Менің сүйікті әншім - Ғалымжан Молданазар
Қазақстанда Байқоңыр бар екені еске түседі. Әйтпесем, дымымыз жоқ сияқты жылай береміз.
Мынау енді тұнып тұрған шедевр!
@Mysli_v_Sluh
За солнце луч во тьму земную Спускается держась младенец, Не ведая своей судьбы.
рейтинг
242
жазбалар
55
пікірлер
791
тіркелуші
43
жазылымдар
32
рейтинг
242
жазбалар
55
пікірлер
791
тіркелуші
43
жазылымдар
32
Қазақстанда Байқоңыр бар екені еске түседі. Әйтпесем, дымымыз жоқ сияқты жылай береміз.
Мынау енді тұнып тұрған шедевр!
Биыл мен деген патриоттар (яғни өзім) қаһарлы қыстың құрсауында жүріп, өз ойын түбегейлі өзгертті. Өз елім менің - өзегім менің деген адамдар шетелде қалай орын тапсам деп шырқ ұруда. Суықтан шаршадым, босқа ескек есуден шаршадым.

Бала болған соң кейбір сөздің мағынасын жете түсінбейді. Сондықтан жаман сөздер де айтып жатады. Кейде айтылуын келтіре алмайды да, жақсы сөздің өзі ұят сөзге айналады.
- Біз қуырдақ жейміз кешке, - дейді папасы.
- Біз қуутақ жемейміз, біз ет жейміз, - дейді қызы.
Әрине, бұл сөзді естіп күліп жібердік.

Өткен түні маған қарап:
- Сенің бетің қандай? - деп сұрады. Ойбай, не дер екен, жаңа ғана бетіме май жағып едім (ол майды жақтырмайды) деп ойладым.
- Сенің бетің әдемі боп тұр ғой, - деді.
Мұндай комплимент естимін деп ойламаған басым, көңілім көтеріліп қалды. Інімнің қызы болса да, өз қызымдай көрем. "Мен сенің қызыңмын" деп айтатыны тағы бар.
Бұл күндері Президент кетті, заман ауысты, көше ауысты, қаланың атауы ауысты деп сәл шатасып кеттік. Әйткенмен, халықтың көңіл-күйі ауысқалы қашан. Үнемі, ұдайы болмаса да, арагідік осында жазып тұрамын. Мысалы кейбір мақаланы оқып болған соң, жақсылап моншаға түскің келеді, ал кейбір мақаланы оқып болғанда, чемодан алып безіп кеткің келеді екен, ал кейбір мақала еліміздің ертеңіне алаңдатады мысалы.
***********************************************
Білім саласын ұрыспайтын, сынамайтын саналы адам кемде-кем шығар, сірә. Бірақ әлгіндей еңбекті оқығанда, біз сонда ертең кім боламыз деген сұрақ мені мазалауын қоймайды. Мен де бір баланың анасымын, балам мектепке барарда ең жақын туыстарымнан бір кісі бұл баланы орысша оқыту керек деді. Орыс мектебі болса үйге тиіп тұр. Мен оған үзілді-кесілді қарсы болдым. Балам ертең орысша ойлайтын, орыстың қамын жейтін ресейшіл ұрпақ болады деп қорықтым. Солай емес пе?

