место в рейтинге
  • 966145
  • 1002
  • 38
Нравится блог?
Подписывайтесь!

Экология оқулығы (М.Курсабаев)

ЖАЛПЫ ЭКОЛОГИЯ ПӘНІ (2013)

Құрастырғандар: "Тұран-Астана" университеті «туризм және сервис» кафедрасының оқытушылары: Асс.профессор, п.ғ.к. Құрсабаев М.Қ, б.ғ.д.,профессор Мырзаханов Н.М, г.ғ.к., доцент Аяпбекова А. Е.,б.ғ.к профессор Ғабдуллина М.Х., П.Ғ.К, доцент Абдикаримова Г.А

«ЭКОЛОГИЯ ЖӘНЕ ТҰРАҚТЫ ДАМУ» пәніне кіріспе
Экология ғылымының даму тарихы
Экология ерте заманда пайда болған. Себебі тірі организмдердің оны қоршаған бейорганикалық және органикалық заттарға әсері қандай болатынын білу қажет болды. Сол кездің өзінде Аристотельдің (384-322 біздің э.д.), Р. Бойльдің (1627-1691) және т.б. ғалымдардың еңбектері осыларды қарастыра бастаған.
Экологияның даму кезеңін үш этапқа бөлуге болады.
1 этап – Х1Х ғасырдың 60-шы жылдарына дейін. Бұл аралық экологияның пайда болуы және ғылым ретінде қалыптасу кезеңі. Бұл этапта тірі организмдердің қоршаған ортамен және олардың өмір сүретін ортасы туралы алғашқа ғылыми шолулар жасады.
XVII-XVIII ғасырда А. Реомюр, 1734 ж. т.б. ғалымдар өздерінің көртеген биологиялық жазбаларында экология туралы жаза бастады.
Осы кезде Ж. Ламарк (1744-1829ж) және Т. Мальтус (1766-1834ж) ең алғашқы рет адамның табиғатқа көп зиян келтіріп жатқаны туралы ескертулер жасап жаза бастады.
2 этап – Х1Х ғасырдың 60-шы жылдарынан бастап ХХ-шы ғасырдың 50-ші жылдарына дейін. Бұл кезеңде экология өз алдына ғылым болып шықты. Осы кезеңнің басында К.Ф. Рулье (1814-1858ж), Н.А. Северцова (1827-1885ж) және т.б. көптеген орыс ғалымдары экологияның алғашқы принциптерін және түсініктемелерін берді. Олар осы күнге дейін күшін жойған жоқ.
1809-1882ж Ч. Дарвин органикалық өмірдің негізгі факторларын ашты. Оны ол “өмір сүру үшін күрес” деп атады.
Одан кейін 1834-1919ж неміс ғалымы биолог-эволюционист биологияның негізгі бөлігі экология деп атады (1866ж).
“Экология” грек тілінен аударғанда ол үй туралы ғылым деген мағынаны білдіреді (ойкос – үй, тұратын жер; логос – ілім, білім). Э. Геккель бұл ғылымның анықтамасын былай берді: “Экология деп, біз табиғат экономикасына қатысты білімдерді – жануарлардың оны қоршаған органикалық және бейорганикалық ортамен, әсіресе, өзімен тікелей немесе жанама қатынаста болатын жануарлармен өсімдіктердің өзара ынтымақтастық немесе қастастық, жаулық өркениеттерінің бүкіл жиынтығын зерттейтін ғылым деп айтамыз”. Бұл анықтаманы Э.Геккель “Организмдердің жалпы морфологиясы” деген кітабында берді.
ХХ-шы ғасырдың басында экология өз алдына ғылым болып шықты. Осы аралықта Ч.Адамс (1913ж) экология туралы бірінші анықтама берді және оданда басқа негізгі шолулар басылып шықты.
ХХ-шы ғасырда орыстың ғалымы В.И. Вернадский “биосфера” туралы ғылым еңгізді.
30-шы және 4-шы жылдары (ХХ ғасырдың) экологияның дамыған кезеңі. Экологияның классикалық бағыттарының біріккен кезеңі. Мысалы: өсімдіктер экологиясы, жануарлар экологиясы, микроорганизмдер экологиясы.
1935 ж А. Тенсли ағылшын эколог-зерттеуші “экосистеманы”, одан кейін В.А. Сукачев “биогеоценоз” деген ұғымдарды еңгізді.
Экосистема – тірі организмдердің белгілі бір уақытта өмір сүретін ортасы, сонымен қатар топырақтың климаттық физикалық, химиялық өзгерістері және әртүрлі организмдердің сыртқы ортамен әсерлесуі.
Бұл терминді әртүрлі көлемдегі биоценозға қолдануға болады.
- микроэкосистема (аквариум, шалшық, арық)
- мезоэкосистема )талшық, жапырақты орман, жалпақ жапырақты орман)
- макроэкосистема (океан, тропикалық орман)
Ең кішкентай экосистема ол жалғыз ағаш барлық сонда өмір сүретіндермен, ең үлкен экосистема жер шарындағы “биосфера”. Экологиялық система табиғи және жасанды болады. Мысалы, жасанды экосистема космостық кеме.
Ғалымдар барлық жер бетіндегі тірі организмдеріді үш үлкен болкқа бөледі:
Продуценттер – жер бетіндегі тірі организмдер жай бейорганикалық қосылыстардан күннің энергиясының әсерімен күрделі органикалық заттар түзеді.
Консументтер – дайын органикалық заттарды жейтін тірі органикалық организмдер.
Редуценттер – жаны жоқ органикалық заттарды жай бейорганикалық заттарға айналдыратын тірі организмдер.
Жаны жоқ (өлген) органикалық заттар – құлаған жапырақтар, бұтақтар, ағаштар, өліктер және т.б.
Осы үш бөлікті экосистеманың “биотикалық бөлігі” немесе “биотикалық” фактор деп атайды (биота - өмір, өмірлік).
Экосистемаға, организмге әсер ететін ортаның физика-химиялық жағдайлары жатады. Бұл – температура, ылғалдылық, жердің рН-ы, жел, күн сәулесі т.б. факторлар.
Бұлар “абиотикалық” фактор деп аталады. “а” деген ортаның тірі факторы емес деген сөз.
3 этап – ХХ-шы ғасырдың 50-ші жылдардан басталады және қазіргі уақытқа дейін. Экологияның комплексті ғылымға айналу кезеңі. Оның қатарына “адамды қоршаған ортаның табиғатың қорғау” деген ғылымда кіреді.


