kitap2

Мағзұм СҮНДЕТОВ АҢШЫ БАЛАЛАРЫ Баяғыда бiр аңшы екi баласымен елсiз-күнсiз аралда өмiр сүрiптi. Аңшы мекен еткен арал малынған орман, аң мен құсы қисапсыз екен. Сөйтiп, әлгi аңшының екi баласы өзi ойлағандай өр, адал, әрi қайырымды, әрi ер, құралайды көзiнен атқан мерген болып ер жетiптi. – Жолбарыстай жыртқышты аңшының аңшысы ұстайды. Сақ болыңдар. Iзiн көрсеңдер, әуелi маған хабарлаңдар, – дейдi қарт аңшы екi ұлын әрi сақтандырып. Күндердiң бiр күнi үлкен ұлы Жүнiс аңнан жалғыз қайтады. Көңiлсiз, жүрiсi де сылбыр, дел-сал. – Балам. Еңсең неге түсiп кеткен? Не болды? Арал тыныш па? Бұл жерде сенi өкпелеткендей кiм бар? – дедi де, қарт баласының ренiш дегеннiң не екен бiл-мейтiндiгi есiне түсiп, iркiле бердi. – Әлде Оспанжанға... – Жо-жоқ... Оспанға түк те болған жоқ, көке. Ол қазiр келедi…

ЕРТЕҢ ДЕГЕН ЕРТЕГI БОЛДЫ Елдестiң ойында ойыннан басқа ештеңе жоқ. Әке-шешеге қолғабысы болмайды. Жалғыз ғана қызметi – екi танауы. Сол жақтан келiп-кетiп тұратын «ағайындарын» қарсы алып, аттандырып деген секiлдi «жұмыс» iстейдi. Бар еңбегi де, ермегi де осы. Ал ойын дегенде безiп кетедi – милиция шақырып ұстай алмайсың. Мұның ойыны «Қыз қуу», «Көкпар», «Сайыс» секiлдi шатақ ойын емес – асық ойыны. Аспанға iлiп қойған асық ойыны. Аспанға iлiп қойған асықты атып алады. Мергендiгiне шек жоқ. Ертемен үйден шыққанда бiр асық, бiр сақамен кетедi де, кешке екi қалтасы сыздап қайтады. Балалар: «Мұның сақасы – арқардың асығы. Арқардың асығы арқардың өзiндей жүйрiк болады» деген секiлдi өсек айтады. Тiптi шайтанның асығы десе де илануға болады, өйткенi бiз көрiп жүрген асықтан сүйегi таза әрi сал…

ҚАЛТАДАҒЫ ҚАЙЫҚ Бiр күнi Азамат пен Болат екеуi асыр салып ойнап жүр едi, тау жақтан парылдап ұшып келе жатқан вертолет көрiндi. Олар алақайлап, вертолет қонатын жерге қарай жүгiре жөнелдi. Аспан сатысымен абайлап түсiп келе жатқандай, вертолет тiк төмен сырғып, сауысқандай сақ қона қалды. Жұрт бiртiндеп есiгiнен шыға бастады. Ең соңынан Азаматтың Алматыда оқитын ағасы Арман көрiндi. Азамат пен Болат Арманның алдынан шығып, үлкен кiсi-лерше қол берiп амандастық. Бiраз жүрген соң Азамат шыдамады бiлем: – Аға, чемоданыңызда не бар? – деп сұрады. Болаттың ойы осы чемоданда едi, ашса екен деп келедi. – Бұл чемоданның iшiнде сендер көрмеген көп нәрсе бар, үйге барған соң берем, – дедi ағасы. Бiрақ мына екеуi үйге жеткенше шыдайтын емес. – Аға, қазiр-ақ көрейiкшi, – деп Азамат қыңқылдап болмады…

ҚАЙМАҚТЫҢ АЗАБЫ Бiздiң ауылда баяғыда Тайлақ деген кiсi болды. Тарамыспен тас жамаған шебер етiкшi едi. Бұ кiсiнiң әйелi Аймақ апай колхозда сауыншы болатын. Осы Тайлақ атайдың Байбақ және Жайнақ деген бiз қатарлы екi ұлы болды. Қаймақ көрсе, Байбақ тамсанып, бiр жұтынып қалатын. Тек Байбақ емес, қаймақ десе, Жайнақтың да көзi жайнап, көмейiнiң бүлкiлдейтiн ыңғайы бар едi. Айтпақшы, қаймақты бұл екеуiнiң Мойнақ деген итi де жек көрмейдi. Ал мен болсам, ол кезде жұрттың «Дәуiрдiң баласы адам болды» деуiне қарағанда, жаңағы Тайлақтың балаларынан кәдiмгiдей үлкендiгiм бар, ересектерге таяған кiсiмiн. «Кiсiмiн» дейтiнiм, колхоздың бақандай бiр өгiз арбасын айдау, соғыс кезiнде дәп бiр самолет айдау-мен бiрдей беделдi iс едi. Сондықтан жұрт арба айдаған баланы «адам» болды деп, арқасынан қағат…

