Qaz

Ғалым ОРАЛБАЕВ КҮЗ КЕЛБЕТI Ел жайлаудан қайтты. Шоғыр-шоғыр калың мал жәй қозғалады. Беталысы – қоңырқай көкжиек. Ат үстiндегi кiсi-лердiң әңгiмесi сол жайлы. Ұзын кекiлдi, кербез күрең-нiң үстiнде шалқая отырған қарт сөздi маза бермей келе жатқан бөгелектерге бұрды. – Дегенмен бөгелектер ат жалынан асқан жоқ, биылғы қыс жайлы болар, – деп едi, шоқша сақалды қарт қостай жөнелдi. – Иә, өрмекшiнiң торы да бұталардың төменгi сабағына керiлiптi. Бұл да жаксылықтың нышаны... – Ендi жылқы шайнақ тастай ма, тастамай ма, соны қадағалау керек, – деп қостады әке. – Жеген шөбiн илеп тастаса, онда шөптiң уытты болғаны. Қыстың жұғымсыз белгiсi осыдан байқалады. Көш тау етегiне еңкейгенде қыз-бозбалалар сылдырап аққан бұлаққа бұрылды. Сол тұста қарақат, мойыл мөлдiреп, қызыл сары долана моншақтай тiзiл…

Бақыт МҰСТАФИН ЖЕТI ҚАРАҒАЙ Күнде таңертең ұйқыдан оянған соң, ойын базарына қарай шапқылай жөнелетiн Жомарт бүгiн орнынан тұра: – Әке! – деп айқайлады. Бұл кезде әкесi далаға шығып кеткен. – Әкем қайда?.. Әке!.. Жомарт еркелiкке басып, тағы да қыңқылдады. Еш-кiм үндемеген соң, жүгiрiп терезеге барды. Әкесi терезе түбiнде топырақты қопсытып, жасыл бүршiгi балауызданып, бусана бастаған жас ағаштарды баптап жүр екен. Қуанып кетiп, жалма-жан киiне бастады. Кеше оған әкесi үй алдындағы қарағайға тағы бiреуiн қосып, жаңа көшет отырғызатынын айтқан-ды. Әне, қара қошқыл тамыры тарам-тарам болып, қобыраған балапан қарағайды қазулы шұңқырдың қасына апарып та қо-йыпты. Шүпiлдей су толған шелек және тұр. Қуанған Жомарт сыртқа ата жөнелдi. Қорада шеше-сiне соқтығысып қала жаздады. – Қуанышым-ау, байқ…

Жарылқасын НҰСҚАБАЕВ АҢҚАУ АРЫСТАН Ерте, ерте, ертеде, ерте болғанда да естен шығып, есептен кеткен мүлде көне заманда барша жан-жануар қамсыз-мұңсыз, тату-тәттi өмiр сүрiптi. Жамандық атаулының әлi жер бетiне шыға қоймаған кезi болса керек. Жұрт қауiп-қатер, қорқыныш, үрей дегеннiң не екенiн бiлмептi. Сол уыздай ұйыған бейбiт заманда бүкiл аң атаулы да өзара дос, тату өмiр сүрiптi. Мысық пен тышқан жасырынбақ ойнаса, қой мен қасқыр бiрге қыдырады екен. Аңдар патшасы айбарлы арыстан да қол астындағы халқына соншалық беделдi болып, елiне ерекше билiк жүргiзiптi. Сондықтан да әмiршiнiң айтқанын ешкiм екi етпептi. Ал арыстанның бас уәзiрi, ақылшысы қызметiн айлалы түлкi атқарыпты. Түлкi қанша залым, қандай қара ниет болса да, адуынды патшаның қањарынан қаймыққандықтан, сыр бiлдiрмей, сыпайы…

