Жупар Каримова

Эксперимент ,«Моцарт Эффекті» . Тышқандарға екі ай бойы, күніне 12 сағат Моцарттың соната до-мажорын тыңдатқан екен. Сосын тышқандардан "ұнады ма?" — деп сұраған. Сөйтсе олар "Ұнады" — деген екен. Қалжындаймын , олай емес. Әуенді күнде тындаған тышқандардың ақыл естері дамып ,лабиринтті 27%-ға тезірек өтіп, оны өту кезінде 37%-ға кем қателіктер жасаған екен. Достар, байқағандарыңыздай бүгіңгі менің қозғайын деп отырған тақырыбым музыкаға арналады. Өз басым күнді әуеннен бастап әуенмен айяқтаймын. Таңертен ұйқыдан оянып ,өзімді сергек сезіну үшін телефоныма көбіне көңілді әуен орнатамын. Ал содан кейіңгі , күні бойы өзіме серік болатын әуендер көңіл күйіме байланысты. Қазір құлаққап (наушник) кимесең , сынды бір үстіңе киім кимегендей сезінесін өзінді. Қоғамдық көлікке кірсең болды бір-бір…

Қыз -қонақ, қыз – жат жұртық деп жатады халық арасында. Шынымен, қыз тәрбиелеп отырған кез-келген ата-анаға үлкен жауапкершілік артылған. Өз теңін тауып, ертең ибалы келін, содан соң абзал ана атану - атанбауы да осы отбасында берілген тәрбиеге байланысты. Ертеңгі барған жерінде қызға қарап -ақ оның ата-анасын ,тіпті бар әулиетінің қандай екенің бағалайды. Бүгіңгі мен қозғайын деп отырған тақырып қыздың қай жасқа келгенде тұрмыс құрғаны дұрыс екеніне арналады. Ертеде, “он үште – отау иесі” деген пікірді ұстанған халық едік. Қазір ойлап қарасақ, он үш жастағы қыз немесе ер бала қандай? Ия, ойын баласы. Мүмкін бұрыңғы он үш жас , қазіргі кездегі он сегіз жаспен тең шығар? Жақсы, он сегіз жасар қыз делік. Егер 11 жылдық білім алса, ол қыздың мектеп бітіргеніне тек қана бір жыл болмақ. Мектеп…

Менің бүгінгі қозғайын деп отырған тақырыбым нонсенс емес ,керісінше, күннен-күнге қызықты “жазылмаған зандарға ” толығып , таңғалдырып келеді жұртты. Біз қазақ тойшыл қауымбыз. Лайым солай болсын. Қазақтың тойы бітпесін. Дегенімен, кейде құдалықты саудаға, арзан көңіл көтеруге айналдырып жіберетіндер де кездеседі қазір. Бір-біріне “сүйем-күйем” деп жүрген жастардың өмірі бір сәтте –ақ өзгеріп шыға келеді. Неге дейсіз бе?! Кездесіп жүріп ,отбасын құрамыз деген жігіттер мен қыздарымыздың көбісі осы бір “шаңырақ құрамыз ” деген тіркестің астарында қаншама еңбек жатқаны жайлы ойлай қоймайды. Еңбек деп отырғаным – шығын. Жастар үйлену мәселесін біржола кесіп-пішіп қойғаннан кейін ғана ата-анасына айтады. Ұлдың әке-шешесі аяқ астынан әбігерге түсіп, қыздың ата-анасының алдынан өтуге дайындалад…

Осыдан бір-екі ай бұрын Алматы қаласының вокзалында отырмын. Тұмау тиіп, мұрын бітіп, быт-шыт боп отырған жайым бар. Айналам у-шу , бірін-бірі итеріп, әйтеуір бір жаққа асығып бара жатқан адамдарда жұмысым жоқ. Менде болса тек “мына бір билетті алып, тезірек кетсем екен” деген ой. “Әй,ауру” деген дауыс құлағыма оқтай қадалды да қойды. “Ауру” деп отырғаны мен емес пе екен деп селт еттім. Сөйтсем, вокзал қызметкері үсті – басы кір бір мас кісіні қуып жатыр екен.. Мұны не үшін айтып отырмын?! Адамдарға кенес беріп, бұл немесе осыған ұқсас оқиғалардың мән –жайын ашатындай мен психолог маманы емеспін. Дегенімен , “Осы адамдарға не жетіспейді? , Олардың соншалықты ішімдікке салынатындай не себеп бар ” деген сұрақтар көкейімнен кетпеді. Бір кездері білдей бір мекемелердің басқарушылапы болып, ос…

Қазақ халқында бұрын қыз баланың кісі босағасынан аттамай тұрып он жақта отырып жүкті болуы өрескел ұят саналатын. Бүгінде бұл әрекет қалыпты тірлікке айналып бара жатқандай. Өзінің ардан аттағанына ешкім де қымсынбайтын болды.Себебі өзге елдерден, сонын ішінде рухани жадаулаңған Батыстан түйгеніміз мол. ‘Жалғысбасты ана’ тақырыбы бұрыннан бері жалпақ жүртқа жария етілмей , ұдайы бүркемеленіп келгені белгілі. Тіпті қазірдің өзінде көп терендей бермейді, айтылады да қояды. Мұның өзіндік себептері де болуы мүмкін. Бір жағынан, некеден тыс бала тапқан қыздың ар –ұятын ойлағандық па, әлде оның «әулеттің сүйегіне танба салғаның» елге жария еткісі келмегендік пе, әйтеуір, үлкендер жағы бұл мәселе жабулы қазан жабулы күйінде қалғанын жөн көредіСондықтан болар, олардың жалпы саны жөнінде еш жерде…