kitap2

Зейнолла ШҮКIРОВ I Сарытөбенiң басына шыққан кезде артыма қайырылып бiр қарадым. Лагерьде қатты қорқатын адамым – Асан. Рұқсатсыз аяғыңды қия бастырмайды. Сондықтан бала бiткен түскi демалыс сағатында төсекке қисайған кезде аңдып жатып, тайып тұрғанмын. Әне, лагерь! Шифер шатырлы, екi қабат, аппақ үй бiр шақырымдай артта қалыпты. Алыста өзiмiз күнде шомылатын теңiз бетi жарқырап көрiнедi. Қазiр бiр жан жоқ, бүкiл жағалау жым-жырт... Ендi қайта бұрылып, Болатбектер кеткен жаққа қараймын. Олар жолға шыққалы толық бiр сағат та өткен жоқ. Көп болғанда анау жаққа бара жатқан шығар, керек. Сонан кейiн ертпей көрсiн... Лагерьдi қайта таба алмаймын деп, қиғылықты салайын бiр. Сосын амалдары жоқ, бiрге алып кетедi. Болатбек ертпекшi едi, бәрiн iстеген Асан. «Әлi кiшкентай, жорыққа жарамайды», – де…

Сафуан ШАЙМЕРДЕНОВ КӨРШIНIҢ КЕСIРI Тұрар бүгiн ерте оянды. Бiрден жолдастары есiне түстi. «Ертең тауға шығайық, шаңғы тебейiк, мектепке ертерек кел», – деген олар. Сол жайды ол кешiне шешесiне айтып едi. Әлпеш үлкен ала көзiн баласына өткiр қадап тұрып қалған. Бұл оның «бармайсың, түнiмен жөтелiп шықтың, ауырып каласың», – дегенi. Шеше мiнезiне сыралғы бала оны жақсы түсiнедi. Бiр мезет ол: «Рас, жөтелсем, жөтелетiн шығармын. Ұйықтап жатқанда, қорылдайсың, десем, мамамның өзi де «кет әрi» деп, нанбайды ғой, кiм бiлiптi», – деп күдiк-тенетiн де. Сонда да ол «қайтсем мамамның көңiлiн табамын» деп түнiмен ала көңiл болып жатты. Байқаусызда жөтелiп қалмауға тырысты. Мiне, ендi завод гудогi де айқайлады. Таңғы сегiз болып қалса да, қыстың ұзақ түнi енжар сейiлiп, үй iшiне ендi-ендi ғана ала сә…

Айтбай ХАНГЕЛДИН ҚАРА ШОЛАҚ Қыстауға көшiп қонғалы бiздiң қораның дәл артынан қырғауылдың бiр қоразы ертелi-кеш шақырып, кетпей қойды. Кейде келе жатқанымызда аяқ астынан пыр етiп ұшып, өзiмiздi талай шошытқан. Оның құйрығы жоқ шолақ қораз екенi де бiзге талайдан мәлiм. Бәкең осы қоразға қақпан құрып та, тұзақ салып ұстай алмай, әбден кiжiнiп жүретiн. Кейде қырғауыл түнде шақырғанда, оның даусын естiп ызаланған Бәкең: «Қап, бәлем, менiң iсiм сенiмен қар жауған соң түссiн!» – деп жүретiн. Алғашқы қар жауды. Бәкең бүгiн бас-қалардан ерте тұрып: – Бүгiн қара шолақтың үнi өштi. Ендi сәтi түссе, оның сорпасын да iшемiз, – деп әзiрленiп жүр. Бәкең ендi Әбiтай екеумiздi шақырып алды да: – Сендер казiр тайларыңа мiнiңдер де, менiң соңымнан ерiңдер. Сапарға шығамыз, – дедi. Сұрағанға – тiлеген, Бә…