Үмбетбай УАЙДИН «ӨТIРIК АЙТПА, ӨЛТIРЕМ!..» Жақиымның бiр жақсы жерi баласының санасына жақсылық егедi. Бiр жолы ол баласы Бақыманға: – Өлтiрiп жатса да өтiрiк айтпа. Өтiрiкшi бала өскесiн болады, сұйық болады. Сұйық болғасын өмiрi оңбайсың, от басасың. От басқасын табаның күйiп қалады, – деп түсiндiрдi. – Мен өтiрiк айтпаймын. – Өтiрiк айтпа! – деп, Жақиым леп белгiсiмен бекiттi. Сол күнi Жақиым түнiмен теледидардан хоккей көрiп, төсекке мезгiлiнен ауып барып аунады. Есесiне ертеңгiсiн баласы оятып алды. – Әке, бүгiн демалыс па? Жәкеңнен жауап болмады. Бетiн бiр уыс сумен сыпырып жiберiп, тайғанап жүрiп киiнiп, Бақыманға бiр ауыз бұйрық бердi: – Бол, тез! – Әке, кешiктiк қой, мұғалiмге не дейiн? – Не дейсiң, құлағым ауырып, әкеммен емханаға бардым дейсiң. – Ұрыспайсың ба? – Не деп ұрсам?…

Назымбек екiншi кезекте оқиды. Жер тайғақ. Асыға басып, мектебiне келе жатыр. Бiрер рет аяғы тайып кетiп құлап тұрды. Өзiмен бiрге оқитын Нақысбектi жолда кездестiрдi. Ол бiр кiшкентай баланы қолтықтап алған. Бала еңiреп жылап келедi. – Мына бала сенiң iнiң бе? – деп сұрады Назымбек. – Жоқ. – Ендi кiмiң? – Құлап, аяғын ауыртып алған екен. – Оны қайда апарасың? – Дәрiгерге көрсетiп, жарасын таңғызып берейiн. Екеулеп апарып салсақ қайтедi? – деп өтiнгендей болды Нақысбек. – Сабақтан кешiгемiз ғой... – Мен кешiксем, Күлпәш Құлекеноваға айтарсың, мертiккен баланы дәрiгерге әкеттi деп. – Айтайын, көп жүрiп қалма! – деп, жүгiре жөнелдi Назымбек. Нақысбек арқалап алған бала зар қағады. Ауырсынып, шырылдауына қарағанда аяғы сынған болу керек. – Жылама, қазiр дәрiгерге жетемiз, таяу қалды. Сенiң а…

Мәдiхат ТӨРЕЖАНОВ АЯҚТАЛМАҒАН ОЙЫН Ауылдың шетi. Қарлы төбешiкке су құйылып, сырғанақ жасалған. Бiрнеше бала сырғанақ теуiп жүр. Олардың iшiнде ағайынды Ахметовтер де бар. Ақан мен Асан екеуi бiр шанаға отырып, төбеден төмен зымырайды. Беттерi қызара бөртiп, сырғанап ойнаудан жалығар емес. Ақан мен Асан төбе басына шықты. Шананың алдына Асан отыратын. Ол абайсызда шанадан айырылып қалды. Бос шана төмен қарай сырғанай жөнелдi. Алысқа барып бiрақ, тоқтады. – Ақан, сен барып шананы алып кел, – дедi iнiсiне Асан. – Мен бармаймын. Шанаға ие бола алмаған өзiң, сен бар, – дедi Ақан. – Жоқ, сен барасың. Сен менен кiшiсiң, – дедi Асан. – Бармаймын. Үлкенмiн деп, жұмсай бересiң, шананы да үнемi мен сүйреймiн. Сөзi етпеген Асан ашуланып төменге түстi. Шананы жетектеген бойы төбеге емес, үйiне қарай…

Төлеген ҚАЖЫБАЕВ ҚЫРАН МЕН ЖЫЛАН Жанарынан оты, топшысынан қуаты тайған қарт қыран тас түбiнде қыздырынып жатқан қос жыланның қасына келiп қонады. Қонады да, ойға шомады. Көк күмбезiне алғаш самғап шыққан шағынан бастап, бүкiл өмiр жолын көз алдынан өткiзедi. Талай қан майданда жеңiлiс тауып көрмеген, жiгерi мұқалмаған мұзбалақ ақтық сағаты жеткендiгiн түсiнiп, мына жыландардың жанында тектен-тек өлiп кетемiн бе дейдi. Осыны ойлаған қыран шаңқ етедi де, аспанға атылады. Шырқау биiкке шығандап шығып, төңiрегiне көз салалы. Көзi бұрынғыдай емес, қыбырлағанды қағыс жiбермейтiн қасиетiнен айырылған екен. Топшысы да тала бередi. Найза тастарға қарай құлдилап, зулай жөнеледi. Жыландардың алдына келiп қара тасты кеудесiмен соға, жаншыла құлап, мерт болады. Қыранның бұл қылығынан шошыған бала жыл…

