История Казахстана

1885 жылы Абайдың Семейдегі орыс достарының бірі Нифонт Иванович Долгополов жаз айларында Абай ауылына барып, сонда екі айдай болып қайтады. Қайтып келгенінде ол Семейдегі өлкетану музейіне қазақтың тұрмыс-тіршілігіне қатысты елуден астам нәрсе тапсырыпты. Бұл заттардың барлығы Абай ауылынан әкелінген заттар еді. Ол туралы музейдің сол кездегі тіркеу журналына да жазылып, баспасөз бетінеде шыққан болатын. Сол жазбалардағы тізім бойынша қандай заттар екені анықталды. Бұл тізімді қарап отырсақ, заттарды арнайы қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінен жан-жақты хабар беретіндей, ғылыми тұрғыда таңдалғаны көзге түседі. Олар үй-ішінің жабдықтары: асадал, кебеже, саба, сүйретпе, жезмойнақты торсық, піспек, табақ, шыныаяққап, әшекейлі құтылар, бесік, ұршық, тоғызқұмалақ; қару-жарақтар: айбалта, найза,…

Бұл бұрынғы замандағы бейнелердің бірі Зерттеушілердің пікірі бойынша осы жерде б. з. д. І мыңж. ортасындағы ірі тарихи оқиғалардың бірі — екі әлем: ахеменидтік Иран мен көшпелі Даланың қақтығысуы жазып алынды. Батыс Қазақстандағы І Тақсай кешенін қазу кезінде алтын бұйымдарға аса бай, ақсүйек әйелдің қабірі табылды. Осы жерден тұрмыстық бұйымдар және рәсімдік заттар да шықты. Қабірдің оң жақ төменгі бұрышында, ағаш сауыттың қалдығы табылды, оның ішінде кішкене ыдыс, келі мен келсап, шағын пышақ болды. Қабір ішіндегі заттардың бәрі өртелген және қатты күйген. Моланың ағаш төбесі жанып, құлаған кезде әйел сүйегінің көп бөлігі-де отқа күйіп, жойылып кеткен, мыс бұйымдар балқыған. Бірақ ең бастысы — қатты күйіп, көмірге айналған, ағаш тарақтың қалдығы сақталып қалған. Тарақ ыдыстың астына қо…

№ 5 ҒЗСП немесе Байқоңыр ғарыш алаңы Жердің тұңғыш жасанды серігін ұшырып, содан кейін адамның өзін ғарышқа жіберіп, адамзат тарихын мәңгілікке өзгертті. 1967 жылы 7 қарашада қалалық мәдениет Үйінің ғимаратында Байқоңыр ғарыш алаңының әскери құрылысшыларының әскери және еңбек даңқы туралы экспозиция ашылды, нәтижесінде ол тарих полигонының мұражайына дейін кеңейтілді. Ал осының барлығы мұндай қала әлі болмаған, адам ғарышқа ұшпаған кезде 50-ші жж. ортасында басталды. «… Әлемнің жиегінен, яғни осы құрметке ие болған Отанымыздың қасиетті жерінен ғарыш кемелері әлі бірнеше рет белгісіз алыстарға кететін болады. Олардың әрбір ұшуы мен қайтып келуі халқымыздың, бүкіл адамзаттың ұлы мейрамы, Сана мен Алға басудың жеңісі болады», — деп жазды ғарыштық-зымыран жүйесінің бас конструкторы С. П. Коро…

Сәбит Мұқанов туралы «қысқа бойлы, дембелше келген, шымыр, моңғол мұртына, ақ кірген, қоңырқай күнқақтылығы бар адам. Ол таудың шағылысқан күнін-де, дала кезген желді-де, сібірдің сықырлаған аязын бастан өткерді, олармен дос болды. Ол жазушы-академикке емес, ауыл, ақсақалына ұқсайды…», деп жазған болатын атақты қазақстандық жазушы Алексей Брагин. Қазақ әдебиетінің классигі, ХХ ғасырдың көрнекті жазушысы, ақын, қоғам қайраткері, академик Сәбит Мұқанов — халықтың сүйіктісі, жалпыхалықтық сый мен құрметке ие болған тұлға. 1976 жылы Қазақстан үкіметі С. Мұқановтың есімін мәңгі есте сақтау мақсатында 1965–1973 жылдар аралығында жазушы өмір сүрген үйде (Алматы қаласы, М. Төлебаев көшесі, 125-үй, екінші қабат, 6 бөлмелі пәтер) мұражай ашу туралы шешім қабылдады. Міне, ширек ғасырдай жазушының мұ…