Бұл жерде мен ата-аналарды тек қазақша оқытыңдар, қазақша сөйлеңдер деп үгіттеуден аулақпын. Бірақ осы біздің ұлттық сана-сезіміміз неге сонша меңіреу болып ұйықтап қалған? Неге Білім және ғылым министрлігі әлгі "ғылыми" жетістіктерге бай орыс мектептердің ресейшіл ұрпақ тәрбиелеп жатқанына көз жұма қарайды? Неге орыс мектебін бітірген бала мемлекеттік тілді меңгермейді? Мектеп осы олқылықты түзейтін орда болса, өз жұмысын неге атқармайды? Әлде сол мектептердегі мұғалімдер шын мәнінде болашақ ұрпақтың қас жауы ма?
Біздің мектептердің кейбір кемшіліктері бар шығар. Бұған келісемін. Мысалы 12 жасыма дейін Алматы облысында орналасқан бір елді мекенде тұрдым, ол жер орыс тілді орта болғандықтан, қазақ тілін үйренуді мектеп қабырғасында бастадым. Осы уақытқа дейін менің қазақша жазу емлемде мәселе туындаған емес, кейде сөйлеу мәнерім ақсап жатса да. Демек, сол кездегі бастауыш мұғаліміміз бізге ережелерді дұрыс жеткізген. 12 жасымнан кейін Алматы қаласында аты шулы бір қазақ гимназиясында, тіпті лицейде оқи бастадым. Ол лицейдегі балалар қаладағы ең жақсы, ең білімді, ең тәртіпті мектепте оқитындықтарын сенгені соншалық, біз сияқты облыстан келгендерді "ауылбай, түк көрмеген, білімсіз, т.т" деп мазақтайтын.
Байқағаным сол лицейде менің ауылдық мектебімнен асып бара жатқан кітапхана, оқулық жоқ еді. Мұғалімдері де қарапайым кісілер, барлығы өз саласының маманы. Лицейдің білім-ғылым жағы, үйірмелері тура менің ауыл мектебіммен бірдей еді. Асып бара жатқан жағы қалада яки сол кездегі Қазақстанның астанасында орналасқаны еді. Және оқушыларының мақтаншақтығы №1 орында еді. Яғни айтпағым егер бала оқығысы келсе мемлекет ауылда да, қалада да оған барлық мүмкіншілікті береді. Ауылдағы мектептің мұғалімі де университет бітіріп келеді және сол ауыл мұғалімдері әр баланың жүрегіне барар жолды білетін нағыз ұстаздар деп білемін. Егер бүгінде осы жолдарды қатесіз жазып отырсам, ол менің ауылда оқытқан бастауыш мұғалімімнің еңбегі. Қаладағы мұғалімдеріме де алғысым шексіз, әрине, олар маған әріп үйретпеді, дегенмен оқып келген баланы әрі қарай дамытты, бағыт-бағдар берді.
*********************************************
Ресейшіл, Еуропашыл, Америкашыл оқу жүйесін мақтап дәріптейтін мақалалар жаза бергенше, өзіміздің мектептерді дәріптейік! Айтарым, әрбір азамат, ұстаз, студент осы платформада өзінің Қазақстандық білім ордасы туралы ойларын жазса, жоғарыдағыдай мақалалар біздің болашағымыздың тас дәуіріне кетпейтіндігін дәлелдейді. Қазақша, орысша, ағылшынша жазыңыздар, ағайын! Осындай эстафета бастағым кеп отыр.
Баланың көңілі далада, ананың көңілі балада демекші, жаз басталғанда балам аз болса да дүние жүзі классикасының заманауи аудармасын оқысын деп үш жазушының кітабын алған едім. Бұл кітаптар "Фолиант" баспасы шағырған қысқаша мазмұндағы аудармалар.

Мінекей "Оливер Твист". Қазақ тіліне аударған Ж.Игісінов екен, кітап тілі миға өте қонымды, оқуға жеңіл. Балам осы кітапты оқи бастады. Ол қоя қойғанда, қалай екен деп мен де біразын оқыдым. Жоғарғы сыныптарда Оливердің орысша аударылған нұсқасын оқып едім. Қазақ тіліндегі аудармасы да тартымды екен. Тек төменгі сынып оқушыларына арналып қысқа нұсқасы берілген.