«ДАУЫЛДЫҢ» ДАУЫ Сәрсенбi ақсақал былтырдан берi өзiнiң немересi Жабақпен дос болып алды. Екеуi ауыл сыртындағы қырға шығып, ұзақ әңгiмеге көшедi. Әңгiмелерiнiң аяғы кейде айтысқа, одан айғайға дейiн барып, араздасып қалатын кездерi де болады. Бiр күнi ата мен бала қатты қақтығысып қалды. Жабақ атасына, яғни досына өкпелеп, сабақтан келi-сiмен бүк түсiп жатып алды. Досының бұл жатысы Сәрсенбi ақсақалдың жанына батты бiлем: – Әй, сен жөнi жоқ тыпырлай бермей, көтер басыңды! Мынаған қарасаңшы, – дейдi, арабша жазылған бiр қағазды жазып жiберiп. – Бәрiн қате жазып алып, адамның басын қатырасың, – деп немересi терiс қараған бойы тырп етпей жатыр. – Әй, айналайын балам-ау, әлгi қағазыңды алшы сен. Ұрыспай, таласпай тексерейiк, – деп Сәрсенбi немересiн бетiнен сүйiп, тамағынан иiскелеп, жалынып,…

ЖАСЫРЫНБАҚ Шөп қалың өскен, астық бiтiк шыққан бiр берекелi жаз болса керек. Каникул кезi. Ауыл етегiндегi сазға шығып, Жабақ бiр топ жолдастарымен жасырынбақ ойнапты. Ары ойнап, берi ойнап, Жабақ шаршайды. Ал басқаларының ойыны қанар емес. Тiптi қона-жата ойнайтындай түрлерi бар: «Жасырынамын деп, жасырынған жерiмде ұйықтап қалып, екi ортада далада қалармын. Iздейтiн кезегiм келгенде бiр айла жасайын да, үйге кетейiн» деп ойлайды Жабақ. Содан күткен сәтi жеткенде Жабақ: – Мықтап жасырыныңдар, мен таба алмайтын болайын. Егер тауып алсам, бастарыңнан мәтек аламын. Егер таба алмасам, сендер менiң басымнан мәтек аласыңдар. Келiстiк пе? – дейдi көзi күлiмдеп. – Келiстiк. – Келiстiк, бiрақ бiз мықтап жасырынуымыз үшiн сен ең құрығанда отызға дейiн санайсың. Жарай ма? – Жарайды, тiптi елуге дей…

ЖАБАҚ БАСЫН ШАЙҚАЙДЫ Ертең каникулға шығаратынын әр баланың iшi сезiп, қатты қуанып жүр. Әншейiнде бiрiн-бiрi түртiп қалса: «Ағайға айтам!» – деп арыз ала жүгiретiн қыздар да ұлдармен алысып, тiптi бiреулерi қойып кеп қалады. Ал кластағы әйгiлi тентектер қағып кету, талып кетудi мiсе тұтпай, басын жарға соғып, еденге жата қалып аунап, жылқыша кiсiнеп, құлынша шыңғырып, терезеден секiрiп кеткелi жүр. Әрине, бұл тентектiк болғанымен, қуаныш. Тек Жабақ қана екi жағын таянып, ойланып отырған адамша, мына насай-топыраға көңiлсiз қарап отыр. Анда-санда маңдайын шапалақпен салып қалып, басын ұзақ шайқайды. Бүкiл класқа естiлетiндей ғып таңдайын қағады. Әр балаға: «Әй, адам болмайсыңдар-ау, боздақтарым-ай! Мына түрлерiңмен...» – дегендей кейiппен қарап отырған қария сияқты. Жабақтың көңiлсiз отыр…

СУ АСТЫНДАҒЫ КӨПIР Жабақ оқитын мектеп көршi ауылда едi. Өз аулындағы мектептi баланың саны жетпейдi деп биылша жауып қойған. Аты бары ат мiнiп, жаяуы екi аяғын мiнiп, есегi бары есегiн мiнiп қатынайтын мектепке. Биыл қар қалың түсiп, көктем көл-көсiр су боп кеттi емес пе?! Екi арада өзен бар едi (Бұл өзеннiң ертедi суы болған, суында балығы да болған деседi). Осы өзен көктемде ғана су көрiп, өктем боп, содан ала жазда «аузы» құрғап, аяқ астында жататын. Дегенмен ауыл ағалары көктемнiң кейбiр тентек қылықтарын ескерiп, үстiнен көпiрсымақ жасап қойған. «Шолақ сай тез тасиды» дегендей, биыл әлгi өзен ауыздығымен алысып, сөзге келмей кеттi. Елде: «Көпiрдi алып кететiн болды-ау» деген үрей-үркiн әңгiме боп жатқанын оқушылар да естiп жүрген. Бiр күнi сабаққа келе жатқан балалар аман-есен тұрға…

Оспанхан ӘУБӘКIРОВ ЖЕТI ШАЛ Жабақ жетiге келгенше Сәрсенбi атасының арқасынан түспей, асқа барса асқа, тойға барса тойға барып, ауыл шалдарының арасында өстi. Ақ сақал, қара сақал қариялардың бәрiн бiрге ойнап жүрген достарындай жақсы бiледi. Сол Жабақ биыл атасының арқасынан түсiп, мектепке барған. Қазiр бiрiншi класта оқып жүр. Бiр күнi сабаққа кеткен Жабақ шашы жалбырап, танауы делдиiп, жеңiне сүрiнiп, етегiне шалынып жетiп келдi де: – Ата! – дедi мылтықтан атқандай. – Әу, қарағым, о не?! – дедi Сәрсенбi қарт, үрiккен танадай тапырақтап келген немересiне таңырқай қарап. – Бiздiң мұғалiм сабаққа жетi шал шақыратын болды. Iшiнде сiз де барсыз, – дедi Жабақ бiр сөзi бiр сөзiне сүрiнiп. Асығып-аптығып сөйлеп кеткен немересiнiң сөзiне атасы дұрыс түсiне алмады. – Күшiк-ау, сөзiңнiң «қабығын…