Mr_Kursabaev
2 августа 2013, 17:27
125316

Загрузка...
Loading...

Комментарии

СЫНЫЛАТЫН ПРАКТИКАЛЫҚ САБАҚТАРДЫҢ ҮЛГІЛІ ТІЗІМІ

1. Экология – табиғатты қорғау мен табиғатты ұтымды пайдаланудың
теориялық негізі.
2. Негізігі тіршілік орталары, олардың сипаттамалары.
3. Популяция – түрдің тіршілік ету формасы, популяцияның негізгі
критерийлері.
4. Негізгі биогендік элементтердің экожүйедегі айналымы.
5. Экожүйелердің орта түзушілік рөлі жəне бұзылған экожүйелерді
қалпына келтіру.
6. Биосфераның құрылысы жəне биосфера шекаралары.
7. В.И.Вернадскийдің ноосфера туралы ілімінің Тұрақты даму
тұжырымдамасын қалыптастырудағы бағыттаушы ролі.
8. Тұрақты қоғам моделі, оның белгілері жəне қызмет атқару
принциптері.
9. Адамзат қоғамының табиғи ресурстармен қамтамасыз етілу
проблемасы.
10. Қоршаған орта жəне тұрғындардың денсаулығы.
11. Қазіргі заманның əлемдік экологиялық проблемалары бойынша
халықаралық конвенциялар мен келісімшарттар.
12. Қазақстан Республикасының ерекше қорылатын табиғи
территориялары.
13. Қоршаған ортаның сапасы жəне тұрғындардың денсаулығы.
14. “Үшінші əлем” проблемалары. Мешеуліктен құтылу - тұрақты
дамудың өзекті мəселесі.
15. Өмір шындығы жəне тұрақты дамуды қамтамасыз етудің ықтимал
уақыт кезеңдері.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
ЖАЛПЫ ЭКОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ
Дара организмдер экологиясы – аутэкология Биологиялық жүйелердің ұйымдастырылу деңгейлері. Организм жəне оның тіршілік ету жағдайлары. Экологиялық факторлар жəне олардың классификациясы. Антропогендік фактордың əсерінің өзіндік ерекшеліктері. Ю.Либихтың минимум заңы. В.Шелофордтың толеранттық заңы. Толеранттық диапазоны. Стенобиоттық жəне эврибионттық организмдер. Организмдердің тіршілігі үшін негізгі абиотикалық факторлардың экологиялық мəні. Қоршаған ортаның экологиялық сиымдылығы. Популяциялар экологиясы – демэкология Популяция туралы түсінік. Популяцияның статикалық сипаттамалары: популяцияның саны (тығыздығы) жəне биомассасы, жастық жəне жыныстық құрамы. Организмдердің кеңістікте орналасу, орналасудың негізгі типтері: кездейсоқ, біркелкі, топтасып _______орналасу. Олли принципі. Популяцияның динамикалық сипаттамалары: туылымы, өлім-жітімі, тірі қалу қисық сызықтары, өсуі жылдамдығы. Популяция санының экспотенциалдық жəне логистикалық өсуі. Популяция санының реттелуі. Популяция тығыздығына тəуелді жəне тəуелсіз факторлар. Қауымдастықтар экологиясы – синэкология Биоценоз, биогеоценоз, экожүйе туралы түсінік. Экожүйедегі түраралық байланыстардың негізгі формалары (нейтрализм, комменсализм,
протокооперация, мутуализм, жыртқыштық, паразитизм). Түр аралық бəсекелестік – қауымдастықтың түрлік құрылымын сақтаушы негізгі механизмдердің бірі. Г.Ф. Гаузенің бəсекелестік арқылы жою принципі.
Экологиялық қуыс: потенциалдық жəне іске асырылған экологиялық қуыс. Экожүйедегі энергия ағыны жəне химиялық элементтердің айналымы. Термодинамиканың бірінші жəне екінші бастамалары. Линдеманның энергия тасымалының 1% жəне 10% ережелері. Биоценоздың трофикалық құрылымы (продуценттер, консументтер, редуценттер). Қоректік тізбектер жəне трофикалық деңгейлер, қоректік торлар. Экологиялық пирамидалар (сандар, биомасса, энергия пирамидасы). Экожүйелердің өнімділігі (бастапқы жəне туындаушы өнім). Экожүйелердің табиғи дамуы: бастапқы жəне қайталанған сукцессиялар. Экожүйелердің біртұтастығы жəне тұрақтылығы, экожүйелердің тұрақтылық механизмдері. Табиғи экожүелердің тұрақтылық критерийлері жəне тұрақтылығының негізгі көрсеткіштері. Биосфера жəне оның тұрақтылығы Биосфера тұжырымдамасының қалыптасуы. В.И.Вернадский биосфера жəне ноосфера туралы ілімі. Тірі зат тұжырымдамасы. Тірі заттың ғаламдық рөлінің анықталуы. Антропогендік əрекетті қуатты геологиялық жəне геохимиялық фактиорлар ретінде мойындау тұжырымдамасы. Адамның экожүйедегі орны. Биосферадағы заттар айналымы. Əлемдік биогеохимиялық циклдар. В.И.Вернадскийдің негізгі биогеохимиялық заңдары. Қазіргі биосфера. Өндірістің дамуы жəне қоршаған ортаға түсетін салмақтың артуы.
Экологиялық тұрғыдан таза, альтернативті энергия көздерін пайдалану – экожүйелер мен қоғамның тұрақты дамуының маңызды құрамдас бөлігі. Биосферадағы тұрақсыздықтың пайда болуының анторпогендік факторлары Қоршаған ортаға түсетін антропогендік салмақтың өркениет түрлерінің олардың даму сатыларына байланысты жіктелуі. Адамзат қоғамының қалыптасуы мен дамуындағы табиғаттың ролі. Табиғат пен қоғамның өзара қарым-қатынас тарихы: негізгі кезеңдері (биогендік, аграрлық, өнеркəсіптік, ақпараттық), өзгешеліктері жəне сабақтары.. Қазіргі заманның əлемдік экологиялық проблемалары (климаттың өзгеруі, озон қабатының бұзылуы, қышқыл жаңбырлар, шөлдену, биологиялық əралуандылықтың кемуі, Əлемдік мұхитың ластануы жəне т.б.) олардың пайда болу себептері жəне зардаптары. Ауыл шаруашылығы мен өнеркəсіптің қарқынды дамуына байланысты пайда болған экологиялық проблемалар. Қоршаған ортаның физикалық, химиялық, биологиялық ластануы жəне олардың экологиялық-генетикалық зардаптары. Қазіргі заманның əлеуметтік-экологиялық проблемалары жəне тұрақты даму Əлеуметтік-экологиялық дағдарыс жəне тұрақты даму. Халық санының өсуі жəне оның сапалық көрсеткіштерінің өзгеруі.Туылыммөлшеріне əсер ететін факторлар, отбасын жоспарлау əдістері. Урбандалу проблемалары. Кедейшілік жəне табыстың əділетсіз бөлінуі. Энергетикалық дағдарыс проблемалары жəне олардың шешілу жолдары. Əлемдік азық-түлік проблемасы, шешілу жолдары. Ресурстық дағдарыс, себептері мен салдарлары, шешілу жолдары. Жер генофондының өзгеруі, ортаның жалпы агрессивтілігінің артуы, тірі организмдерге көрсетілетін əсерлердің жаңа түрлері. Соғыстар жəне лаңкестік: экологиялық зардаптары. Əскери- өнеркəсіптік кешен жəне тіршілік ету ортасы. Табиғатты қорғау жəне тұрақты даму Қоршаған ортаны қорғаудың принциптері мен əдістері. Ерекше қорылатын табиғи территориялар – қоршаған ортаны қорғау шараларының бір түрі. Генетикалық əралуандылықты қорғау. Биосфералық резерваттар. Қызыл кітап жəне оның биологиялық əралуандылықты сақтаудағы рөлі. Табиғатты ұтымды пайдалану мен қоршаған ортаны қорғаудың теориялық негіздерін құру – тұрақты дамуға көшудің міндетті шарттарының бірі. Экологиялық білім мен экологиялық сауаттылықтың адамзаттың тұрақты дамуын қамтамасыз етудегі рөлі.
Қазақстан Республикасының тұрақты дамуының өзекті экологиялық проблемалары Қазақстан Республикасының табиғи ортасын тұрақсыздандыру процестері, себептері мен салдарлары. Арал аймағының əлеуметтік- экологиялық проблемалары. Ядролық сынақтардың адамзатқа тигізген зардаптары. ҚР территоориясындағы Семей ядролық сынақ алаңы жəне өзге де полигондар. Ядролық қаруға қарсы Невада-Семей қозғалысы. Қоршаған ортаның күйін бағалаудың əдістері мен критерийлері. Экологиялық мониторинг, ұйымдастырылу принциптері. Химиялық, физикалық, биологиялық мониторинг. Қазақстан Республикасының қоршаған ортаны қорғау саласындағы заңдары. Қазақстан Республикасындағы халыққа экологиялық білім жəне экологиялық тəрбие беру. Қазақстан Республикасының тұрақты дамуын қамтамасыз ету: Тұрақты даму тұжырымдамасы. Тұрақты даму стратегиясы жəне Қазақстанның тұрақты дамуын қамтамасыз ету механизмдері.
Экология ( лат. оіkos – үй, баспана; logos – ілім) – жеке организмнің қоршаған ортамен қарым-қатынасын, ортаға бейімделу заңдылықтарын, сондай-ақ организм деңгейінен жоғарырақ тұрған биологиялық жүйелердің – популяциялардың, организмдер қауымдастықтарының, экожүйелердің, биосфераның ұйымдастырылу және қызмет атқару заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Экология терминін ғылымға енгізген Э.Геккель (1866). Экология ғылымы жедел дамып, көптеген жаңа салалары пайда болды. 19 ғасырдың аяғы, 20 ғасырдың басында ғалымдар негізінен жекелеген факторлардың, әсіресе климаттық факторлардың, организмдердің таралуы мен сан динамикасына әсерін зерттеді. Бірімен-бірі тығыз байланысқан, біртұтас құрылымдық бірлік түзетін организмдер қауымдастықтары (қ. Биоценоз) туралы ұғым да осы кезде қалыптаса бастады (К.Мәбиус, 1877; С.Форбс, 1887). 20 ғасырдың басында Экология жеке ғылым бағыт ретінде таныла бастады, ал “экологияның алтын ғасыры” аталған 20 – 40-жылдары популяциялар мен қа-уымдастықтарды зерттеудің басты бағыттары айқындалып, Экологияның негізгі ережелері мен заңдары тұжырымдалды: Ф.Клементс (1916) биоценоздардың өзгеріп, дамитынын және бұл бейімделушілік сипатындағы құбылыс екендігін көрсетті; А.Тинеманн (1925) өнім ұғымын енгізді, ал Ч.Элтонның Э. бойынша алғашқы оқулығында (1927) биоценоздарда жүріп жатқан процестердің заңдылықтары көрсетіліп, трофикалық қуыс ұғымына анықтама берілді, Экологиялық пирамидалар ұғымы тұжырымдалды; 1926 жылы В.И. Вернадскийдің “Биосфера” атты кітабы жарыққа шығып, онда алғаш рет Жердегі бүкіл тірі организмдер жиынтығының – “жердің тірі затының” ғаламдық рөлі айқын көрініс тапты. А.Тенсли (1935) және В.Н. Сукачев (1940) еңбектері бірімен бірі өзара тығыз байланысқан, қоршаған физикалық ортамен зат және энергия алмасып отыратын организмдер кешені туралы көзқарастардың дамуына, экожүйе және биогеоценоз ұғымдарының қалыптасуына әкелді. Популяция санының ауытқуларын, популяциялар арасындағы әсерлесулерді сипаттайтын матем. модельдер құру (А.Лотка, В.Вольтерра, 1925, 1926), сол модельдерді эксперимент барысында тексеру (Г.Ф. Гаузе, 1934) сияқты, қазіргі теория Экологияның негізін құрайтын зерттеулер де сол жылдары қалыптаса бастады.