Қасым ҚАЙСЕНОВ ЕРЖҮРЕК ИЛЬКО Мамыр айының аяғы болатын. Немiс фашистерi басып алған Украина жерiндемiз. Партизандардың шағын отрядын басқарып Мартыновка тұсына келдiм. Ұзақ жолдан кейiн демалып жатқанбыз. Кенет маған бiр партизан жүгiрiп келдi. – Жолдас командир, осы маңайда бiр малшы бала жүр, ертiп келейiн бе? Бала бiздiң даусымызды естiп қойса керек, ендi өзi бiзге қарай аяңдады. Бiз оны үн-түнсiз қарсы алдық. Ол бейтаныс кiсiлерден тосырқар емес. Оның жалаң аяқтарын күс басқан, үстiнде тозығы жеткен костюм, басында қара кепка. – Партизансыңдар ғой, ә? – дедi ол бiзге тайсалмай. – Иә, партизанбыз! – дедiм мен. – Командирлерiңiз кiм? – Менмiн. Атың кiм? – Илько. Мен де партизан болғым келедi, – дедi ол, маған жалбарына қарап. – Мылтық атуды бiлемiн. Осы маңда винтовкалар тығып қойғанбыз…

Өтебай ҚАНАХИН АҚ БИДАЙ Есте жоқ ерте заманда бидай өз бетiмен өседi екен. Бiр жылы қатты қуаңшылық болады. Күннiң оттай ыстық аптабынан, ылғалдың тапшылығынан өсiмдiк бiткен сұмдық тарығады. Сол бiр кезде тiршiлiк үшiн жанталасқан өсiмдiк атаулы Ақ бидайды жан-жағынан қаумалай, тұс-тұсынан алқымға ала бастайды. Тамыры мықтылары Бидай өсiп тұрған жердiң астындағы суды тартып алады. Оның маңындағы қорегiн жырып әкетiп жатады. Кейбiр бойшаң бұталар күннiң көзiне қасақана тұрып алып, жарық түсiрмей бағады. Сөйтiп, Ақ бидайдың жағдайы күннен-күнге нашарлай бастайды. Ақырында, өлер халге жетедi. Сосын ол олай-былай жүгiрiп, жортып өткен әр қилы аңдардан жәрдем сұрайды. Үстiнен әрлi-берлi қалықтап ұшып өткен үл-кен-кiшi құстарға да жалбарынады. Бiрақ оның өтiнi-шiне, мұң-зарына ешқайсысы құлақ…

Хамза ЕСЕНЖАНОВ ЖАЙЫН IЛЕРДЕ Мен томпаңдап папамнан қалмай келем. Папам аршындап аяңдайды. Соңында мен барын ұмытып кеткен шығар. Балық жұмысы асығыс жұмыс және алакөбеңнен жиналатын бiр қауырт кәсiп қой. Байқаймын: андағы-мұндағы көзге шалынғанша су басына жету керек, сондықтан да бүгiн папам сақардан тұрды. Борсаңдап терлей бастадым. Аяқта киiз байпақты етiк, баста құлақшын, үстiмде күпi. Жылы киiнбесе де болмайды. Мұз үстi суық. «Ақырын жүрсе еттi» деймiн iшiмнен. Бiрақ папама жай жүр деуге батылым бармайды. «Жүре алмасаң, неге ердiң», – дей ме деп жасқанам. Әрине, неге ердiң деп айтпайды папам. Өйткенi менi ертiп жүрудi iшi жақсы көредi, тек атамнан қорқады. Өйткенi мен атам баласымын ғой – өзiнiң тiзесiнен басқа жерге отыртмай, папама да сүйгiзбей өсiрген баласымын ғой. Сондықтан ата…

Сапарғали Бегалин ШОПАН ДАҢҚЫ «Жусаның бөрiктей, жазда жидең өрiктей» деп «Жалғызтау», «Жаман Абралыны» Шыныбек ақын бос-қа айтпаған. Қыста қар жатпайтын, жазда самал есiп тұратын үш тау – маңырап тұрған қойдың қонысы. Бiрақ сол жердiң өрiсi малға толып, қонысы көрiктi ауыл, көрiктi өмiрмен безенгенiн Әшiмбек қарт жаңа ғана көрiп отыр. «Отанға немiс жауыздары шабуыл жасады, барлық ер-азамат майданға аттанып, жаумен соғысады» дегендi, Әшiмбек те бүкiл халықпен бiрге есiтiп, бiрге күйзелдi. Тiзесi, белi ауыратын ескi сырқаты ұстап, бойын жаздырмаған соң, дәрiгерге көрiнгелi ауданға келдi. Сол дәрiгердiң үйiнде отырып, радиодан Сталин жолдастың сөйлеген сөзiн тыңдады. – Ер-азамат майданға аттанса, еңбекке елмен бiрге бiз де барамыз да, – деп өзiмен қатар отырған Хасенге қарады Әшiмбек қарт.…

