Qaz

Сұлтан ҚАЛИЕВ МЕЙIР ШӨП Көршi ауылда Нұрлан деген бiр инабатты, қайырымды бала бар екен. Бiреудiң басына қиындық түссе, шұғыл көмектесiп жүрiптi. Нұрланның үйiне Шәпи деген қарттың үйi көршi екен. Ол ете әңгiмешiл, мейiрiмдi кiсi болыпты. Шәпи ақсақал бiр күндерi сырқаттанып, төсек тартып жатып қалыпты. Бiрте-бiрте тамағынан ас-су өтпеу-ге айналыпты. Қарттың сырқаты бүкiл ауылды күйзелтiптi. – Ақсақалдың бетi берi қарайтын емес. Бұл өзi әлi сыры ашылып, шипасы табылмаған сырқат қой. Дәрiгерлерден де, дәрi-дәрмектен де қайран болмай тұр! – деп, мұңайыпты Шәпи қарттың туыстары. Бұл жағдай Нұрланның да қабырғасын қайыстырыпты. «Шiркiн, дәрi-дәрмек ем болмаса, ем болатын бiр ғажайып шөп тауып әкелiп берер ме едi», – деп армандапты ол. Нұрлан бұл ойын үйдiң көлеңкесiнде оңаша отырып, даусын шы…

ҚАСҚЫР МЕН ИТ Ерте, ерте, ертеде, ешкi құйрығы бөртеде бiр шаруа өмiр сүрiптi. Оның күшiк күнiнен өсiрген жалғыз итi бар екен. Шаруа шалғымен шөп шауып, қой бағып күнелтiптi. Ол ертеңгiсiн ерте тұрып қырға қой бағуға кетердiң алдында, үйiн, қора-қопсысын күзетудi итiне тапсырады екен. Итi де өз мiндетiне ұқыпты қарап, үй маңына ешкiмдi жолатпапты. Шаруа жұмыстан келгенiнде итiн еркелетiп, басынан сипап: Итiм, итiм, итiм-ай, Түн үресiң бiр тынбай. Қожайынға адалсың, Жақсы көрем ырысымдай. Қамқорым да өзiңсiң, Үйiмдегi көзiмсiң. Қожайының демалып, Бiрер уақыт көз iлсiн, – деп, үйiне кiрiп демалады екен. Осыны көптен сырттай бақылап жүрген бiр көкжал қасқыр иттi қожайынға мазақ етпек болып айлаға көшедi. Оның бiр дамылдаған сәтiн пайдаланып, қорадағы қозыға түспекке ыңғайланады. Бiр күнi түн…

Құрманғазы ҚАРАМАНҰЛЫ Бала атқа қонған бойы құлдырай шапты. Жаздың жылы самалын семсердей жарып, жүйткiп келе жатқан жұлындай жалғыз аттыға жалпақ даладағы жота, адыр, төбе, дөңдер дүрлiгiсе көз тiгiп, таңырқана таңдай қағысып, көз ұшында дөңгеленiп қалып жатыр. Дала төсiн дүбiрге толтырып ағып келе жатқан ар-ғымақ үстiндегi жас жiгiттiң дабысынан босып жүрген борсық, түлкi, қасқыр, қарсақтар даламен жалын жүйткiп келе жатқандай жанталасып, бет-бетiне безiнiп, iннен-iнге тығылады. Бiр кез бала ат басын асығыс тежеп, аспанға қарап қол бұлғап: – Әй, Ақша бұлт, тыңдашы менi, сәл кiдiршi! – деп айқай салды. Күннiң кешкi қызғылт арайына шомылып тоты құстай түрленген, әсем өңдi ақша бұлттар қаз-қатар тiзiлiп, құбыла бетке қарай теңселе қозғалып, баяу қалқып бара жатыр едi. Бала атын жай бастыры…