Әйгілі фантаст Жюль Верннің шығармасы да қалыс қалмаған екен. "Жер кіндігіне саяхат" өзімнің де сүйіп оқыған кітабым еді, бұл кітап та оқушы баланың көңілінен шықты. Шытырман оқиға, географиялық мағлұматтар оқырманды елтіп әкетеді. Аудармашы Ж. Игісінов (білуімше, бұл кісі белгілі журналист, сөз шебері). Әрине, танымал актерлер түскен киноның әсері де болған еді. "Journey to the Center of the Earth" Жюль Верн романы желісімен түсірілген сәтті фильм.
Ал енді үшінші кезекте "Нотр дам бүкірі". Кітап тілі күрделі де, жеңіл де емес. Бір сөзбен айтқанда оқуға ыңғайсыз. Аудармашысы М.Әкімжанов. Мен оқып әдеби ләззәт ала алмадым. Балам да оқып көріп қызықсыз деп тапты. Себебі тілі әдеби емес, жай сөзбе сөз аударма. Бұл жерге кітаптың мұқабасын жүктей алмадым.
Дегенмен осы "Классикалық хикаяттар" сериясында он екі кітап бар. "Үш ноян", "Том Сойердің басынан кшкендері", "Дэвид Копперфильд" тағысын тағылар. Балалар ғана емес, қазақ тіліне зейін салып жүрген ересектер немесе қысқа хикая оқығанды ұнататын барша кітап сүйер қауымға қол жетімді әдемі құрастырылған жинақ. Кітап бағасы 700 теңге.
Бұл заманауи классикалық кітаптар болса, біз бала күнімізде не оқыдық? Бала күнімде Николай Носов жазған "Незнайка" қазақ тіліне "Дымбілмес" деген атпен аударылып, менің ең сүйікті кітабыма айналған еді. Тіпті оқығаным соншалық, жалықпай қайталап оқи беретінмін. Содан Н.Носовтың "Дымбілмесі" бір күндері менің кітап сөремнен алынып тасталған еді. Басқа кітап оқымай қойған едім.
Қазақ авторларының "Өзіұшар" деген жинағы да менің жақсы көретін кітабым болды. Ішінде қазақ жазушыларының ертегілері топтастырылған. Бүгінде осы "Өзіұшарды" қайта басып шығарса да артықтық етпес еді деп ойлаймын.
Түсімде жардан құлап бара жатқандай болып оянып кетемін. Бала кезімде осындай түстер жиі болатын. Кейін өсе келе баспалдақпен көтеріліп келе жатып, баспалдақ бітіп қалғаны не болмаса жете алмас алыста жалғасатыны бар еді. Оянғанда тағы да бір өкініш пайда болатын. Сонымен бізді тус көруге не итермелейді? Ғалымдар түс біздің күндіз болған оқиғаны санамызда қорытып түнде түс ретінде көруіміз деп айтады. Солай болса да кейбір түстер тапсырыс бойынша болатындай. Мысалы, мемлекеттік емтихан тапсырар кезде Андронов мәдениеті деген билет алғаным бар түсімде, емтихан кезінде тура сол билет түсті.
Түсінде ғылыми жаңалық ашқан ғалымдар қаншама? Периодикалық кестені ойлап тапқан Д.И.Менделеевтің мысалын бәрі біледі, ол түсінде кестені көрген, оянғанда жаңалық ашқанын сезген. Айта берсек жаңалықтарын осы жолмен ашқан ғалым көп. Қазіргі уақытта адам санасын зерттеушілер кейбір түстерді тапсырыс ретінде көруге болатынын да айтады. Яғни жаңалық ашам деп күйзелмей-ақ, санамызға белгілі бір тапсырма беріп, ұйқыға жатсақ, түсімізде сол тапсырманың шешуін көруіміз бек мүмкін.
Біз түс көргенде ол түстің көбісі біздің ойымыздан өшіп қалады, есте қалатын түстер тек оянар алдындағы түс. Ал сол түсті басқару біздің қолымыздан келе ме? Біздің санамыздағы мазалайтын ойға байланысты кейде миымыз бізге өз шешуін береді. Сондықтан ояна салып қайта ұйықтап көрген абзал болады. Мысалы, уақыт тығыз болмайтын демалыс күндері, апта бойы немесе өмір бойы мазалап жүрген бір мәселені жексенбі таңында оянғанда еске алып, қайта жатса, сана оны қорытып, бір жауабын берері анық.

Сонымен түс түлкінің б*ғы демей, бейсана күйімізден жауап алып көруге болады екен.
Менің нағашы апам 85 жасқа қараған шағында қайтыс болды, оның анасы да 85 жасында дүниеден озды. Бала күнімізде бізді ертіп алып, анасының зиратына апаратын, Құран оқып, дұға бағыштап, аяғында біраз жылап та алатын. "Апа, мені неге тастап кеттің?" деп жылайтын. Біз болсақ ол неге "апа" деп айтты деп таң қалар едік, ол оның анасы ғой, "мама" немесе "ана" деу керек еді, әйтсе де бұрынырақ қазақтар шешелеріне "апа" деп айтса керек.
Апаммен байланысты естеліктер өте көп. Ол кісі мені үй тірлігін атқаруға баулыған бірден-бір адам. 12-13 жасымда болуым керек, қыс не көктем каникулы кезінде апамның үйінде ауылға бардым. Бір күні үйде нан бітті, нан алу керек. Апам маған "нан бітсе, нан илеп, нан жабу керек" деді. Мен ондай нан илеу жағын бұрын жасап көрмеген едім. Біраз уақыт өзім нан илей алмаймын, болмайды деп айтып көндіруге тырыстым... "Менің қызым саған дым үйретпеген екен" деп өзімді ұялтты. Соңында нан илеп, қамыр ашығанда оны пісіріп алдым. Жап-жақсы тәп-тәтті нан болды. Тіпті үйге келген туысымызға айтып, менің мақтауымды асырды. Жаңа піскен нанмен шай ішіп, бір мәз болдық.

