кауфман жымиды: бәлкім, бұл оқиғаны Колпаковскийдің өзі ұйымдастырған шығар? - деп.
Бір ай бұрын Жетісу облысының генералы Колпаковский Құлжа сұлтанатының сұлтаны Алаханға 1871 жылғы 3 мамырға дейін сот приставы мен казактарды өлтірді деп айыпталған, қашып кеткен Албан тайпасының Қызылбөрік руының болыс басқарушысы прапорщик Тазабек Бусурмановты Ресей империясына беруді, сондай-ақ Қызылбөрік руының Албан мен Найман тайпаларының Қызай руының қазақтарын Ресей империясына қайтаруды талап етіп хат жолдады.
Бірақ сұлтан Алахан қатаң бас тартумен жауап берді: «Мұсылман заңдары бойынша босқындар қонақ саналады және егер олар пана сұраса, біз діндестерімізді беруге құқымыз жоқ!»- деп.
Енді Колпаковский ұйғыр-тараншыларды жазалау үшін Құлжада әскери операция жүргізуге рұқсат сұрайды: «Біздің осы жағдайда әрекетсіздігіміз күш пен шешімді ғана құрметтейтін қырғыздарымыздың ойына теріс әсер етуі мүмкін және күмәнді көршіміз Якуб-бекке Құлжаға көмек қолын созуға уақыт беруі мүмкін".
Жекелеген экспедициялар болса: мысалы, Кетмен мен Дубунды ойрандау пайдалы болғанымен, орыс әскерлеріне шабуыл жасап, Ресейге соғыс жариялаған өзін Іле сұлтаны деп атайтын бүлікшіге тым мардымсыз кек қана болып табылады».
Бір ғана түйткіл — Іле сұлтанатының аумағы Ресейге тиесілі емес, Чугучак келісімі бойынша Ресей мен Манжүр империялары арасындағы жер бөлісінде бұл жерлер қытайлардың үлесіне тиген, деп ойлады фон Кауфман, бірақ ештеңе етпес: олар біріге алмай тұрғанда басурман мемлекетінің тас-талқанын шығарып, батылдық қаланы алады, ал кейін бұл жерлерді қытайларға қайтарамыз.
Салынған контрибуция соғыс шығындарын өтейді, яғни Ресейдің оларды жаулап алуына кеткен шығынды ұйғыр мен қазақтар қырғыздарымен бірге өздері төлейді!
Кауфман Петербургке хат жаза бастады:
«Тараншылар, Жетісу облысындағы бізге ең жақын көршілеріміз, тыныш өмір сүріп, шекарамызды мазаламай тұрғанша, мен соғыс бастауды қаламай, олардың бар болуына төздім.
Бірақ қазіргі кезде Құлжа сұлтаны бізге ашық түрде дұшпандық әрекет ете бастағанда, бізден қашып барған ұрылар мен сатқындарды өзіне қабылдап, шекарадағы қырғыздар арасындағы тәртіпсіздіктерді қолдағанда, мен оны тыныштандыру және мазасыз көршіні жазалау үшін оған қарсы әскер жіберуге мәжбүр болдым».
Сұлтан Алаханға қойылған ультиматумның мерзімі аяқталмай тұрып-ақ, 1871 жылдың сәуірінде император II Александр Қытайдағы Ресей елшісіне мынадай нұсқау жіберді: «Біздің Батыс Қытай ісіне араласуымыздың жалғыз мақсаты — қытайларға Империяның тартып алынған батыс провинцияларындағы билігін қалпына келтіруге жәрдемдесу».
«Құлжа сұлтанаты жасақтары мен Ресей империясы әскерлерінің алғашқы қақтығысы»
Іле сұлтанатының сұлтаны Алахан Абдрахман Қанашыға қадала қарап, оның ойын түсіне ме екен деп ойлады.
Төрт жыл бұрын ол Абдрахманмен бірге молда Шавкат-ахунның билігін құлатып, Құлжаның толық құқылы билеушісі болды, ал оған бұл билік не үшін керек? Егер байлық үшін болса, оның ата-анасы манжурлар тұсында шенеунік болған және ешқашан таршылық көрмеген.
