История Казахстана

Еліміздегі Жамбыл облысы, Байзақ ауданын білмейтін адам кемде-кем. Бірақ 1938 жылы іргетасы қаланып, 1996 жылға дейін Свердлов ауданы болып аталып келген ауданға есімі берілген батыр жайлы бүгінгі ұрпақтың білері бұлыңғыр. Деректерге сүйенсек Байзақ батыр Мәмбетұлы 1879 жылы қазіргі Тараз қаласының маңында, заманында Абылай ханның серігі болған, аты, аңызға айналған Мәмбет Құндасұлы батырдың отбасында өмірге келген екен. Мәмбет батырдың сегіз ұлының бірі болған. Байзақ батырдың кіндігінен он жеті ұл тараған. «Қанына тартпағанның қары сынсын» демекші батырдың шыққан тегі Ұлы жүздің, Дулат тайпасы, Шымыр руына жатады. Байзақ бала кезінен бастап, атбегілік пен құс салып, аң қағуды меңгерген. Шешен, ел басқарған беделді кісілер мен билердің жанында жүріп, айтқандарын құлағына құйып өссе керек…

Шарон Турнер (Sһаrоn Тurner) — 1768–1847 жылдары өмір сүрген, ағылшын тарихшысы. Ол бұл мақаласын, ағылшын тілінде 1827 жылы жариялаған болатын. Филология ғылымының докторы, Қазақстан және Ресей Халықаралық жоғары мектеп ғылым академияларының академигі Әділ Ахметов іс-сапармен біраз жыл Америкада тұрып, үндістердің тарихы мен тағдырына байланысты бірқатар қызғылықты ғылыми жұмыстар жазып, америкалық «үндістердің" арғы тегін антропологиялық, археологиялық, генетикалық және лингвистикалық тұрғыдан зерттеп, өз пайымын ортаға салған болатын. Ғалымның зерттеу жұмысының нәтижесі америкалық «үндістердің" арғы тегінің Алтайдан шыққандығын толық дәлелдейді. Ә.Ахметовтың «үндістердің" түпкі тегіне арналған «Азия-Берингия-Америка»,«Байырғы америкалықтардың алтайлық тегі», «Еуразия коды. Бесінші өрке…

Өткен жылы қазақ күресіне арналған алғашқы ғылыми-тәжірибелік конференция өтті. Тарихшылар, археологтар, спорт мамандары күрестің өткені мен қазіргісін және болашағын талқылады. Осыған орай Қазақ күресі федерациясының бас хатшысы С.А. Құранбектен сұхбат алған болатынбыз. Қазақ күресі жайлы айтып беріңізші — Менің есебімше, көшпенділер мәдениеті неше мыңжылдықты құраса, күрес тарихы да сонша мыңжылдыққа тиесілі. Бәсекелес тайпалармен соғыстарда, адамдар мықты және шыдамды болуы тиістін. Олар қару қолдану мен күрес (жекпе-жек) әдістерін жақсы меңгерулері қажет болатын. Қазақ күресі ұлттық әскери техникамен өзара тығыз байланысты. «Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр» эпостарында қазақ халқының күрес өнерінің барлық түрлері толық сипатталған: найза қолдану (сайыс), қылыштасу, шоқпар, айбалта, а…

Біздің қоғамда үнемі екінші дүниежүзілік соғыстың қанды майданы және оған қатысқан қазақстандықтар туралы сөз болғанда, соғыс қасіретін көргендер еріксіз еске алынады. Оның ішінде: батырлар да, марапаттау төс белгісін алып марапаттау шаттығына жете алмағандар да, ерлік жасай жер құшқандар да, майданнан аман-есен оралғандар да. Яғни, азап шегушілер-де және өз іс-қимылдарына берік сенгендер-де бар. Ал осының бел ортасында тұрған, неміс-фашистік басқыншылар қолына түскен тұтқындар, олардың тағдыры туралы зерделеуге ғалымдардың мүмкіндігі болмаса, халық пен куәгерлердің бұл тақырыпта сөз қозғауда бойын үрей биледі. Ажал алдында тұрған пендеден «дұрыс бағыт ұстамадың" деу, айтуға оңай болғанмен, адам жанының тәттілігі-де шындық емес пе? Әрине, қорқақтық пен батырлықтың сыналатын кезі болады. Д…

Көшпелі бабамыз жаз жайлауды той-думандатып өткізсе, қысқы күнде ит жүгіртіп, құс салып саятшылық құрған. Сөйтіп, аңға салатын құстарды, мінетін атты — жүйрік ат, қыран бүркіт, алғыр қаршыға, құмай тазы, айлалы сұңқар деп ерекше қасиеттерімен атаған. Осындағы құмай тазының қасиетіне тереңірек тоқталсақ… Тазының ең жүйрігін, аң алғыш, ұшқырын құмай, құмай тазы деп атайды. Халқымыз тазының ең күштісіне, жүйрігіне «нағыз құмай екен, қанатты құмай екен» деген секілді мадақ сөздер айтқан, оның ерекше қабілеттеріне сүйсінген. Өз бойына біткен ептілік, жылдамдық, әдісқойлық, түлкі-қоянды құйын­дай соғатын, тіпті арқарға, қасқыр­ға шабатын қасиеттердің бәрі құмайға тән. Құмай тазы өзінің ізшілдігімен, желмен жарысқан жүйріктігімен, сұлу мүсінімен өз аталастарының ішіндегі сырттаны, төресі деп есе…