Сол жылы жазда барғанда тағы да қамыр илеу дәрісі алдық. Ол кезде бөлем екеуміз барып едік. Бір күні апам, бөлем және мен пельмени жегіміз келді. Апам "пельмени жегіміз келсе, қамырын илеу керек" дей салды. Мен де, бөлем де ондай қамыр илеуге жоқпыз, не істейміз? Апам біз тұрғанда ұнға жоламайды. Тағы да қамыр илеуге тура келді. Бөлем екеуміз жақсы болады деп ойладық. Пельмени пельмени болмады, қамыр суда езіліп кетті, өзі де бос жұмсақ иленген еді. Сонымен быламық сияқты сорпа болды. Апам бізді мақтап-мақтап жеп алды. Сол пельмени мұң екен, күнде қамыры бар тамақ жаса деп, бізге қамыр илетті. Кеспе дей ме, кеспеден басқа тамақ тамақ емес дей ме... Біздің суда езілетін кеспемізге де мәз болады өзі. Кейін тағы бір бөлем келді, ол келгенде біз қатты қуандық, оның жасы бізден үлкен еді, ол қамыр илегенді біледі деп ойладық және ойымыз дөп шықты. Ол келген күні-ақ нағыз кеспе жеп, бір мәз болдық, сонымен қамыр илеуден мастер-класс өтті. Үйге қайтқанымда мамам менің қамыр илеу өнерін меңгергенімді біліп, қатты қуанды.
Апамның тағы бір әдеті жаз шыққанда үйдегі көрпе-жастық, кілем, киім-кешектің бәрін күнге жаю болатын, күн көзін көруге үйдегі сандық, шкаф, диван мен төсек те шығып кететін еді. Әрине, бар ауыртпалық балаларға және нағашыма түсетін. Апам басқарушы ғана еді. Әсіресе ауыр төсекті далаға шығарғанда нағашым қатты қиналатын, ол жалғыз ересек кісі болатын. Бүкіл ауылда мебельді күнге жаю менің апамның енгізген жаңалығы болатын.
Ал бір кезде біз ыстық күнде картоп еккен болатынбыз. Мезгіл жаз болатын. Ол кезде жасым 10-11 шығар. Үйде жатқан, былтырдан қалған картоптарды апам тауып алып, егу керек деп шешкен. Бақшада ыстық күнның астында қатқан топырақты інім екеуміз қазуға тырысып, қара терге батқан едік. Содан көлеңке іздеп отырайын десек, жалғыз көлеңке апамның көлеңкесі екен. Ол да ыстықтап бір тасқа отыра кеткен, біз апамның артына көлеңкесіне күннен тығылайық десек, апамның Шарик деген иті жатып алған тұрмайды. Бір кезде бізді үйден іздеп таппаған апамның інісі, бақшаға келді, біздің картоп еккен кейпімізді көріп әрі таңқалды, әрі ашуланды. "Қонақ балаларға неге картоп отырғыз дейсің, бұл картоп отырғызатын мезгіл емес, тіпті күн түс ауған аптап ыстық" деп апама ұрсып, бәрімізді үйге қайтарып, ал інім екеумізді жұмыстан құтқарған еді. Қазір сол күн есіме түссе, сол күйбең тірлікте бір философия бар сияқты болып тұрады, әсіресе көлеңке іздеуімізде және сол көлеңкенің бос болмауында, апамның самайынан аққан терінде - бір мызғымас заман өлшемі, мағынасыз іс-әрекетте өмірдің өткінші ауыртпалығы жатқандай.
Апа, сен біздің санамызда өшпес ізіңді қалдырдың, сенің өмірің біреулерге ұзақ болып көрінді, ал біз үшін мезгілсіз кеткендей болдың. Сен қайтыс болғанда түс көрдім, мамамның ең кіші сіңлісі "мама сен өлмедің бе?" деп жылап жатыр екен, оянғанда апамның қайтыс болғанын түсіндім. Үйге телефон шалдым, папам "қызым, апаң қайтыс болды" деді.
Отан оттан да ыстық демекші, 6 жылдан астам уақыт шетелде тұрып, үйді аңсайды екенсің. Келе жатқан, болып та жатқан Наурыз мерекеміз құтты болсын!
Наурыз - адамдардың бірін-бірі кешіретін, көріспегендер көрісетін мейрамы. Дей тұрғанмен, менің байқағаным біздің халқымыз аса кішіпейіл елге жатпайды. Әуежайдан бастап, подъездегі тәтеге дейін ә десең, мә деп тұра шабуға дайын тұрады. Бұған аса мән бермейтін едім, алайда Қазақстаннан ұзап кеткен сайын халықтың мүлде басқа бола білетінін көрдім. Психологтар айтады, адам мінезін өзгерте алмайды, бірақ іс-әрекетін өзгерте алады. Ақжарқын болуды үйренейік!
Әуежайда паспорт тексерушілердің күле қарсалғанын көрмейсің, такси-такси деп айқайлайтын ағалардың асыққанын көресің келген бетте. Бұл әсерлер, Қазақстан азаматтары үшін қалыпты, етіміз үйреніп кеткен, ал қонақтар ше? Бір келген адам екінші рет келгісі келмей, аяғы кері басып тұрар деп ойлаймын.