20 ғасырдың 60 – 70-жылдары, бұған дейін негізінен биолог мамандардың арасында ғана қолданылып келген “экология” термині кенеттен көпшілік арасында ең танымал терминдердің біріне айналды. Осы жылдары, табиғат пен адамзат арасындағы қайшылықтардың үдей түсуіне байланысты, қоршаған ортаның ластануы, қоршаған ортаның ахуалы, халық санының өсуі, азық-түлік пен энергия қорларын пайдалану сияқты мәселелер ғылымның әр түрлі салаларында зерттеліп, бұқаралық ақпарат құралдары бетінде кеңінен талқылана бастады және бұл процесс әлі де жалғасын табуда. Соның нәтижесінде Экологиялық дүниетаным жаратылыстану ғылымдары ғана емес, көптеген қоғамдық ғылымдарға да енді, Экологияда көптеген жаңа бағыттар пайда болды. Бұл бағыттар мен салалардың бірқатары Э.Геккель негізін қалаған биология Экологиядан әлдеқайда алшақ жатыр. Кейбір “экологиялық” деп аталып жүрген ғылым салаларының қазіргі күнге шейін нақты шекаралары белгіленіп, еншісі ажыратылған жоқ және солардың барлығын қанағаттандырарлық ортақ анықтама беру оңай емес. Экологиялық ғылымдардың соншалық сан алуан болуына қарамастан осы күнгі Экологияның барлық салалары мен бағыттарының негізінде организмдердің қоршаған табиғи ортамен қарым-қатынасына арналған іргелі биология идеялар жатыр. Мысалы, бірінен бірі соншалық алшақ көрінуі мүмкін, өсімдіктер мен жануарлардың түрлерін жерсіндіру, егістікке берілетін минералдық тыңайтқыштардың мөлшерін белгілеу, дәрі-дәрмектердің емдік мөлшерін анықтау, атмосфераға шығарылатын немесе су қоймаларына төгілетін ластаушы заттардың шектік концентрацияларын есептеу сияқты шаралардың негізінде Экологиядағы шектеуші факторлар ережесі мен толеранттық заңы жатыр. www.facebook.com
Экология – организмдердің бір-бірімен және қоршаған табиғи ортамен әсерлесу заңдылықтарын зерттейтін іргелі табиғаттану ғылымы деп анықтама беруге болады. Жедел дамып келе жатқан және шекарасы көмескі Экология салаларының қатарында адамның қоршаған ортамен қарым қатынасын зерттейтін әлеуметтік экологияны атап өткен жөн:

1) ең жалпылама түрде – қоғамның география, әлеуметтік және мәдени ортамен, яғни адамды қоршаған ортамен ара салмағын зерттейтін ғылыми пән;
2) адамзат қоғамының табиғи ортамен әсерлесуін және өзара байланыстылығын зерттеу арқылы табиғатты ұтымды пайдаланудың ғылым негіздерін жасайтын, сол арқылы табиғатты сақтап, адамның тіршілік ету ортасын оңтайландыруды көздейтін ғылыми пән. Әлеуметтіу Экологияның негізгі міндеті – адамзат қоғамының және оның жекелеген аймақтық топтарының табиғатпен әсерлесу заңдылықтарын зерттеу негізінде жаңа табиғи-мәдениеттендірілген ортаны жобалау;
3) жекелеген әлеуметтік топтардың табиғатпен қарым-қатынасын қарастыратын адам экологиясының бір бөлігі;
4) адамдардың іс-әрекеттерін және сол іс әрекеттерді өзге адамдардың түсінуін, жеке тұлға немесе ұжым ретінде әлеуметтік-психология тұрғыдан баға беруін зерттеу.
Зерттеу нысаны ортақ болуына байланысты әлеуметтік Экология адам Экологиясымен ұштасады. Экологияның негізі биологияда жатқанымен, қазіргі кезде ол шын мәнінде биология шеңберінен шығып, көптеген салалары қолданбалы, экономика, қоғамдық ғылымдарға ұласады. Көпшілік қауымға Экологияның биология негізінен гөрі оның табиғатты қорғау, табиғат қорларын ұтымды пайдалану (табиғатты пайдалану) сияқты қолданбалы қырлары немесе өнеркәсіптік Экология, агроэкология, урбоэкология, адам Экологиясы сияқты салалық бөлімдері көбірек танымал. Экологияның барлық салаларының теориясы негізін құрайтын биология Экологияны немесе жалпы Экологияны айрықша қарастырған жөн. Биологиялық экология – негізінен биол. жүйелерге әсер етуші қоршаған орта факторларының үш тобын (абиотикалық фактор, биотикалық фактор, анторопогендік фактор) және жердегі тірі материяның ұйымдастырылуының төрт деңгейін (дара организмдер деңгейі, популяциялар деңгейі, экожүйелер деңгейі, биосфера деңгейі) зерттейді. Тиісінше, дара организмнің немесе белгілі бір түрге жататын организмдер тобының қоршаған орта жағдайларымен, әсіресе физикалық ортамен қарым-қатынасын зерттейтін бөлімі аутэкология деп аталады; популяциялардың құрылымы мен сан динамикасы, популяция санының реттелу механизмдері, жойылып кету қауіпі төнген түрлерді сақтау, шаруашылық мәні бар түрлер мен олардың жекелеген популяцияларын сүйемелдеу немесе керісінше санын шектеу сияқты мәселелермен демэкология (популяциялық Экология) шұғылданады; өсімдіктерден, жануарлардан және микроорганизмдерден тұратын күрделі жүйелердің құрылымын, дамуын, орнықтылығы мен өнімділігін, аталған организмдер топтарының арасындағы сан алуан әсерлесулерді, олардың бір-бірімен және физикалық ортамен зат және энергия алмасуын зерттеу синэкологияның үлесіне тиеді. Жер биосферасының тіршілік ортасы ретіндегі ерекшеліктерін, қалыптасу тарихын, құрылымы мен қызмет атқару заңдылықтарын, адамның шаруашылық және өзге де әрекеттеріне байланысты биосферада болып жатқан өзгерістерді, биосфераның келешегі мәселелерін глобалдық Экология (ғаламдық Экология) зерттейді. Глобалдық Экологияның теориясы негізін В.И. Вернадский тұжырымдаған биосфера туралы ілім құрайды. Қорыта айтқанда, биология пән ретінде, Экологияға әр түрлі деңгейдегі биология жүйелердің қоршаған орта жағдайларымен әсерлесе отырып қалыптасуы, дамуы және тұрақты қызмет атқаруы жөніндегі ғылым деп қарастыруға болады. Оның зерттеу бағыттары ортаға бейімделудің экология механизмдері, популяциялардың санын реттеу, өнімділік процестерін басқару, табиғи және антропогендік ценоздардың орнықтылығы, экологиялық индикация, Экологиялық мониторинг сияқты проблемалар төңірегінде шоғырланады. [1][2]
kk.wikipedia.org http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 www.britannica.com
Басқарушылықтың орнықты дамудың әр түрлі модельдерін қалыптастырудағы ролі.