ЖЫЛҚЫЛЫ АУЫЛДА Таудың күнгей бетiндегi ауыл – жайлау. Мұнда Сейiтжан нағашы ағасының үйiне апасы екеуi келген. Қаладан шығатын жол таудың осы баурайын бөктер-лейдi екен. Сондықтан олар бiр кезең асқан соң, ауылдың үстiнен бiр-ақ түстi. Жайлауда қаладағыдай ыстық жоқ, салқын. Жұмсақ ауа. Үйдiң iргесiнен сарқырама ағады. Мұрныңды майса шөптiң иiсi жарады. Жайлау деген осы екен. Ал Сейiтжанға ұнамағаны – көмекшi жылқышы Бекжанның Жанаш деген баласы. Сотқар. Таныспай жатып, тiлiн шығарды, мұрнын тыржитты. Сазайын беруге болар едi, батылы жетiң-кiремедi. Кiм бiледi, ол өзiнен күштiрек болар... Тағы бiр ұнамағаны – нағашысының үйiнде ойынға серiк боларлық бала жоқ. Ойнайтын ешкiм табылмаған соң, бәрi көңiлсiз. Бiрер күн өткен соң, нағашы ағасы: – Сейiтжан, бүгiн жылқының күзетiне алып барамын.…

Мәди АЙЫМБЕТОВ ШЕБЕР МЕН БАЛА Бiр ғажайып кiшкене қалада ағаштан неше алуан сыбызғы, керней жасайтын шебер тұрыпты. Қала жұрты бұл адамның аты-жөнi кiм екенiн бiлмептi де, оны Шебер деп атап жүре берiптi. Шебердiң бойындағы бiр қасиет – ол өзiнiң еңбегiн ешкiмге сатпайды екен. Жасаған аспаптарын базарға апарып тегiн үлестiредi. Әрине, өнерден бейхабар, ән айтып, күй тарта алмайтындардың өздерi де шебердiң бұйымдарын алмайды да, қызықтамайды да. Бастарын шайқап: «Мұндай ақымақ болар ма, көз майын тауысып, жасаған дүниесiн тегiн сатқаны несi?!» – деп, қайта табалап кететiн. Сыбызғы мен кернейлерiнiң құйқылжыған үнiне таң қалысып, шебердiң еңбегiне ризашылығын бiлдiретiндер, алайда, тiптi көп едi. – Егер мен ақшаға сатсам, сыбызғы мен кернейлерiм өздерiнiң әдемi үндерiнен жұрдай болады. Сыбы…

Әлдихан ҚАЛДЫБАЕВ БҮЛДIРГЕН ТЕРЕ БАРҒАНДА Бiздiң жақта бүлдiрген адырда болады. Сай табанына жақын жартастардың астына, яки, бұлақ суының бойына шығады. Жылда бүлдiрген пiскенде адырға атпен әдейi барып, терiп қайтамыз. Бүгiн де Серәлi сайдағы бүлдiргеннiң қалың шығатын жерiне барсақ. қар-қара боп тұнып тұр екен. Жанымда өзiммен бiрге оқитын Рақтай деген жолдасым бар. Екеумiз: – Ойпыр-ай, қалыңын-ай! – Пiскен-ақ екен! – десiп, таңданысып, аттан асығып-үсiгiп құлап түстiк. Сол екi арада қалың бүлдiр-геннiң арғы шетiнен бiр елiк көрiндi. – Елiк, елiк! – деп айқай салдық. Сөйтiп, мәз болып тұр едiк, iле-шала дәл әлгi жерден елiктiң лағы атып шықты. Көп ұзамай-ақ қалың шөптiң арасына қойып кеттi. Шөптiң басы бес-алты метр жер қимылдап барып тына қалды. Екеумiз бiраз аңырып тұрдық та, аттарды…

Мархабат БАЙҒҰТОВ АЛМАСТЫҢ АҒАШЫ Биыл қалада шiлде өте ыстық болды. Балалардың жаңбырды аңсағаны сонша, қайта-қайта аспанға қарағыштай бередi. Аспаннан шаңытқан күндi ғана көредi. Көздерi жыпылықтап, танаулары желбiреп, көлеңке iздейдi. Әрине, жапырағы қою ағашқа не жетушi едi. Жел жоқ болса да жапырағын қимылдатып, желпiнгендей болады. Ал Алмастар тұратын жаңа ықшам ауданда ағаш әлi аласа. Көкесi кеше кешкi тамақ үстiнде: – Таңертең күн салқын, ауа таза. Ерте тұрған адам күнi бойы онша ыстықтамайды, жұмысты да өнiмдi iстейдi, – дедi. Алмас құлағына құйып ала қойды. Көкесi – «Фосфор» зауытында аппаратшы. Үйлерi Фосфоршылар мәдениет сарайына жақын. Алмас ертеңiне ерте тұрып, киiнiп далаға шықты. Аулада бiрде-бiр бала жоқ. Маңай тып-тыныш. Күн салқын. Ауа тап-таза. Мәдениет сарайын бiр айна…