Адамдарға билік жүргізу үшін бе? Бірақ қазір бірден Манжур және Ресей әлемдік империяларына қарсы соғысу туралы шешім қабылдау керек, алайда шешім жоқ... Мүмкін Исламның салтанаты үшін бе?
Бірақ мұсылмандар кәпірлерге қарсы екі майданда соғыса алмайды. Мүмкін, ұйғыр халқының тыныштығы үшін бе? Онда қазақ Тазабекті орыстарға ұстап беру керек, бірақ мұсылман қазаққа опасыздық жасаған соң, сұлтан билігінен тек қазақтар ғана емес, басқа мұсылмандар – дүнгендер мен қырғыздар да теріс айналады.
Құрметті Қазынашы, маған қандай кеңес бересіз?», — деп Алахан Абдрахманға қарап сұрады. «Бір рет орыстарға бас тартқан едік, енді орыстар екі жасақ жинады: бірі Борохудзир өзенінің бойында, екіншісі Кетмен ауылының маңында».
Абдрахман абдырап қалды, сұлтанға қандай кеңес бере алады? «Құрметті Алахан сұлтан, көрші мұсылман мемлекеттерінен көмек сұрау керек», — деп жауап берді ол.
Алахан күрсінді: «Кашғардағы Якуб бек Бадаулетке, Қоқандағы Қудияр ханға, Бұхарадағы әмір Мұзаффарға, Хиуадағы Мұхаммед-Рахимге, Кабулдағы Шир-Али ханға көмек сұраған хатпен шабарман жіберіңдер.
«Якуб бек, инша Алла, көмекке келеді. Ал Құдияр хан мен әмір Мұзаффар қазір жарым-патша Кауфманның қысқа ноқтасында отыр, оларға ешқандай үміт артуға болмайды. Шир Әли Ауғанстанда Ресей және Британ империяларына қарсы күресіп жатыр, ал Мұхаммед-Рахим хандықтан айырылып қалу қаупінің астында.
Алахан ауыр күрсінді:
— Көмек сұрап хатты Қашғардағы Якуб бек Бадаулетке, Қоқандағы Құдияр ханға, Бұхарадағы әмір Мұзаффарға, Хиуадағы Мұхаммед-Рахимге және Кабулдағы Шир Әли ханға жеткізу үшін арнайы шабарман жіберіңдер. Якуб бек, инша Алла, бізге көмекке келеді. Ал, Құдияр хан мен әмір Мұзаффар қазір жарым-патша Кауфманның ықпалында, олардан үміт жоқ. Шир Әли ханның өзі Ауғанстанда әрі Ресей, әрі Британ империяларына қарсы күрес жүргізіп жатыр. Ал, Мұхаммед-Рахим өз хандығынан айырылып қалу қаупінің астында тұр.
Алаханның дауысы қатая түсті, ол шешімін қабылдап қойған еді.
— Абдрахман мырза, бір күннің ішінде қанша сарбаз жинай аласыз? Орыстардан бұрын қимылдап, алғашқы соққыны өзіміз беруіміз керек, олардың шабуылын күтіп отыруға болмайды.
Абдрахман аз-кем ойланған соң:
— Меніңше, дәл қазір жорыққа бес жүз ұйғыр жігіті, сонша қазақ пен қырғыз дайын. Дүнгендер де бұдан кем емес қол шығара алады. Бұған қоса, жаяу әскер ретінде ханьдарды пайдалануға болады, — деп жауап берді.
Алахан бұйырды:
— Бір жарым-екі мың мұсылман — жаман күш емес. Бұл жасақты өзіңіз бастап барыңыз. Қытайларға Құлжаға апаратын жол бойында қорғаныс бекіністерін дайындауды тапсырыңыз. Егер орыстар қосымша әскер енгізсе, сол жерге шегінуге болады.