Астана еліміздің жас астанасы болса да жазылар тарихы көп. Қала тарихында із қалдырған тұлғалар мен ғимараттар саны шахарымызда аз емес. Соның бірегейі қазіргі мемлекет қорғауындағы, 1910 жылы іргетасы қаланған Көпес Кубриннің үйі. Кенесары мен Әуезов көшесінің қиылысында орналасқан ғимарат ары-бері өткен тұрғындар мен қала қонақтарының назарын өзінің керемет архитектурасымен қызықтырары анық. Ғимараттың ауладан түсіргендегі көрінісі Бүгінде ол жерде Украинаның Қазақстандағы елшілігі мен консулдығы қоныс тепкен. 2001 жылдан бері аумағы 533 шаршы метр болатын ғимаратта елшілік орналасқан. Ғимарат тарихын тарқатпас бұрын Кубриндер кім деген сауалға жауап іздесек. Түбі казак Константин Кубрин осы әулеттің негізін салушы, саудагерлікпен айналысқан. Оның әлекедей жаланған ұлдары Андриан мен Ма…

— Сіз кәсіби шығыстанушы, араб тілінің маманы ретінде Фараби мұрасына қандай баға бересіз? — Біріншіден айтар болсам Әл Фараби Отырардан шыққан жалғыз ғалым емес. Зерттей келе Отырар шаһарынан отыздан астам ғалым шыққанын таптым. Ғалымдар арасында мерзімдік жағынан алып қарайтын болсақ, 870 — 950 жылдары өмір сүрген Әл Фараби бірінші болып тұр. Әл Фараби мұсылман діні пайда болысымен бір-екі ғасырдан соң дүниеге келген. ХІ — ХІІ ғасырлардан бастап ары қарай Әл Фарабилер үзілмеген. Бұл үрдіс ХVI ғасырға дейін жалғасқан. Отырар қаласы Фараб деп аталып, шаһардан шыққан ғалымдар өздеріне Фараби есімін қосқан. Зерттей келе мен ұлы ойшылдан үш жылдан кейін өмір сүрген Әл Фараби ат Түркістани әл Иқани деген кісінің шығармасын тауып, трактаттарын араб тілінен қазақшаға аудардым. Бұл жайында моног…

Тарих ғылымында археологияның алар орны әрқашан бөлек. Өткен заман кезеңдерін кезең-кезеңімен зерттейтін бұл ғылым саласы жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесінде есте жоқ ескі замандардағы қоғам өмірінің қызметін саралап зерттеу жасайды. Өзінің бай тарихымен әлемдік өркениетке қосар өзіндік үлесі бар Қазақ даласы, көне заманның құнды тарихи ескерткіштерімен ерекшеленеді. Еліміздегі көне қазбалар шетелдік ғалымдардың қызығушылығын тудырып отыр. Археология бойынша елімізде жұмыс жасап жатқан сондай ғалымдардың бірі Қазақстандағы Итальян Археологиялық Экспедициясының директоры, PhD, археолог Жан Лука Бонорамен сұхбаттасудың сәті түскен болатын. — Жан Луко мырза елімізде қай уақыттан бері жұмыс жасап келесіз, еліміздің қай аймағында қазба жұмыстарын жүргізіп жатырсыздар? — Қазақстанда тұра…

Ақмола қаласында 1942 жылдың көктемінде жасақталған 106-шы атты әскер дивизиясы жөніндегі деректерді Ресей Федерациясы қорғаныс министрлігінің Орталық мұрағатынан табу тым қиынға түседі. Өйткені, аталған дивизия соғыстың алғашқы жылдарындағы ұрыстардың бірінде неміс басқыншыларының қоршауына түсіп, ондағы құжаттарды қарсыластар иемденіп кеткен. Мұнда атты әскер дивизиясы туралы жарты бетке жетер — жетпес, ақпараттан басқа ештеңе кездеспеуі, міне, сондықтан. 106-шы Қазақ атты әскер дивизиясы Ал атты әскер дивизиясы құрамдарына алынған жауынгерлер мен командирлер тағдырының беймәлім болу сырын да осыдан іздеген жөн сияқты. Олар Харьков түбіндегі жан алысып, жан беріскен ұрыс қимылдарында ерлікпен шайқасып, мәңгілікке көз жұмды. 106-шы атты әскер дивизиясы қатарында алынған, ақмолалықтар тағ…

Ш.Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология Институты этнология және антропология бөлімі шет елдегі қазақ этникалық топтарының мәселесімен он жылдан астам уақыт бойы айналысып келеді, болашағы зор бағдарламаға бөлім меңгерушісі, т.ғ.д., профессор С.Е. Әжіғали жетекшілік етуде. Соңғы уақытта осы мақсатта алыс жақын шетелдерге ғылыми іссапарлар жүйелі түрде ұйымдастырылуда. 2013 жылы Моңғолия мен Қытай елдеріне кешенді түрде ұзақ экспедиция жасалды. 2013 жылы 24 шілде 5 қыркүйек аралығында Моңғолия еліне жасалған экспедиция барысында зерттеуші-этнологтар тобы Моңғолияның орталық, солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс бөлігіндегі елді мекендердегі қазақтар жайлы зерттеу жұмыстарын жүргізді. Баян-Өлгей аймағынан тыс қазақтар тұратын: Баян-Өлгий, Төв аймағы (Угтаалцайдам, Эрдэнэ сомондары, Нала…