Отдавшие жизни за Казахское Ханство Чингизиды
Одна из трагических страниц ранней истории Казакской Орды связана с внуком Әз (Мудрого) Жанибека – Ханом Тогумом, правившим с 1533 по 1537 гг. Тоғым хан и его девять сыновья-шахиды остались в народной памяти как «Тоғыз Сары» - «Девять Рыжих». Погибли Тоғым и все его сыновья в один день - 18 числа жаркого месяца сафар 944 года хиджры (27 июля 1537 года) - когда они возглавили казак-кыргызское ополчение в неравной битве, длившейся от розового восхода до черного заката, на восточном побережье Иссык Куля в местечке Сан Таш...
«(Тоғым падишах) Мәлік ұлы Башибек сұлтанмен, тоғыз сары ұлдарымен Жағат уалаяты маңында шаһид болды. Отыз жеті сұлтан мәлім-мәшһүр еді» - «(Тогум падишах) вместе Башибеком, сыном Малика, и сыновьями, прозванными «Девять Рыжих», погибли (стали шахидами) (в битве) в уалаяте Жагат. Тридцать семь султанов - (стали) малим-машхур – пали Во Славу», - ПИШЕТ КАДЫРГАЛИ БЕК ЖАЛАИРИ, СЫН КАСЫМА, ПО ПРОЗВАНИЮ КАРАЧИ ИЗ МОСКОВИИ В СВОЕЙ ХРОНИКЕ «ЖАМИ АТ-ТАУАРИХ».
Вместе с ханом Тогумом и его сыновьями погибли в этой сече цвет казакского аксуекства-рыцарства - тридцать семь казакских султанов и огланов из рода «синеоких бурджигинов» (Рашид-ад-Дин) - казакского племени Тюре...
ҚАЗАҚ ҮШІН ШЕЙІТ БОЛҒАН ТОҒЫМ ХАН МЕН ОНЫҢ "ТОҒЫЗ САРЫ" ҰЛДАРЫ, ОЛАРМЕН БІРГЕ ОТЫЗ ЖЕТІ СҰЛТАН --ОҒЛАН...
Серік Ақсұнқарұлы:
.... Ерлерін айт, елден /ерек бітімі; // АТ ҮСТІНДЕ АРЫҒАН, / АТАДАН ҚАСИЕТ ДАРЫҒАН, // ЖЕТІ АТАДАН ЖІЛІК / МАЙЫ ҮЗІЛМЕЙ, // УЫЗЫНА ЖАРЫҒАН, / ҚАРА ҮЗГЕН БІР // ҚАРАКӨКТІҢ ТҰҚЫМЫ – / ӘЗ ЖӘНІБЕКТІҢ ТҰЯҒЫ ХАН ТОҒЫМ-ДЫ, // Оның-дағы маңдайы / тасқа соғылды; // «Өзбекті – өз ағам» деп жүрсің ғой, / О да бізге ойран салған //соғынды! / Құрбақа ойнап // құдықта, / Құлағанда құлан кеп, // Қырам деп, билік / құрам деп, // Өз ағасы – өзбек- / сарттан ылаң кеп; // Сол соғыста Тоғыз сары / ұлыменен Тоғым хан, // (Отыз жеті сұлтаны мен қоса өлді!) / … Шаһит кешкен // бұл әулет! / Күллі жесір көзден // жасын бұлаған, / Аза жырын айтар едім, // Жетпейді ғой тіл оған; / «Тігерге тұяқ қалмады-ау деп – // тұқымнан?!»-/ Көкке жайып шашын, // зарлап жылаған! / О, сұм заман – // сұр тұман, / Ұлысына қан бүріккен // ұртынан! / Мың құланды ертіп кеткен бір құлан, // Мың қыранмен ұшып кеткен бір қыран; //…. Қу басынан / аспайтұғын / қайыры, // Қу тобырға несін оның / жыр қылам…