1871 жылғы 31 мамырға қараған түні Құлжа сұлтандығының жасағы Кетмен ауылының алдындағы үстем биіктіктерді иеленді. Таң ата мұсылман әскері екі орыс жасағының бірігуіне мүмкіндік бермей, оларға шабуыл жасап, ауылды басып алды. Полковник Михаловскийдің есебіне сәйкес, шайқаста 38 орыс солдаты мен офицері қаза тапты. Осыдан кейін ұйғыр жасағы алдын ала дайындалған Әлім-Су ауылы маңындағы қорғаныс шептеріне ретімен шегінді.
«ҚҰЛЖА СҰЛТАНДЫҒЫ МЕНРЕСЕЙ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ СОҒЫСЫ»
1871 жылғы 8 маусымда Борохудзирдегі әрекет етуші жасаққа генерал-майор Колпаковский келіп жетті. 12 маусымда ол Құлжаның жолымен жорыққа шықты. Оның міндеті – Құлжа сұлтандығының жасақтарына қарсы шабуылды жеделдету, олар «Жеті Шар» мемлекетінен көмек алып үлгермей тұрып, шешуші соққы беру еді.
16-сы күні Әлім-Су маңына шоғырланған ұйғыр жасақтарына қарсы орыс әскері жорыққа шықты. Орыс жасағының құрамында алты жаяу әскер ротасы, төрт казак жүздігі және 10 зеңбірек болып, барлығы 1785 әскери даярлығы бар сарбаз болды. Оларға қарсы ұйғырлар,, дүнгендер, қазақтар қырғыздар және қытайлардан құралған шамалас сандағы халық жасағы тұрды.
Орыс әскерлері ескірген пистонды және шақпақты мылтықтармен қаруланғанымен, мұсылман қолының қару-жарағы одан да әлсіз еді. Олардың атыс қаруы негізінен білтелі мылтықтардан ғана тұрды. Ал, қазақтар мен қырғыздар көбіне тек суық қарумен шайқасты. Қылыш та бәрінің қолында болған жоқ, олардың басым бөлігінің қаруы найза еді.
Сібір казактарының алдыңғы атты жасағы Әлім-Су ауылына жеткенде, олардың алдынан мұсылманның атты жасақтары қарсы шықты. XIX ғасырдың соңы таяп қалған еді. Америка мен Еуропада пулеметтер ойлап табылып жатқан уақытта, Түркістанда соғыс әлі де орта ғасырлардағыдай жүргізіліп жатты.
Құлжа атты әскерінің сапынан бір салт атты жігіт бөлініп шығып, басынан жоғары хиуалық қылышын бұлғай алға қарай шаба жөнелді. Ол: «Кел мында!» – деп айғайлап, орыс сарбаздарының бірін жекпе-жекке шақырды. Алайда, орыс солдаттары асыға қоймай: «Жоқ, өзің мында кел!» – деп жауап қатты да, артынша орыс тілінде әдеттегідей былапыт сөздерін қосып боралады.
Қазақ пен қырғыздың атты жігіттері орыс әскерінің шебінің алдына шығып, оларды әдейі арандатты. Олардың "айласы" – орыс сарбаздарын пистонды мылтықтарынан оқ атуға мәжбүрлеу, ал олар қайта оқтап жатқан сәтте, қоян-қолтық ұрысқа лап қою еді. Қолдарында атыс қаруы жоқ кезде бұдан өзге қандай айла қолдануға болсын?
Бұл "айла" қаншалықты қарапайым көрінгенімен, Сібір казактарына қарсы өз нәтижесін берді. Бір қазақтың ержүрек жігіті қылышын жалаңдатып орыс сарбаздарына дейін жетіп барған сәтте, оның соңынан «Аллаһу әкбар!» деп, «Қаптағай!», «Райымбек!», «Жанқорыз!», «Бөрібай!» - деген ұрандарды жаңғырта бүкіл атты қол лап берді. Сол сәтте орыс әскерінің арасынан біреу: «Жаның барда қашыңдар!» – деп айқай салды. Лезде Сібір казактарын үрей билеп, олар бытырай қаша жөнелді. Қашқан күйі арқаларын мұсылман сарбаздарының найзасы мен қылышына тосып берді.