ҚҰСҚАНАТЫ – Ал, күз маусымында болатын ең соңғы амал «Құс-қанаты» деп аталады, – дедi Дәуреннiң атасы ойлана түсiп. – Бұл амал қарашаның он төртiнен он бесiне қараған шағына тура келедi. Түн өте суық болады, қыстың ызғары бiлiнедi. Өйткенi тап осы түнде болатын ызғырық табын дуадақтар күз бойы күтедi сарылып. – Дуадақ дейсiз бе? – Иә, кәдiмгi дуадақ деген құс. – Сонда дуадақ бұл ызғырық суықты не үшiн күтедi? – Әй, балам-ай, әлi түкке түсiнбей отырсың, сары ауыз балапан сияқтысың, – деп мырс етiп күлдi атасы. Сонан соң түсiндiре бастады, – Дуадақ – ең iрi, семiрiп алған құстардың бiрi. Күзге қарай ол тiптi айырықша семiредi. Алдағы өзi шығатын ұзақ сапарға жететiн күш-қуат, май жинайды денесiне. Алайда дуадақ та бiрдеңенi бiледi. Бойына бiткен көбiк майдың шымырланып қатуын күтедi. Қараша…

«БОҚЫРАУ» – Ата, күздiң тағы қандай амалдары бар? – деп сұрады таңертең Дәурен атасынан. – Сiздiң амалдарыңыз алдамайды екен. – Амалдың алдамайтын себебi алда, – деп күлдi атасы. – Баяғыда амал ауысқан сұрапыл жылдар да болыпты. Алайда, амалдарды ауыстырып қайтесiң, балам? – Мейлi, ауыса берсiн, бiз одан қорықпаймыз. Атасы мырс етiп күлдi. – Тiрi табиғатты қайтесiң, балам-ау. Аңдарды, құстарды, құрт-құмырсқаны қайда қоясың? Дәурен ештеңе айта алмады. – Бiлмеймiн... – Мұнан соң, – дедi атасы, – қазанның он бесiне қарай мындаған өсiмдiк түрлерi ұрықтарын жерге төгiп болады. Құрт-құмырска жазғы әрекеттен әбден қалжыраған. Ел қыстауға көшедi. – Өйткенi тағы бiр жұлдыз туады ғой, – дедi Дәурен. – Ендi жұлдыз тумайды. «Жазғы» жұлдыздар «қыс-қы» жұлдыздарға ауысады. Түн қатты суытады да, малдың…

Тұрдыбек АЛШЫНБАЕВ СҮМБIЛЕ ТАҢЫ Дәурен мектепке қарай жәй басып келе жатты. Үйi мен мектептiң арасы үш шақырымдай. Бiрақ мұны Дәурен елемейдi. Қайта оған жолдың қашықтығы ұнайды. Жүрiп келе жатқаны шаңы ұшқан соқпақ. Айналада қадау-қадау қара ағаш, алып үйеңкiлер. Олар да үнсiз ұйып тұр. Дәурен ендi байқады, кеше ғана жап-жасыл болып, ырғалып, өзiнiң басынан сипағысы келгендей иiлетiн ақ қайыңның жапырағы сарғайып кетiптi. Күнде таңертең бастаудың басына қаптап келетiн ақ көбелектер де өзi бiрен-сараны қалжырағандай тәлтiректей ұшып жүр. Торғайлар мазасыздана шырылдайды, мамық жүндерi үрпие дүр-дүр сiлкiнедi. Шүрегей үйректер өзеннiң ойдым-ойдым иiрiмдерiне ұшып-қонып, шұрқырап жүр. Бұларға не болған?.. Осы көрiнiстердi Дәурен мектептен үйiне келген соң Маусымбай атасына айтты да, себебiн…