История Казахстана

Сан ғасырлар бойы қалыптаскан қазақтың ауызша және шежірелік жазба тарихы арнайы білімі бар. Тарихты танумен шұғылданатын кәсіби тарихшылардың еншісіне ауыскан кеңес дәуірі тұсындағы мезгілдік және тәжірибелік ауыс-түйіс шекарасы тым қысқа уақытта өтті. Оның үстіне кеңес билігі тұсында тарих ғылымында таптық идеология құрсауындағы науқаншылдық сипат басымдылыққа ие болды. Соның нәтижесінде халықтың ауызша тарихының (кең мағынада мифологиялык тарих деп аталады) көріністері, нәтижелері мұқият елеп-екшеленбей шынайы тарихқа ұласып, ұлт тарихында мифологиялық таным мен шынайы тарихтың симбиоздық сипаттары көрініс тапты. Сондай симбиоздық белгі қазақтың атақты билеушісі Абылайдың ғұмырнамалық тарихында белгі алған. Айталык, бүгінгі қазақ тарихы ғылымында «Абылайдың шын есімі кім?» деген мәселе…

Дала аумағының қалыптасқан дәстүрі бойынша жартасқа қашалған бейнелердің жинақталуын «қасиетті» деп сыни тұрғыда байланыстырып, үлкен, кіші, маңызды емес деген түсініктерді білдіреді. Шоқпар шатқалының петроглифтерін осындай ескерткіштердің қатарына жатқызуға болады, осы тақырыпты зерттеп жүрген А. Х. Марғұлан атындағы институттың қызметкерлерімен бірге, фундаменталды зерттеулер бағдарламасы бойынша «Ғылым ордасы» археологиялық мұражайының кіші ғылыми қызметкері ретінде мен де қатыстым. Петроглифтер меридианды бағытта өтіп жатқан Шоқпар бастауының жіңішке тастарында анықталған шатқалдың шығыс пен батыс бөліктерінде орналасқан. Оны тұрғылықты халық Сартай және Бөрібай деп атайды (1 сурет). Шатқалда қола, ерте темір дәуіріндегі тайпалардың: мазараттары, қоныстары және жартастардағы суреттер…

М.Шоқай 1890 жылы Қызылорда облысы, Сұлутөбе станциясында дүниеге келіп, әуелі ауылдағы мектепте, кейін Ташкентте, Петерборда білім алған. Бірқатар шетел тілдерін жетік меңгерген білімді заңгер кісі болған. 1917 жылы қарашада Қоқанда болған ІV бүкілтүркістандық мұсылмандар съезінде Түркістан автономиясы жарияланғаны мәлім. Жалпы Қоқан автономиясы атанған бұл үкіметтің бірінші Президенті Мұхамеджан Тынышбаев болды. Кейін оның орнында М.Шоқай сайланды. Кеңес үкіметі Түркістан Қоқан автономиясын күшпен таратты. Осыдан кейін М.Шоқай шет елге кетуге мәжбүр болған. Шет елде жүрсе де большевиктермен идеялық күресін тоқтатпады. 1917–40 жылдары аралығында Ыстамбұлда және Берлинде жаңа Түркістан мен Жас Түркістан журналдарын басып шығарып, онда кеңес өкіметінің әділетсіз саясатын бүкіл Батыс елдері…

Шет елдегі қандастарымыз әлемнің әр түкпірінде қазақ деген атауды жоғалтпай, елім деп туған жерге құлақ түріп жүреді. Мұның бір айғағы жыл сайын өтетін құрылтайға жиналған қандастарымыздың белсенділінен байқасақ болады. Назарларыңызға Дания жеріндегі қандастарымыз жайлы фильм.

«Түркі әлемі әлі толық зерттелмеген терең тұңғиық. Сондықтан түркітілдес халықтардың тарихын, мәдениетін зерттейтін, оқу-ағарту жүйесін үйлестіретін арнайы орталық құру керек. Біздің ұлы бабаларымыз Алтайдан, Ақ теңізге дейінгі Ұлы далада өз билігін жүргізді. Бізге өшпес қаһармандық эпос және мол рухани қазына қалдырды. Тұңғыш рет әлемге өнеге болған ортақ шаңырақ — киіз үйді, темірді, шалбарды, жебені, етікті және үзеңгіні ойлап тапты. Осындай батырлық эпосты дүниеге танытудың кезі келді деп ойлаймын. Ол үшін жалпыға ортақ Түркі академиясын құру қажет». Н.Ә. НазарбаевҚазақстан Республикасының Президенті Мақсатымыз түбі бір түркі халықтарының тарихы мен мәдениетін зерттеп зерделейтін орталықтың музейі жайлы оқырмандарымызға мәлімет бере кету. ҚР Президенті Н.Назарбаев 2009 жылдың 3 қазаны…