Бірақ шайқастың аяғын зеңбірек шешті. Орыс сарбаздары оны Сібір казактарының жасағының артындағы лафетінен түсіріп, ұрысқа дереу енгізе салды. Алғашқы бытыра оғымен-ақ шабуылдап келе жатқан атты әскердің қатары бұзылып, аралары ойсырап қалды. Сол мезетте атты жасақ шегініп бара жатқан қарсыласын қудалауын тоқтатты.
Осыдан кейін қалған зеңбіректерімен бірге негізгі күштер де келіп жетті, бұл шайқастың тағдырын түбегейлі шешті. Іле сұлтандығының әскеріне күштеп алынған қытайлар жаяу әскер мен жердегі қорғаныс бекіністерінің негізгі күшін құрағанымен, мұсылмандар үшін жан аямай соғысуға асықпады.
Кұлжа сұлтанатының әскері Чин-ча-ходзы бекінісіне шегінді. Оларлың 125 адамы тұтқынға түсті, 102-сі қытайлар еді. Сонымен бірге бір байрағы мен бекіністі қорғауға арналған 23 мылтығынан айырылды. Тұтқынға түскен қытайлар орыс роталарына бөлініп, барлық шаруашылық жұмыстарын ықыласпен атқарды.
Чин-ча-ходзи қамалының айналасы түгелдей жайқалған егістікке, көкөніс және жеміс бақтарына айналып, арықтармен торланған еді. Ақыры Абдрахман Қазынашы Құлжадан күткен қосымша күшке қол жеткізіп, бақтардың ішінде жаңа қорғаныс шебін ұйымдастырды. Нағыз тараншы диқан болған Абдрахман сүйіспеншілікпен бапталған құнарлы жерді енді басқыншылардың зеңбіректері таптап, ойрандайтынын ойлағанда жүрегі сыздамай тұра алмады.
Абдрахман Қазынашы орталық шебін бекініске, ал екі қапталын алға сұғына созылған тоғайларға сүйендіріп, ашық далада шешуші шайқас беруге бел буды. Мұндай орналасу қорғанысқа тиімді болып, айқыш-ұйқыш оқ жаудыруға мүмкіндіктерін берді. Мұсылманның жасағы бұл кеңістікті бірде-бір саңылау қалдырмай, тұтас шеппен иеленді. Ал атты мұсылман сарбаздарына Абдрахман орыс әскеріне қапталдан соққы беруге бұйрық етті.
Атты әскер «Аллаһу әкбар!» деп ұрандап, ата-бабаларының есімдерін атап, екі қапталдан орыс әскерінің арьергардына лап берді. Алайда, олар зеңбіректер мен мылтықтардың жойқын оғына тап болып, кейін шегінуге мәжбүр болды. Бұдан кейін мұсылман атты әскері арықтардың қалың желісі мен ағаштардың арасынан өте алмай, шайқасқа қайта кірісе алмады.
Орыс әскерінің бірінші шебі шабуылға көшкен сәтте-ақ, мұсылман әскері бүкіл майдан бойымен зеңбіректерден, фальконеттерден және мылтықтардан толассыз оқ жаудырды. Жау оғының күшіне қарап, ұйғыр жасақтарының негізгі бөлігі бақтарда және олардың тасасында шоғырланғанын аңғарған Колпаковский олардың сол қанатына соққы беруге шешім қабылдады. Осы кезде орыс артиллериясы тоғайды картечьпен үдете атқылай бастады.
Абдрахман әскеріне бау-бақшалардан шегінуге бұйрық берді. Мұсылман жасақтарын қуа шыққан орыс сарбаздары ашық алаңға шыққан сәтте, оларға Құлжа сұлтандығының атты әскері тұтқиылдан шабуыл жасады. Алайда шайқастың тағдырын орыс әскерінің резерві – есаул Гринвальд басқарған Жетісу казактарының жүздігі мен жүзбасы Ишервудтың казак жасағы шешті.