Бірнеше мың жыл бойы Евразия көшпелілерінің нақ ортасында Алаш туының астында болған қазақ рулары мен тайпаларының өз бетімен мемлекет құрған уақыты ХҮ ғасырдың ортасы екендігі белгілі. Қазақ әдет-ғұрып заңдарының жалпы мазмұнынан көне дәуірлер туралы елес береді. Евразия көшпелілерінің мемлеттілігі тарихта талай рет өрлеу, талай рет құлдырау дәуірін бастан кешті. Тарихи уақытты қабылдау циклдік жүйеге құрылғандықтан белгілі бір уақытты бір адаммен байланыстырады. Ерте дәуір сақ-ғұн кезеңіндегі тарихи уақиғалар, орта ғасырлар Жошы, Әз Жәнібек, Асан қайғы, Едіге аттарымен, бертінгі уақытта Қасым хан, Есім хан, Тәуке ханмен тікелей байланысты жүйеленеді. «Қасым ханның қасқа жолы» («Светлый путь Касым хана») Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайы, әсіресе Жәнібектің баласы Қасым хан…

Ыбырай Алтынсаринның өмірі мен шығармашылық қызметі қазақ халқының тарихындағы жарқын беттердің бірі болып табылады. Көрнекті, ағартушы, қоғам қайраткері, жаңашыл-педагог, ғалым-этнограф, ақын, прозашы, қазақ жазба әдебиеті мен қазақ әліпбиінің негізін қалаушы, орыс жазу таңбалары негізінде қазақ әліпбиінің құрастырушысы — Ыбырай Алтынсаринның өмірі мен шығармашылық қызметі қазақ халқының тарихындағы жарқын беттердің бірі болып табылады. 1860 жылы облыстық басқарма Алтынсариннің көптеген өтініштерін қанағаттандырып, Орынбор басқармасында қазақ балалары үшін бастауыш мектепті ашуға рұқсат берді. Шалғай қалада мектеп ашу қиын болды (қаражат, мектеп ғимараты және оқу құралдары болған жоқ). Облыстық басқарма және жергілікті болыстар осы маңызды іске суық қарады. Патша өкіметінің өзі-де халықт…

Халықаралық ядролық сынақтарға қарсы күрес күні қарсаңында «Невада-Семей» антиядролық қозғалысының вице-президенті Сұлтан Омарұлы Картоев біздің порталымыздың сұрақтарына жауап берді. Сұлтан Омарұлы, Семей полигонындағы алғашқы ядролық жарылыс жайлы айтып берсеңіз, сол кезде халық не деді? Тарихқа кейін шегініп, өткенге оралу үшін мен бүгінгі күннен бастайын. ҚР президенті Н.Ә. Назарбаевтың 1991 жылғы 29 тамыздағы жарлығында Қазақстан халқы өз миссиясын орындады, біздің арқамызда әлем Үшінші Дүниежүзілік Соғыстың басталуынан аман қалды, деп айтылған. Осындай тарихи және қайғылы миссияны біздің халқымыз орындады. Семей полигонының құрылуы арқасында Қазақстанның және Кеңестер Одағының жерінде Хиросима мен Нагасаки сынағы қайталанған жоқ. Жарылыстан кейінгі Хиросима Мұның барлығы 1947 жылы С…

Түркістан генерал-губернаторлығы, Жетісу облысы Верный қаласында Верный қыздар гимназиясы 1876 жылдың екінші жартысынан бастап басшылардың рұқсат етуімен ерлер прогимназиясының мұғалімдері өздерінің жеке есебінен «Қыздар курсын» құрған болатын. 1877 жылдың 1 наурызында Түркістан генерал-губернаторының бұйрығы бойынша бұл курстар дайындық класымен үш кластық прогимназия болып құрылады. Ал 1879 жылы 1 шілдеде прогимназия Түркістан өлкесінің бірінші басшысының бұйрығы бойынша дайындық класымен бірге қосымша сегіз кластық гимназия болып құрылған болатын. 1885 жылғы 1 қаңтардағы мәлімет бойынша Верный қыздар гимназиясының директоры, надворный советник Е. М. Груздев деп көрсетілген. 1884 жылғы 1 қаңтарда гимназияда 134 оқушы білім алса, ал 1885 жылғы 1 қаңтарда гимназияда 126 оқушы оқыды. Оқушы…

Түрік қағанаты (551–603 жж.) «Түрік» деген ат алғаш рет 542 жылы аталады. Қытайлар түріктерді сюнну-ғұндар деп атаған, мұның өзі түріктердің ғұн тайпаларының жалғасы екенін көрсетеді. 546 жылы тирек (телэ) тайпалары Моңғолияның оңтүстік және орталық аудандарын мекендеген аварларға (жкань-жуань) қарсы жорық жасайды. Осы кезде күтпеген жерден түріктердің қағаны Тумынның (Бумын) басқаруымен түріктер телэ әскерлеріне шабуыл жасап, жеңіп, 50 мың әскерін тұтқынға алады. Осыдан кейін түріктер күшейіп, енді бұрын өздері тәуелді болып келген аварларға (жуань-жуань) қарсы шығады. 552 жылы көктемде түріктер аварлардың ордасына шабуыл жасап, оларды жеңеді, авардың қағаны Анағұй өзін-өзі өлтіреді. Осы кезден бастап Бумын түрік қаған деген атағын алады. Бумын 553 жылы қайтыс болады. Бумын өлгеннен кейі…