ПОЛИГРАФОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ОРТАЛЫҒЫ: АЛҒАШҚЫ ҚАДАМ

Ішкі істер министрлігінің алқа мәжілісінде полиграфты кеңінен қолдану бағдарламасын ҚР Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаев 2011 жылы ұсынған болатын ("Взгляд" іскерлік газеті, № 07 (189) 23.02.2011 ж.). Ол құқық қорғау жүйесінде полиграфты кеңінен қолдануды талап етті, соның нәтижесінде 2013 жылғы 21 мамырда "құқық қорғау қызметі туралы" заңға түзетулер қабылданды, ал бір жылдан кейін, 2014 жылғы 19 маусымда "Қазақстан Республикасының Құқық қорғау органдарында полиграфологиялық зерттеуден өту Ережелері"қабылданды.

Бүгінгі таңда Қазақстанның құқық қорғау органдарындағы полиграф міндетті түрде үш салада қолданылады: 1) құқық қорғау органдарына қызметке қабылдау кезінде; 2) кезекті аттестаттаудан өту кезінде; 3) қызметтік тергеп-тексеруді жүзеге асыру кезінде.

2008 жылдың 1 шілдесінен бастап Қазақстан тарихында алғаш рет "Алматы полиграфологтарының қауымдастығы" полиграфолог мамандардың қоғамдық бірлестігі жұмыс істей бастады. Дәл осы 1 шілде Қазақстандық полиграфологияның туған күні болып саналады.

Полиграфологиялық зерттеулер орталығы 2021 жылдың басында әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Философия және саясаттану факультетінің жалпы және қолданбалы психология кафедрасының негізінде құрылды. Орталық "Диана-04" кәсіби компьютерлік полиграфымен жабдықталған. Осы жылы алғашкы қадам жасаған орталық карантин жағдайында зерртеулер бастады.

"Диана-04" полиграфы негізгі жинақтан басқа, сенсорлық блоктан және бірнеше физиологиялық құбылыстарды анықтайтын датчиктерден тұрады. Бұл датчиктер ольшейтін қубылыстар: тері-гальваникалық реакция, жоғарғы тыныс, төменгі тыныс, пьезоплетизмограмма (тестіленушінің перифериялық қан тамырларының қан толу көрсеткішін тіркеу үшін), фотоплетизмограмма (жүректің әрбір соғуы кезінде қан көлемінің кезеңдік өзгеруінен туындаған қанның көлемді пульсін, жүрек қағысының жиілігін, жүрек ырғағының өзгермелілігін өлшеуге мүмкіндік береді), қан қысымы, қозғалыс белсенділігі. Сондай-ақ, полиграфтың толық бағдарламалық жасақтамасы бар.

Бұл бағдарламалық жасақтама мыналарды орындауға мүмкіндік береді:

- кез келген тестілерді сараптамалық және компьютерлік өңдеу, сондай-ақ К. Бакстер әдістемесі бойынша салыстыру аймақтарының үлгілік тестілерін автоматты балдық бағалау;

- сыналушы тарапынан тестілеуге мүмкін болатын саналы қарсы әрекет деңгейін кешенді бағалау;

- "ChanceCalc" алгоритмін пайдалана отырып, ұсынылған ынталандыруларға реакцияларды бағалауды есептеу;

- тестілеу процесінде тікелей зерттелушінің салыстырмалы стресс деңгейін бағалау (мамандандырылған шкалалар жиынтығының болуына байланысты);

- тестілеу барысында тексерілушінің вербалды емес реакцияларына сараптамалық талдау ("бейнені синхрондау"режимі).

Сонымен қатар, тіркелген сигналдарды "ақылды" күйге келтіру режимі полиграфологтың араласуынсыз ең аз уақыт ішінде алынған деректердің жоғары сапасын қамтамасыз етеді.