Сапарғали Бегалин МҰСТАПА ҚАРТТЫҢ ӘҢГIМЕСI Уықтөбе биiгiнiң солтүстiк сiлемi ұзын-ұзын сала болып, тепсеңi көл қамыс жазығына қарай созыла көлбейдi. Бұлтсыз көгiлдiр аспаннан жарқыраған ай сәулесi, әлде небiр ерекше көңiл сырын қозғағандай тамылжиды. «Желсiз түнде жарық ай» деген данышпан ақынның көркем де әсерлi лебiзi шырқалып тұрған тәрiздi. Осы бiр әсем түннiң мөлдiр де мүкiсi жоқ табиғатына тербелген Мұстапа қарттың ерте кезде басынан кешкен бiр уақиға, сондағы бiр осы өлкенiң түнгi бейнесi елестедi. Ол алдында өркештене үюлi жатқан маржан дәннiң саяларына көз тастап бiр қозғалып қонды. Осы кезде Мұстапаның қасына жас жiгiт Нұржан келiп: – Ата, бағанағы машиналар әлi оралған жоқ па? – Келетiн уақыты жаңа болып келедi ғой. Кешегi бидайдың өзi сыймай қамба да аузы-мұрнына шықты десiп е…

Сапарғали Бегалин ЖЫЛҚЫШЫ Мұқаш пен Ысқақ екеуi де майданға аттанды. Олардың қысы, жазы бағып өсiрген жүйрiк әрi күштi тұқымды «Таңат» колхозының жылқысы – жас жылқышылардың қолында қалды. Колхоз бастығы Исатайдың жаз шыққалы жылқыны көргелi келгенi осы. Исатай егiс шаруасы жайланып көңiлi орнықса, әдейi келiп жыл-қыны аралайтын. Кейде күнiмен жылқы iшiнде болып, демалатын. Қар кеткелi Исатайдың жылқыға келгенi бүгiн едi. Ол алдымен көк айғырдың үйiрiне келiп, оның сұлу мүшелi дөнен, бестiлерiн, саңлақты сақа биелерiн көрiп, аттан түсiп бiраз отырды. Бiрақ осы жылқының iшi Исатайға онша қызықты емес тәрiздi. Әлдененi қо-ңылтақсығандай, самарқау ойда. Оған мұндай ой сал-ған осы жылқыны жаз ыстыққа күйiп, қыс аязға тоңып бағып өсiрген iнiлерi жоқ. Олар сонау жаумен алысып қан майданда жүр.…

Сапарғали Бегалин АЛДАНҒАН ЖОЛБАРЫС Iленiң Балқашқа құйған сағасы қалың құрақ, жалпақ көгалымен көктемде ерекше бiр көркiне кiрiп едi. Айдынын аққу, қаз, алуан түрлi үйректер мекендеген қамыс iшiнiң алаңдарындағы көк үйiрiмдер құс базарына ұқсайды, күндiз-түнi тынымсыз үн қатады. Бұл мың тоғыз жүз жиырма тоғызыншы жылдың көктемiндегi Iле құйғанының бiр күнi едi. Жаңадан ғана ұйымдасқан «Құйған» колхозының мал фермалары қатарласа қонған. Олардың ортаға жаңа ұйымдасқан түлiктерi – түйесi боздап, қойы қоздап, сиыры мөңiреп, осы сағаны думанға бөледi. Көлде құс үнi, көктiгiнде мал дыбысы, белесiнде егiс дүбiрi Iле сағасынан өмiр үнiн көтерген. Осы думанның қалың ортасы Ғайни басқарған түйе фермасының ауылы. Есейiп, отыққан боталарын енесiне ертiп, боталы iнгендерi бiр топ болып мамырлап өрiсi…