Туризмді дамытамыз деп жар саламыз, туризм дегеніміз қонақжайлылық. Біз қаншалықты қонақжаймыз? Жылына 1-2 мейрамда көже таратып, бет көріскенде ғана ма? Ал басқа уақыттарда ше? Мына тұрған Монголия этнотуризм жағынан бізден озып кеткелі қашан! http://traveliving.org/altai-tavan-bogd-national-park-mongolia/ Біздің Алматыға жақын ауылдарда неге этнотуризм жасамасқа?
Біз әуелі өзіміз өзімізді сыйлап үйренгенде, жылы шырай танытуды үйренгенде Наурыз мейрамының концепсиясы толығымен іске асады деп сенемін. Туризм белгілі бір министрліктің пайда табуы деп тағы енжар қараймыз. Туризм деген сіз бен біз сияқты халықтың қонақ күтуден тапқан пайдасы, қарапайым халықтан соң қонақүйлердің қызметі, кейіннен туризм кешендері пайда көре бастайды.
Өз еліміздің тұрғындары ішкі барыс-келісті дамытса, болашақта шетелдіктер келсе.. Оларды алдамай адал қызмет көрсету арқылы, туристер бізге Дубаи сияқты болмаса да, бәрібір ағылып келіп жатса, қазақ деген қонақжай екен деп. Қонақжай бол дегенде бұл әрекетті тегін жаса деген ешкім жоқ, бір бағасы болу керек және ең бастысы һәм маңыздысы ЖЫЛЫ ШЫРАЙ таныту.
Халқы байыған мемлекет ішкі мәселесі шешілген, бір мысқал дамыған ел болады.
Наурызымыз оң болсын! Ақ мол болсын!
Балалық шағымның ең улкен кейіпкері болған атам 1995 жылы қайтыс болды. Оның кеткеніне сонша жыл болса да, сенгім келмейді. Ол біздің қонаққа бара алмайтын алыс елге кеткен деп сендірдім өзімді. Осылайша жылдар жылжып өте берді.
Кейде пенде болғандықтан, атам ерте кетпегенде біз қалай болар едік деп ойлаймын. Мүмкін, туысқан аралық қатынастарымыз берік болар ма еді? Ол жағын кім білген ... адамның ғұмыры соншалық қысқа деген ойға қаламын сосын.

Бірде біздің атамыз деп папамның інісінің қызына айтып едім, ол түсінбеді, сенің папаңның папасы деп едім, тағы да түсінбеді. Сенің папаң мен менің папамның папасы деп едім, тіптен шатасып, маған күле бастады, не болып кетті дегендей. Ата сенің папаң ғой, деп күлді маған. Әрине, менің папам сіңліме кәрі болып көрінеді.
Менің атам тек үлкен немерелерінің есінде қалған екен деп ойладым, атам қайтыс болғаннан кейін туылғандар менің папамды ата деп кеткен еді, атамның үлкен ұлы болғандықтан. Қайран дәурен, ал мен атамды сағындым...
Кішкентай кезімде атамнан сұрайтын едім, сенің атың кішкентай кезіңде қазіргідей болды ма деп. Иә, адамның аты өзгермейді деген атам. Атамның есімі тек қарт кісілерге арналған есім сияқты болып тұратын. Сенгім келмеді. Сонда мен қартайғанда менің атым өзгермейді ме деп те сұрағам. Өзгермейді деген. Маған апа деп айтқан ерсі көрінген, дым жараспайды деп ойладым. Балалық шақ - балалық ой.
Атамды танығаныма қуанамын сонда да, жатқан жерің жайлы болсын, аташым.