Орталықта полиграфты қолдана отырып сынақтан өткізілген психофизиологиялық зерттеу әдісі қазіргі заманғы психологиялық ғылымның оңтайлы құралы болып табылады, ол дене функциялары мен адам психикасының өзара байланысын анықтауға негізделген. Жалпы, психофизиологиялық зерттеу әдісі-бұл тақырыптың қойылған сұрақтарға психофизиологиялық реакцияларын белгілей отырып, арнайы әдістермен жүргізілетін әңгіме.

Полиграфтың функционалды мақсаты бірнеше қатар жүретін физиологиялық процестерді тіркеуден тұрады: тыныс алу, қан қысымы, ми мен жүректің биотоктары, тері-гальваникалық қарсылық, жүрек соғу жиілігі және т.б. параметрлердің өзгеруі белгілі бір ынталандыру (ынталандыру) болған кезде пайда болады. Мұндай ынталандыру, полиграфты қолдануды жақтаушылардың пікірінше, тексерілетін адам үшін маңызды ақпарат болып табылады. Оған сәйкес физиологиялық реакция дамиды. Осы болжауға негізделген "өтірік детекциясы" феномені полиграфтын өтіріткі анықтайтын құралы ретінде кен таралып кеткен.

Полиграф құрылғы ретінде ешқандай өтірік немесе шындықты анықтай алмайды, өйткені өтірік - бұл адамның қарым-қатынасының феномені. Тақырыптың шынайылығы немесе екіжүзділігі туралы қорытынды полиграфолог арнайы ұйымдастырылған зерттеу барысында полиграф арқылы алынған тақырыптың физиологиялық реакцияларының көрсеткіштерін салыстыра отырып жасайды. Осылайша, полиграф "өтірік детекторы" емес, ұсынылған ынталандырудың субъективті маңыздылығын зерттеуге арналған құрылғы.

Полиграфтың негізінде зерттеуге қатыса отырып, адам полиграфологтың нұсқауларын орындаудан тұратын белгілі бір әрекеттерді орындайды: зерттелуші орындықта қозғалыссыз отырады, оның алдына тікелей қарайды, көздерін жұмбайды, сұрақтарды тыңдайды, оларға тек "иә" немесе "жоқ"жауаптарымен жауап береді. Сондай-ақ, ол тестілеу бағдарламасы сұрақтарының семантикалық мазмұнын түсінеді, белгілі бір ынталандыруға мән береді және оларға физиологиялық жауап береді.

Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, маңызды қорытынды жасауға болады - әдісті дұрыс қолдану үшін психофизиологиялық құбылыс полиграфта бүкіл тестілеу процесінде зерттелушіде тұрақты көрінуі керек: маңызды ынталандыруға физиологиялық реакциялар елеусіз (бейтарап) ынталандыруларға қарағанда айқын болатын құбылыс. Бұл жағдайда зерттелуші ағымдағы қызметті тиімді орындайды - полиграфта сынақтан өтеді.

Адам жасыратын ақпаратты анықтаудың психофизиологиялық әдістері негізделетін негізгі әдістемелік қағидат-бұл адамның психикасында жүретін жасырын процестердің (оны арнайы ұйымдастырылған бақылау жағдайында) кейбір физиологиялық процестердің тез өзгеретін өзгерістерімен байланысы, олардың көрсеткіштері көмекші техникалық құралдардың көмегімен жазылады. Зерттеу барысында зерттелушінің денесіндегі психикалық процестердің өзгеруінің белгілері тыныс алу, жүрек-тамыр жүйесі белсенділігінің, терінің электрлік белсенділігінің және т.б. физиологиялық көрсеткіштері болып табылады, олар полиграф арқылы электрлік сигналдарға ауысады, олар физикалық шамаларға айналады, графиктер түрінде көрсетіледі. Адам жасыратын ақпаратты анықтау үшін графиктерді зерделеу кезінде ырғақтың, көлемнің, амплитуданың және т.б. өзгерістері, дененің тыныс алу, жүрек-тамыр және басқа да әрекеттерін көрсететін қисықтар ескеріледі.

Қасен Г.А., п. ғ. к., доцент, Мадалиева З.Б., психол.ғ. д., профессор;

Философия және саясаттану факультеті,

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