Мұсылман әскері алдын ала дайындалған қорғаныс шебіне – Чин-ча-ход-зы бекінісіне шегіне білді. Дұрыс төртбұрыш пішінінде салынған бұл қамалдың бұрыштарында бастиондары болды. Қамал қабырғаларының қалыңдығы орта тұсында екі сажынға жетсе, биіктігі үш сажынға дейін көтерілетін.
Алдымен, бекіністің қуаты тек қалың қабырғасында ғана емес, оны қорғағандардың қолында болмаған оқ ату жылдамдығы жоғары қару-жарағында еді. Сондықтан мұсылман қорғаушылары шабуылдаушыларға тас лақтырып қорғануға мәжбүр болды. Соған қарамастан, бекініс шабуылмен алынды. Бекініс ішінен найзамен шаншылып өлтірілген 45 адамның мәйіті табылды. Шайқас өткен маңайдың бәрінде қаза тапқандардың денелері, сондай-ақ қашқан әскерлердің тастап кеткен қару-жарағы мен киім-кешегі жан-жаққа шашылып жатты.
Бұл жеңіліс мұсылман әскерінің еңсесін түсірді. Соған қарамастан, Іле сұлтандығынан келген қосымша жасақтардың келуіне қарамастан, олар Сүйдін түбіндегі шайқаста да жеңіліске ұшырады. Ал "Жеті шаһардан" күтілген көмек әскері уақытында жетіп үлгермеді.
Құлжа сұлтандығы жаулап алынғаннан кейін ел ішінде жаппай тонау басталды. Бұл оқиғаларды көзімен көрген қатысушы, орыс суретшісі Василий Верещагин былай деп жазады: «Әскерлер малды айдап әкете бастады, олардың соңынан аспанды қалың шаң басып кетті. Алайда ірі қара — жылқы, сиыр, түйе — аса көп болмады».
Міне, бір казак шауып келіп, көрші ауылдардан жиналған халықтың малды бермей, жанжал шығарып жатқанын хабарлады. Бұған жауап ретінде жасақ бастығы он адамды көмекке жіберіп, айналадағы елді үркітпеу үшін оқ атпауға, көбіне қол күшімен әрекет етуге, ал аса қажетті жағдайда ғана қылыш қолдануға бұйрық берді.
Казактар тартып алған қой отары шамамен төрт мың басқа жететін. Осынша қалың қойды шекараға дейін кімнің және қалай айдап апаратынын түсіне алмадым. Қойлар қамаудың ішінде-ақ өз тағдырына көнгісі келмейтінін аңғартты: бір теке дуалдың басына қарғып шығып, жан-жағына көз тастайды да, арғы бетке секіріп түсіп, бар пәрменімен қаша жөнеледі. Оның соңынан ондаған, тіпті жүздеген қойлар лап береді. Оларды қайта ұстап, кері айдап әкеледі. Ал олардың маңыраған үні мен айналаны кернеген у-шуын сөзбен жеткізу қиын еді.
Казактар әлсін-әлсін әуелі алма мен алмұртты, кейін киіздер мен үйдегі әртүрлі мүлікті тасып әкетіп жатты. Мен олардың мұның бәрін қайдан алып жүргенін көруге бардым. Барғанымда, зәрем ұшты: үйлердің іші түгел қирап, дүние-мүлік сындырылып, шашылып, быт-шыт болған екен. Кей жерлерде біздің адамдар әлі де «тағы бірдеңе табылар ма екен?» деп кезіп жүрді.
Содан кейін,, өздерімен бірге алып кете алмайтынның бәрі жазалау ретінде қиратылып, жойылды: бір бума мыс теңге табылса — жан-жаққа шашып жіберілді; кітаптар болса — парақ-парақ етіп жыртылып, желге ұшырылды немесе отқа тасталды. Айнала түгел жырым-жырым қағаз, сынған заттар мен қираған дүниенің қалдықтарына толып жатты.