Жоспар:
1.Басқарушылықтың орнықты дамудың әр түрлі модельдерін қалыптастырудағы ролі.
2.Экономика мен қоғамның орнықты дамуының әлеуметтік-демографиялық және әлеуметтік-нарықтық модельдері.
Тақырыптың қысқаша мазмұны: Басқарушылықтың орнықты дамудың әр түрлі модельдерін қалыптастырудағы ролі. Экономика мен қоғамның орнықты дамуының әлеуметтік-демографиялық және әлеуметтік-нарықтық модельдері.
Экологиялық факторлардың көптілігіне қарамай олардың ағзаларға әсер ету сипаты мен тірі ағзалардың жауабы ретінде беретін реакциялары бойынша жалпы заңдылықтар болады.
Ағзаның тіршілігі үшін анағұрлым қолайлы болатын экологиялық факторлардың интенсивтілігі оптимум деп аталады. Көптеген түрлердің гүлденуі, көбейюі үшін оптималды температура керек.
Түрлердің мекен ету ортасының факторларының қандай да бір ауытқу диапазонына бейімделу қабілетін экологиялық валенттілік деп атайды.
1840ж Ю. Либих ағзалардың төзімділігі оның экологиялық қажеттіліктерінің тізбегіндегі ең әлсіз звеносымен анықталынатының дәлелдеді. Оны Либихтің минимум заңы немесе ережесі деп аталады. Бұл заңды былай тұжырымдауға болады: экологиялық факторлар жиынтығында төзімділік шегіне ең жақын фактор күшті әсер етеді.
Экологиялық фактордың тек жетіспеуі (минимум) ғана емес, оның артық мөлшері (максимум) шектеуші әсер етеді.
минимум мен қатар максимумның да шектеші әсері туралы түсінікті 1913ж В. Шелфорд дамытты. Оны Шелфордтың толеранттылық заңы деп атап, былай тұжырымдайды:
Экологиялық фактордың минимумы ғана емес, оның максимумы да шектеуші фактор бола алады, ал олардың арасындағы ауытқу диапазоны толеранттылық шамасын яғни ағзаның белгілі бір факторға төзімділігін анықтайды.
Реди принципі бойынша, тіріден тірі пайда болады, тірі мен өлі арасында байланыс жоқ, бірақта өзара әсерлесу бар.
Қазақстан мұнай мен табиғи газға бай елдердің бірі. Қазіргі Атырау облысына жататын жерлерде мұнайдың бірінші фонтаны 1899 жылы Қарашұңқыр барлау алаңында атқыланды, кейін 1911 жылы Доссор, 1915 жылы Мақат, 1938 жылы сағыз, 1939 жылы Құлсары сияқты мұнай көздері іске қосылды. Арал төңірегінде де мұнай мен газдың үлкен қоры бар екені анықталды. Оның бірі Торғай ойысының оңтүстік шегінде, Құмкөл кен орыны. Болжам бойынша бұл жердегі мұнайдың қоры 350 млн. тонна болса, газдікі 100 млрд. м3.
Пайдасы мен бірге мұнай өндірісінің қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсері де аз емес. Қоршаған ортаның ластануы іздеу – барлау және мұнай, газ өндіретін ұңғымалар (скважиналар) құрылысынан басталады. Бұл кездегі ластаушы көздерге бұрғылау қондырғыларында орнатылатын дизельдерден шығатын түтіндер, азот пен көміртек оксидтері, шаң, бұрғылау ерітнділері және т.б. Бұрғы мұнарасынан 800 м алшақтыққа дейін топырақ және өсімдіктер бұрғылау сұйығымен ластанып, зардап шегетіні ғылыми түрде дәлелденген.
Мұнайды алғанда табиғатқа тиетін зардаптар мынандай:
Апатты жағдайлардың болуын азайту мақсатында көптеген шаралар қолдануға тиіс. Мысалы, коррозиямен күресудің нәтижелі жолдарын іздестіру және тасымалдау құбырларын жиі тексеру, жөндеу жұмыстарын уақытылы ұйымдастыру.
• Мұнайды жер бетіне шығару үшін біраз жер ресурстарының әртүрлі құрылыс объектілерін салуға айналымнан шеттелуі, жер сұрқының бұзылуы, ластануы.
• Ластаушы заттар бөлініп, атмосфераның, жер бетіндегі және жер астындағы сулардың, топырақтың олармен ластануы.
• Мұнаймен қоса жер бетіне минералды судың шығуы.
• Бұрғылауда шыққан қалдықтарды көму.
• Мұнайдың төгілуі.
Негізінде негативті әсерді мұнай шығаратын кәсіпорындар атмосфералық ауаға тигізеді. Осы өндірістен шығатын ластаушы компоненттерге көмірсутектері (48%), көміртек оксиді (33%), қатты затар (20%) жатады. Мұнай шығаратын өндірістер басқалармен салыстырғанда суды көп жұмсайтын болғандықтан, олардың суаттарға жіберетін ластанған ақаба суларының көлемі де жеткілікті.
Қоршаған ортаға тигізетін әсеріне байланысты көмір өнеркісібі күрделі өнеркәсіп салаларының бірі болып саналады. Көмірді негізгі пайдаланушылар: электроэенргетика - 39%, өнеркәсіп пен үй – жай секторы - 35%, коксхимия өнеркәсібі - 14 %, ауылшаруашылығы - 5%. Қазақстанда көмір өнеркәсібі 19 ғасырдың ортасынан бастап пайда болды.
Көмір өндіру процесінде қоршаған орта шаң мен газбен ластанып отырады. Осы саланың зиянды әсері келесі 1 – кестеде көрсетілген. Көмірді жабық әдіспен алғанда атмосфераны ластайтын негізгі компоненттер шаң мен газ түріндегі улы заттар. Мысалы, 2 млрд. тонна көмір өндіргенде ауаға 27 млрд.м3 көмір қышқыл газы бөлінеді. Жыл сайын шахталардан атмосфераға миллиондаған тонна шаң тасталады. Ал террикондарда қалған көмір қалдығы (5 - 20%), пирит (10%), күкірт (5% - н жоғары) тотығып, жанғанда әр текше метрден ауаға 180 мг шамасында көміртек пен күкірт оксидтері бөлінеді.
1 – кесте. Қатты отынды жер қойнауынан алғанда, оны дайындағанда, тасымалдағанда және жаққанда биосфераға зиянды әсерін тигізетін факторлар.