Қабыш ЖАРКЕНОВ ОҚУШЫНЫҢ БIР КҮНI Класта балалардың бiр-бiрiне жанама ат қоятын әдеттерi бар. Бiреулерiн түр-түсiне қарай: «Төбет», «Үрпексары», «Тәмпи» десе, ендi бiреулерiн мiнез-құлқына қарай: «Момақан», «Бұрыш», «Таразы» атандырып айдар тағады. Алтыншы «А» класында бұндай аттардың неше түрi бар. Бiр тентек атап қалса болды, құтылып көр. Негiзi, балалар бұндай атты жан ауыртпайтын жұмсақ әзiл-қалжың ретiнде, көбiнше, өзiмсiнiп қояды. Әдемi айдар керек баланың бiреуi Отарбай болатын. Көптен берi ескерiлмедi ме, әлде қолайлы кезеңiне дәл келмедi ме, әйтеуiр ондай аттан аман жүретiн. Соның сәтi түсiп оқу жылының басында бiр құрбысынын аузынан байқаусыз «Отағасы» деген сөз шығып кетiп едi, сол-ақ екен, балалардың әдеттегi еркелетiп, еркiнсiтiп айтатын «Отар», «Отаржан» аттары жайына қалып,…

СЫЗЫҚТАР – Мынаны бiлесiңдер ме? – дедi мұғалiм тақтадағы өзi сызған үзiк-үзiк белгiлердi көрсетiп. – Сызықтар, – дедi балалар хормен. – Ендi осы сызықтарды, мiне, былай тiк созсақ не болады? Балалардың көбi үнсiз калды. Әнуар мен Қасым қол көтердi. – Бiр деген цифр шығады. – Дұрыс айтасыңдар. Ендi екi сызықтың үстiңгi жағын бiр-бiрiне түйiстiрiп, арасын көлденең сызықпен жалғап көрелiк, неге ұқсар екен? – А-А, – дедi балалар бiрден. – Көрдiңдер ме, мына жәй ғана сызықтардың осындай қасиетi бар. Сызықтар арқылы үйлердiң стадиондардың, космос корабльдерiнiң жобалары да жасалады. Сендер ендi осы бастан әр сызыққа мән берiп, қағазға әдемi етiп сызып үйренiңдер. Қасым қол көтердi. – Айта ғой. – Апай, мына Әнуар күнде жолға бормен қисық-қисық сызықтарды сызып кетедi. – Өзiң ше? – дедi Әнуар ес…

III тарау ҚАРА ТАҢБА Түскe таман мeн салқын сусын ішкізeйін, дәрі бeрeйін дeп капитанға кірдім. Сoл өзіміз қалдырған күйдe жатыр, тeк сәл жoғарырақ жылжыпты. Eдәуір әлсірeгeн тәрізді жәнe әлдeнeгe қатты тынышсызданатын да сияқты. – Джим,– дeді oл , – oсындағылардың ішіндe адамға татитыны тeк өзің ғанасың. Мeн сeні әманда жақсы көргeнмін, мұны өзің дe білeсің. Ай сайын төрт пeнстeн күміс бeріп тұрдым ғoй. Eнді дoстым, мінeки, аурумын, әрі жұртта қалғандай жалғызбын. Джим, бір сапты аяқ рoмды аямассың мeнeн, сoлай eмeс пe? – Дoктoр.., – дeп түсіндірмeк бoлып eм. Oл бірақ қатты ашуланып, дoктoрды әлжуаз даусымeн сыбай жөнeлді. – Дoктoр атаулы құрлықтан басқа eштeмe көрмeгeн көртышқан eмeс пe? Ал сіздeрдің ана дoктoрларыңызды алайық – oл тeңізшілeр жайында нe білуші eді? Мeн өмірімдe талай eл…