Мешіттің есігі бұзылып, жұлынып тасталған; ат қылынан жасалған шашақты ту тұғырлары құлатылған, мұсылмандық қасиетті нышандар сындырылған; Орта Азиядағы қабірлерді әдетте безендіретін құрбандық мүйіздері жан-жаққа шашылып жатыр. Неткен масқара! Біздің сарбаздарды нағыз қирату рухы билеп алғандай еді.
Эман жиырма сарбазымен бірге жасаққа қосылып, өзі де шамамен екі мың басқа жуық қомақты қой отарын айдап келді. Соның салдарынан біздің қатардағы тығыздық пен қарбалас бұрынғыдан бетер күшейе түсті.
Қала қақпасының тар аркасының тұсында жолдың кептелгені соншалық, бәрі бір-бірімен араласып кеткен еді: қойлар маңырап, жылқылар кісінеп, сиырлар мөңіреп, адамдар айғайлап, у-шу көбейіп, әркім өз бұйрығын беріп жатты — айналадағы абыр-сабырдан ештеңені ажырату мүмкін емес еді.
Оның үстіне, төбемізді қаптаған қою да қалың шаңнан көзге түртсе көргісіз болды. Егер жау сәл де болса батылырақ қимылдап, айқай-сүренмен бізге небәрі он шақты адаммен-ақ лап қойғанында, әскеріміз абыржып, бірін-бірі жау деп атып, жасағымыз түгелдей жойылып кетуі әбден мүмкін еді.
«ЭПИЛОГ»
1871 жылғы 21 маусымында Ресей империясының әскерлері Баяндай қаласының маңында Құлжа сұлтанының берілу туралы елшілігін қабылдады. Құлжа сұлтандығы таратылып, Алахан сұлтан Верный қаласына (қазіргі Алматы қаласы) тұруға жіберілді.
Албан тайпасының Қызылбөрік руының билеушісі Тазабек Ресей әкімшілігіне тапсырылды. Оның кейінгі тағдыры белгісіз болып қалды.
Құлжа сұлтандығымен болған соғыс Ресей империясына 65 мың рубльге түсті. «Жарым патша» атанған Кауфман ұйғырлар, қазақтар және қырғыздарға контрибуция салып, отырықшы халықтың әр ауласынан және көшпенділердің әр киіз үйінен 3 рубльден алым жинады. Соғыстың шығынын солар өтеді.
1876 жылы Қытай үкіметі дүнгендерге қарсы саны 42 мың адамдық әскер жіберді. Бұл әскер Манас, Үрімжі және Тұрпан қалаларын қоршауға алды. Дүнгендер арыстандай айқасты. Манас қаласын алты ай бойы 700 дүнген 10 000 қытай әскеріне қарсы ерлікпен қорғады. Алайда ақырында дүнгендер жеңіліске ұшырады.
1877 жылы Якуб бек Бадаулет қайтыс болғаннан кейін "Жеті шар" мемлекеті құлап, бүкіл Шығыс Түркістан Қытай билігіне бағындырылды.
1881 жылғы 24 ақпанда Ресей мен Қытай Құлжа сұлтанатының жерлерін Цин империясына (Манжур әулетіне) беру туралы келісімге қол қойды.
Қытай үкіметі мұсылман халқына қарсы жаппай жазалау шараларын бастады. Өз өмірлерін сақтап қалу үшін тәуелсіздік жолындағы белсенді күрескерлер отбасыларымен бірге Ресей империясының аумағына қоныс аударуға мәжбүр болды. 1881 жыл – Шығыс Түркістаннан Қазақстанға, Қырғызстанға және Өзбекстанға ұйғырлар мен дүнгендердің жаппай қоныс аударуының басталған жылы.
Бұл күрес мұнымен тоқтаған жоқ: 1933 жылы орталығы Қашғар қаласы болған Шығыс Түркістан Ислам Республикасы құрылды. Ал 1944 жылы Кеңес Одағының қолдауымен астанасы Құлжа қаласы болған Шығыс Түркістан Республикасы құрылды. Сол жылы Алтай өңірінде Керей мен Найман тайпаларының қазақтары Оспан батырдың басшылығымен тәуелсіздікке қол жеткізуге әрекет жасады.