Әсердің түрі Тигізетін зардаптары Қорғау тәсілдері
Атқылау
жұмыстары Газ – шаң – ауа қосынды –
сының атқылауы мүмкін. Атқылау жұмысын жүргізу үшін қорған жасау.
Тау – кен шығарылған жерден бөлінген заттар, тау жыныстары үйінділерінен, ашық карьерлерден, автокөлік жолдарынан шығатын шаң мен газдар Ауаның шаң, метан, көміртек доиоксиді, улы заттармен ластануы. Минералды тұздардың суаттарға түсуі. Шаң ұстайтын қондырғыларды және шаң басатын әдістерді қолданып шаңды басу
Террикондардың пайда болуы Ландшафтың бұзылуы, құнарлы жерлердің шаруашылық айналамынан шеттелуі, фауна түр құрамының азаюы, көмір қалдықтарың жанып, түтндеп ауаны ластауы. Жерді рекультиватияциялау
Террикондарды автокөлік жолдарын салуға пайдалану
Сақтаған кезде көмірдің тотығуы мен өз бетімен жануы Түтін мен улы заттардың бөлінуі, отын сапасының төмендеуі Көмірді ауадан изоляциялау, көмір сапасын анықтайтын тексеру жүйесін орнату.
Көмірді тасымалдау Отын шығыны және атмосфераның ластануы Жабық вагондарды, құбырларды пайдалану
Қатты отынды дайындау және жағу Көмір ұнтағының қопарылыу қауіптілігі. Конструкция мен жабдықтарды бекіту, қопарылысты болдырмау мақсатында ингибиторларды пайдалану

Қауіпті қалдықтар деп құрамында зиянды заттектерді бар, қауіпті қасиеттері тән немесе жұқпалы аурулардың қоздырғаштары бар, сонымен қатар өздігінен немесе басқа заттектермен қосылғанда адамның денсаулығына және қоршаған ортаға қауіп төндіретін қалдықтарды айтады.
Қоршаған орта мен адам денсаулығына өте қауіпті қалдықтарға шамамен 600 – дей заттар мен қосылыстар жатады. Олардың құрамына кіретіндер:
• Пестицидтер және олардың құрамына кіретін химия өндірістерінің қалдықтары;
• Радиоактивті қалдықтар
• Сынап және оның қосылыстары, сынапты термометрлер
• Мышьяк және оның қосылыстары, құрамында мышьягі бар метталлургиялық өндіріс пен жылу электр станцияларының қалдықтары;
• Қорғасынның қосылыстары, көбіне олар мұнай өңдейтін және бояу ндіретін кәсіпорындардың қалдықтарында болады.
• Пайдаланылмаған медикаменттер, улы химикаттар, бояулар, лактар, коррозияға қарсы қолданылатын заттар, синтетикалық желімдер, косметикалық заттар;
• Тұрмыстық химия құралдарының қалдықтары;
Құрамында адам денсаулығына өте зиянды әсер ететін, сондай – ақ қоршаған ортаға қауіп туғызатын улылық қасиеті бар заттектерден тұратын қалдықтарды улы қалдықтар дейді. Ал қолданғанда немесе қатысу арқылы организмнің өмір тіршілігін бұзатын заттектердің қасиеті улылық немесе уыттылық дейді.
3.3. Устойчивое развитие общества

Демографическая ситуация. Дальнейшее развитие казахстанского общества должно базироваться на формировании устойчивой демографической ситуации, характеризующейся повышением средней продолжительности жизни при пропорциональном росте рождаемости и сохранении доли трудоспособного населения в возрастной структуре.
Эти задачи будут достигнуты за счет:
снижения общей смертности населения по причинам бытового, производственного и дорожного травматизма, сердечно-сосудистых и онкологических заболеваний, болезней органов дыхания путем реализации комплексных профилактических программ;
снижения младенческой и материнской смертности путем совершенствования мер по охране репродуктивного здоровья населения;
улучшения качества жизни населения пожилого возраста путем принятия специальных геронтологических программ;
стимулирования рождаемости через адекватную целям демографического роста социальную политику, включая образование и занятость, обеспечение жильем, систему социальных выплат;
реализации мер по предотвращению (снижению темпов роста) распространения ВИЧ/СПИДа;
организации непрерывного мониторинга демографической ситуации с анализом результатов и подготовкой управленческих решений в разрезе регионов страны.
Оздоровление нации. Казахстанская нация для обеспечения устойчивого развития нуждается в кардинальном решении задачи по формированию здорового образа жизни, которое предполагает осуществление следующих мер:
ограничение табакокурения, продажи табачных изделий в общих торговых залах, запрет на курение в общественных местах и на рекламу табачных изделий, антитабачную компанию в средствах массовой информации, стимулирование отказа от курения в «группах влияния» – среди врачей, государственных служащих, работников образования;
ограничение потребления алкоголя, в особенности крепких напитков, запрет на рекламу крепких спиртных напитков, ужесточение контроля за качеством спиртных напитков;
активизацию борьбы с наркоманией и наркобизнесом, включая пропаганду непринятия наркотиков и формирование общественного антинаркотического иммунитета;
улучшение стандартов питания, увеличение потребления натуральных соков и молочных продуктов на душу населения, пропаганду здорового питания, усиление контроля за качеством продуктов питания на внутреннем рынке;
повышение двигательной активности, в том числе расширение сети бесплатных спортивных и тренажерных залов, детских спортивных секций, стимулирование двигательной активности и здорового образа жизни через социальную рекламу;
обеспечение широкого привлечения молодежи к реализации проекта «Моя Родина − Казахстан», а также в качестве гидов и экскурсоводов при организации активных видов экологического туризма;
обеспечение системного подхода в работе по внедрению принципов здорового образа жизни и формированию у граждан страны восприятия спорта и активных видов экологического туризма как новой идеологии повышения качества жизни казахстанцев.
Здравоохранение. Для обеспечения устойчивого развития казахстанского общества необходимо совершенствование системы здравоохранения, в том числе:
выбор оптимальной экономической модели развития здравоохранения;
создание центров высоких медицинских технологий с привлечением ведущих мировых специалистов;
развитие медицинского рынка с государственным и негосударственным участием;
постоянное повышение подушевого финансирования здравоохранения, поддержка добровольного медицинского страхования как одного из важных элементов экономической системы здравоохранения;
активное использование оздоровительных ресурсов природы Казахстана, включая создание сети санаторно-курортных и реабилитационных учреждений международного уровня;
коренное улучшение системы охраны здоровья матери и ребенка, родовспоможения, укрепление репродуктивного здоровья мужчин и женщин.
Қоғамның тұрақты дамуы индикаторлары.