Тәңірідей, тәңіріден жаралған,Түрік білге қағанБұл шақта отырдым,Сөзімді түгел естіңдер:Бүкіл жеткіншегім, ұланым,Біріккен әулетім, халқым,Оңында шад, апа бектерСолында тархан, бұйрық бектерТоғыз оғыз бектері, халқы,Бұл сөзімді мұқият тыңда,Терең ұқ. КҮЛТЕГІН Күлтегін 684-731 жылдар аралығында өмір сүрген. Білге қаған дәуіріндегі түркі мемлекетінің көрнекті әскери қолбасшысы, «көк түркінің көк семсері» атанған атақты батыры. Құтлық қағанның екінші баласы. Білгенің інісі. Әкесінен жастай жетім қалып, ағасы Қапаған қағанның тәрбиесінде өскен Күлтегін тым ерте есейіп, қабырғасы қатып, бұғанасы бекімей жатып, жау жарағын асынып, түркі еліне тұс-тұстан төнген басқыншы жауға қарсы үлкендер қатарында тұрып, ерлікпен күреседі. Ағасы Білге қаған және Тоныкөкпен бірге Күлтегін 712-713 ж. ж түріктер…

Қанат Тұяқбаев «Қазқайтажаңғырту» РМК Бас директоры — Қанат Қымызұлы тарихи жәдігерлерді қалпына келтіру бағытында, «Қазқайтажаңғырту» мекемесі қандай маңызды жұмыстар атқарып келеді? — 1996 жылдан 2006 жылға дейінгі аралықта елімізде 56 ескерткіш қалпына келтірілді. Түркістан қаласының 1500 жылдық мерей тойына «Әзірет-Сұлтан» мұражайының Тарихи-мәдени аумағындағы 20 ескерткіш, мысалы, Шығыс моншасы, 19 ғасыр Мешіті, Халуат, Рабия Сұлтан Бегім кесенесі және т.б. Тараз қаласының 2000 жылдық мерей тойына «Ежелгі Тараз ескерткіштері» Тарихи-мәдени қорығының аумағында 10 нысан қайта қалпына келтіріліп, тапсырылды, «Қарахан», Шамансұр, Бабаджы Қатын және т.б. кесенелері. Алматы қаласы бойынша кәсіпорынмен қызмет барысында 15 нысан қалпына келтірілді. Қалпына келтіру дегеніңіз бір-екі жылда біт…

Оңтүстіктің археологтары бұрын-соңды кездеспеген тарихи жәдігерлерге тап болды. Ордабасы ауданы, Сарыарық ауылындағы Күлтөбе маңынан тарих жанашырлары осыдан 2 мың жыл бұрын өмір сүрген қаңлы тайпасы мен сармат тайпаларының дәуіріне қатысты адамдардың қорымын ашты. Үңгір етіп қазылған (катакомба) 3 қорымнан жалпы саны 12 адамдың мүрдесін анықтаған мамандар оларды б.з.д ІІ — б.з. ІV ғасырларға тиесілі дейді. Қорымда әйелдің де, ер адамның да мүрдесі бар. Қаңқаларға жынысына қарай түрлі әшекей заттар мен бұйымдар тағылған. Тарих жанашырларын ең таң қалдырғаны — ондағы әшекей бұйымдарының аса күрделі әрі жоғары сапада жасалғаны. Мәселен, қорымның бірінде әйел адамның тізбек моншағы бар. Анықтап зер салсаңыз, тастар тау хрусталінан жасалынған. Археологтардың дерегіне сүйенсек, хрусталь тасын…

Герман тіл тобына жататын халықтардың түпкі тегінің ғылыми негіздері. Англо-саксондардың арғы тегі сактардан тараған деген тұжырым біздің заманымыздан бұрын қалыптасқаны жөнінде дәйекті дәлелдер баршылық. Мәселен, кезінде сактар Каспий бойынан шығысқа қарай жылжып, Бактрияға ғана емес, сонымен қатар батыста жатқан Армения жерінің өте шұрайлы бөлігіне қоныстанғаны туралы б.з. бұрынғы 63-жыл мен б.з. 24-жылдары арасында өмір сүрген гректің атақты тарихшысы әрі географы Страбон жазып кеткен. Ғалым келтірген дерек бойынша, кезінде әлгі аймақ Сакасина (Sаkаsіnа) деп аталған. Ал біздің заманымыздың 23-79-жылдары өмір сүрген Римнің аса көрнекті жазушысы әрі ғұлама тарихшысы Плинийдің пайымдауынша, жоғарыда сөз болған әлгі аймаққа қоныстанған сактар Сакассани (Sakassani) деп аталған. Әлгі атау Са…

Тарихта «Қызыл террор» деген атпен қалған сойқанда қаншама адам мен отбасы құрбан болып кете барды. Өткен күн жарасы әлі жүректе, ұлт зиялыларының қаншама беткеұстарлары бақилық болды. Қазақ тарихындағы қаралы күнге орай біз белгілі тарихшы Талас Омарбековпен сұхбаттасқан болатынбыз. — ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының басын жалмаған, 1937 жылы Қазақстанда болған саяси репрессияға қандай баға бересіз? — Саяси қуғын-сүргін 1934 жылы большевтиік партияның ірі қайраткері С. М. Кировты Ленинградта Л. В. Николаевтың атып өлтіруінен басталды. Себебі партияның ХVII сьезінде партия өкілдері Кировке көп дауыс берген еді. Қазақстанды Голощекиннен кейін басқарған Л. И. Мирзоян Кировтың жан досы болған. Сталин бір сөзінде Мирзоянға қарап: «Сізге досыңыз Киров кеткен жаққа бару» керек деген. Ст…