Қаракөз Тасболат

Әлем әдебиетінде Орта Азиядан аты мәшһүр жазушы кім десе, ойланбастан Шыңғыс Айтматов деп жауап беруге болады. М. Әуезовтің ақ батасымен әдебиет кеңістігіне жол тартып, «Адамзаттың Айтматовы» атанды. «Әдебиет әлемі» бағдарламасының бұл санын Шыңғыс Айтматовтың «Теңіз жағалай жүгірген тарғыл төбет» атты повесіне арнадық. Әдеби талқылауға арнайы келген қонақтар – белгілі жазушы, ғалым Нұрдаулет Ақыш және «Сарын» тобының мүшесі Айтбек Салық.

XIX ғасыр қазақ мәдениетінің Алтын ғасыры болды. Күйшілік өнер аймақтарға тармақтала бастады. Ежелгі күйлердегі аңыздың көне мифологиялық түсініктері XIX ғасырда күйші өмірін баяндайтын уақиғалармен алмастырылды. Аңызда заман тынысы көрініс тапты. Бағдарламаның кезекті бөлімінде Махамбеттің «Жұмыр, Қылыш» күйі жайлы болмақ.

Өздігімен тербелетін бесік кездестіріп пе едіңіз? Сәбидің шырылдаған дауысы шықса болғаны, тербеліп қана қоймай, түбегі толған кезде дабыл қаққыш ойнай жөнеледі. Аналардың қолын ұзартып, алыстан да басқарылады. Мұндай қазақы бесіктің жаңарған түрін ойлап тапқан Серікбол Шаймардан туындысының жасалу әдісімен бөліспек.

Тушьпен сурет салу – бейнелеу өнерінің ерекше бір түрі. Суретші өз көзімен көріп, түйсінген шындығын ақ қағазға қара бояумен ғана әрлеп, оның көркем бейнесін жасайды. Осынау ғажап, терең мағыналы туындыларға куә боп, дизайнер әрі суретші Аңсаған Мұстафаның шығармашылығымен таныс болайық!

Асқабақ, қамыс, тіпті жануарлардың терісі – көне заманның жүзу құралдары болған екен. Адамзат атомдық мұзжарғыш пен сүңгуір қайықты құрастыруға дейін қалай жетті? Бумен жүретін кемені ойлап табу немесе ұлы Наполеонның «Болашақтың ыс сасыған бөшкесі» туралы ақпаратпен таныс болыңыздар.

Күнделікті тіршілікте жол полициясы көлік жүргізушілерін жиі тоқтатып жатады. Жылдамдықты арттырып, жол полиция қызметкері айыппұл төлетіп жатса, жеңіл құтылдым деңіз. Себебі, артық жылдамдық қайғыға да әкелуі мүмкін. Осындай жағдайдың алдын алуға септігін тигізіп жүрген өнертапқыш Алмат Салғаринмен танысамыз. Бағдарламада өнертапұыштың көлік жылдамдығын мөлшерден асырмайтын құрылғысы туралы баяндалмақ.

Радуга в русском языке - божья небесная дуга, а у казахов это «кемпірқосақ». Какое отношение к радуге имеет образ из древней мифологии «Көктем кемпір»? Почему казахстанский ученый З.Зуев в своей работе значение термина «Көклен» называет небесной полоской? О познавательной истории возникновения данного слова расскажет Б. Каирбеков.

1938 жылы С.Мұқанов қазақтан алғашқы болып, орыстың ең көне жазу үлгісі болып есептелетін «Слово о полку Игореве» деген шығарманы қазақшаға аударады. 1947 жылы ешкімге белгісіз 23 жасар Берқайыр Аманшин да осы еңбекті қазақшаға аударады. Ол аударып қана қоймай, С.Мұқановтың аудармасында қателіктер бар дейді.

Көп жылдардан кейін С.Мұқанов «Адай күйі» атты кітапты бірігіп жазуды ұсынады. Жас жазушы Берқайырға ызаланудың орнына неліктен мұндай ұсыныс жасайды? Екі жазушының бір-біріне жазысқан хаттарының әдеби астары мен өзектілігі бағдарлама барысында айқындалмақ.

Ертістің бойы ежелден көне ескерткіштер мен жәдігерлерге толы. Әсіресе, бұл өлкеде орта ғасырларда Қимақ мемлекетінің қалалары көп шоғырланған.

Солардың бірі – Ақсарай қаласы.

Шәмшіні есімі әр қазаққа жақсы таныс, әр қазаққа жақын. М.Әуезов студенттер алдында сөйлеген әйгілі сөзінде Шәмші саздарын Ақан, Біржан өнерпаздығынан кейінгі бір «жыл келгендей жаңалық» сезіндіретін үздік құбылыс ретінде бағалап, аты алты Алашқа кеңінен тараған композиторды осылай ұлықтаған. Оның «Бүкіл қазақ еліне ән салдырған Шәмші» атануының сыры да да сонда жатыр.
Оның әр туындысы құлаққа жағымды, жүрекке жылы қабылданып, көпшіліктің сүйіспеншілігіне айналды. Жыл сайын еліміздің түкпір-түкпірінде Шәмші әндерінің концерті өтеді. Студия мейманы Шәмші дүниесінің насихатшысы, композитор Қалдыбек Құрманәлі.