Жоспар:
1.Қоғамның тұрақты дамуы индикаторлары.
2.Даму индикаторлары ұғымы.
3.Экономикалық индикаторлар.
4.Экологиялық индикаторлар.
5.Әлеуметтік индикаторлар.
6.Доу-Джонстың тұрақтылық индексі.
Тақырыптың қысқаша мазмұны: Дамудың философиялық ойлары. Тұрақты даму түсінігінің дамуының тарихи алғышарттары. Тұрақты даму терминінің мағыналық жүктемелері. Тұрақты дамудың экономикалық, әлеуметтік, экологиялық аспекттері. Қоғамның тұрақты дамуы индикаторлары. Даму индикаторлары ұғымы. Экономикалық индикаторлар. Экологиялық индикаторлар. Әлеуметтік индикаторлар. Доу-Джонстың тұрақтылық индексі
Атмосфераның ғаламдык ластануының аса маңызды экологиялық зардаптарына мыналар жатады:
1) климаттың жылынуы (парниктердің әсері);
2)озон кабатының бұзылуы;
3)тұзды (кышқыл) жаңбырлардың жаууы.
Әлем оқымыстыларының басым көпшілігі оларды қазіргі заманның аса ірі экологиялык проблемалары ретінде қарайды.
Климаттын алдагы уақытта болуы мүмкін жылынуы (парниктер әсері).
Қазіргі уақытта байқалып отырған климаттағы өзгерістер өткен ғасырдың екінші жартысынан бастап жылдық орта температураның бірте-бірте көтерілуінен байкалуда, оқымыстылардың басым көпшілігі мұны "парниктік газдар" деп аталатын - көміртек диоксидтерінің (СО2), метанның (СН2), хлорфтор көміртектердің (фреондардың), озонның (О3), азот оксидтерінің және т.б. атмосферада шамадан тыс жинакталуымен түсіндіріледі.
Парниктік газдар, бірінші кезекте СО2 жердің үстіңгі кабатындағы ұзын толқынды жылу сәулелерінің түсуіне тосқауыл жасайды. Г. Хейфлинг бойынша, парниктік газдармен толған атмосфера жылы жай (теплица) төбесі сияқты әрекет етеді. Ол біріншіден ішке қарай күн сәулелерінің үлкен бөлігін өткізеді, екіншіден жер арқылы қайта сәуле шығаратын сыртқы жылуды өткізбейді деуге болады.
Адамдардың жер астынан алынатын отын: мұнайды, газды, көмірді және т.б. (жыл сайын шартты түрде 9 млрд тоннадан артык отын) барған сайын көп жағуымен байланысты атмосферада СО2 концентрациясы тұрақты түрде көбеюде. Өнеркәсіп өндірісі және тұрмыстық қалдықтарды атмосфераға тастау есебінен фреондардың қүрамы (хлорфторкөміртектер) өсуде. Метан құрамы жыл сайын 1-1,5%-ға көбеюде (жер асты қазба жұмыстарының тастамалары, боиомассаларды жағу және т.б). Азот оксидінің атмосферадағы құрамы басқаларға қарағанда аз мөлшерде тарауда (жыл сайын 0.3%-ға).
Жердің үстіңгі бетіндегі ауаның орташа ғаламдық температурасының өсуі "парниктік күшті әсер" туғызатын осы газдар концентрацияларының көбею салдарлары болып саналады. Климаттық өзгеру проблемалары бойынша халықаралық топтың БҰҰ аясында әзірленген баяндамасында 2100жылы жер бетіндегі температура 2-4 C көтерілетіні айтылады. Сонын әсерінен экологиялық зардаптары апатты жағдайға әкелу мүмкін. Парниктік әсері салдарынан жер бетіндегі температуранын күрт жылынуына байланысты. Полярлық мұздықтардың еруі, тау мұздықтары аудандарының әлемдік мұхиттардың деңгейлерінің көтерілуне тікелей байланысты жәит. Оқымыстылардын болжауна қарағанда 21 ғасырдын сонына мұхиттар деңгейі көтеріліп климат тепе тепендігінің бұзылуына байланысты 30-дан аса елдердін су астында қалатының айтады.
Озон қабаты (озон сферасы) бүкіл жер шарын қамтийды және 10-нан 50 шақырымға дейінгі биіктікті алып жатыр, сондай-ак оның 20-25 шақырым биіктігіндегі озон концентрациялары өте қою.
Атмосфераның озонмен қанығушылығы, полярлық аймақтарда көктем айларында өзінің жоғары деңгейіне жете отырып, жершарының кез келген бөлігінде тұрақты өзгеріп отырады.
1985 жылы Антрактиданың үстінде озон құрамының азайғандығы анықталып (50%-ға дейін), "озон тесігі" деген атау алған кезде, озон қабатының жұкаруы алғаш рет жұртшылықтың назарын өзіне аударды. Содан бергі өлшеу нәтижелері бүкіл жер шарында іс жүзінде озон қабатының жұкара түсуін бекітеді. Қазіргі уақытта озон қабатының жұқаруын ғаламдық экологиялық қауіпсіздікке төңген ауыр қатер ретінде бүкіл адамзат мойындап отыр. Озон концентрациясының азаюы атмосфераның жердегі бүкіл тіршілікті қатал ультракүлгін сәулеленуден (УК-радиация) қорғау қабілетін әлсіретеді. Тірі организмдер ультракүлгін сәулеленуге өте әлсіз немесе органикалық молекулалардың басым көпшілігіндегі химиялық байланыстарды бұзу үшін осы сәулелердің энергиялары жеткілікті болып саналады. Сондай-ак, өсімдіктер күшті ультракүлгін сәулелердің әсерімен бірте-бірте өзінің қабілетін жоғалтады, планктонның өмірлік қабілетінің бүзылуы су экожүйелеріндегі трофикалық тізбектердің ажырауына әкеледі.
Озон қабатын бүзушы негізгі процестердің қандай екендігі әлі аяғына дейін айқындалып біткен жоқ "Озон тесіктерінің" табиғи, сол сияқты антропогендік пайда болу негіздері жорамалдануда. Оқымыстылардың пікірі бойынша, бұл хлорфторкөміртектері (фреондар) құрамының жоғарылығымен байланысты болуы ықтимал. Табиғи ортаның тұз басуымен (тотығуымен) байланыстырылатын аса маңызды экологиялық проблемалардың бірі - түзды (қышқыл) жаңбырлар. Олар, атмосфералық ылғалмен қосыла отырып күкірт жәэне азот қышқылдарын түзетін атмосфераға күкірт диоксидтері мен азот оксидтері өнеркәсіп тастамаларын шығару кезінде пайда болады. Атмосфералық ылғалдың тотығуына себептері ауанын екі негізгі ластаушылары SО3 және N02-нің әлемдік антропогендік тастамаларының жиынтығы жыл сайын - 255млн. тоннадан асады. Қауіпті, тұзды (қышқыл) жауын шашынның өзі емес оның әсерімен болатын процестер болып отыр. Түзды (қышқыл) шөгінділердің әсерімен топырақтан тек өсімдіктерге қажетті жұғымды заттар ғана емес, сонымен қатар улы ауыр және жеңіл металдар - корғасын, кадмий, алюминий және т.б сілтіден айырылады. Соның салдарынан олардың өздері немесе пайда болған ұлы косылыстар өсімдіктерге немесе өзге топырақтағы организмдерге сіңеді, бұл өз кезегінде келеңсіз зардаптарға әкеледі. Көлдердің түздануы (қышқылдануы) тұзды жаңбырлардың табиғи экожүйелерге жағымсыз әсер етуінің мысалы болып саналады. Әсіресе ол Канадада, Швецияда, Норвегияда және Финляндияның оңтүстігінде интенсивті түрде жүруде.
Көлдердің тұздануы (ашуы) балықтардың алуан түрлерінін көбеюіне ғана қауіпті емес, сонымен қатар планктондардын, балдырлардың сандаған түрлерінін және өзге мекендеушілердің жиі түрде жойылуына алып келеді. Көл шын мәнісінде өмірсіз өлі дүниеге айналады.
Жер бетінде Хиросимада, Чернобыльда, Семейде, Невадада және т.б. ядролық сынақтардың және оның апаттарының салдарынаң тіршілік иелері сол жердегі адамдар ғана емес бұкіл табиғат, өсімдіктер мен жан-жануарлар да осы күнге дейін уланып әлі де неше ғасыр уланып зардап шегетінің ешкім басып айталмайды.
Қауіпті қалдықтар ғасыр проблемасына айналды және онымен күресуде бүкіл әлемде аса зор күш жүмылдырылуда. Бүл ең алдымен радиоактивті қалдықтар (РАҚ) - радиоактивті изотоп концетрацияларынан тұратын, бекітілген нормалардан артып кететін ядролық энергетиканың, әскери өндірістің, өнеркәсіптің өзге салалары мен денсаулық сактау жүйелерінің қатты, сүйық немесе газ түріндегі өнімдері.
Радиоактивті элементтер, мысалы, стронций-90, тамақ (трофикалық) тізбегімен жылжып қозғала отырып, жасушалар (клеткалар)мен бүкіл организмнің жойылуына дейін өмірлік функциялардың бүзылуын туғызады. Радионуклейндердің кейбірі 10-100 мың жыл бойы тірі организмді жойып жібере алатындай улылығын сақтай алады.
Көмілмеген радиоактивті қалдықтардың аса ірі көлемі бүкіл әлемге таралған. Радиоактивті қалдықтар проблемасы алдағы уақытта бұрынғыдан да неғүрлым өткір және өзекті бола түседі.
Аурулар тугызатын заттар мен факторлар.
Ағзаларға қолайсыз эсер ететін жэне ауруларға әкеліп соқтыратын заттарды төмендегідей топтарға бөліп көрсетуге болады:
1) канцерогендер (латын тілінен аударғанда сапсіг - рак, генезис - шығу тегі) - қатерлі ісіктер туғызады. Қазіргі уақытта шамамен 500 осындай заттар белгілі.Олардың ішінде ең күштілеріне бензо(а)цирен жэне басқа да пол.щиклді ароматтық көмірсулар, ультракүлгін сэулелер, радиоактивті изотоптар, эпоксидті смолалар, нитриттер, нитрозаминдер, асбест жэне т.б. жатады;
мерзімі 50 жыл) ол қоректік тізбектерде элі де интенсивті түрде айналымда болып келеді.
Диоксиндер - қазіргі белгілі улы заттардың ішіндегі ең күштілерінің бірі.Диоксиннің канцерогенді, мутагенді, тератогенді эсері анықталған. Ол әйелдің бала туу қабілетіне эсер етеді. Диоксиннің көп бөлігі (шамамен 200 кг) қоршаған ортаға американдықтардың Вьетнамда қолданған дефолианттары түрінде шығарылды.Нәтижеде тек вьетнамдықтар ғана зардап шеккен жоқ, шамамен 20 мың американдықтарды да қамтыды.
Фенолмен - улану бауырды, бүйректі, қанды зақымдайды. Ағзаның түқым қуалау қасиетіне де эсері анықталған.Сонымен қатар канцерогенді және тератогенді эсер етеді.
Халықтың денсаулығына метанол немесе метил спирті өте қауіпті. Түсі мен иісі бойынша оны этил спиртінен айыру өте қиын улы зат. 30-100 мл мөлшері адамның өліміне әкеліп соқтырады.
Формальдегид - химия өндірісінің маңызды өнімдерінің бірі болып табылады. Формальдегид аллергиялық реакциялар туғызуы мүмкін.Сонымен қатар оның канцерогендігі туралы да мәліметтер бар. Адам мен басқа да тірі ағзалар бүл затпен үнемі әсерлесуде болады (пластик, ағашты-талшықтар, консерванттар, автокөліктердің газдары, темекі түтіні т.б.)-Дүние жүзінде ондаған милиион тоннасы өндіріледі.Қазір бүл затты түрмыстық мақсатта қолдануды шектеуге бағытталған шаралар жүргізілуде.
Ауыр металдар. Көптеген ауыр металдар ағзалардың тіршілігіне қажет жэне микроэлементтер тобына жатады. Оларға цинк, мыс, марганец, темір жэне т.б. кіреді. Сонымен қатар олар тірі ағзалар үшін улы. Ауыр метелдар акуыздармен жеңіл байланысын, майда еріп, жинақталады. Ауыр металдардың қоршаған орта мен ағзада жинақталуының негізгі көзі - отынды жағу, цестицидтер, кейбір органикалық қосылыстар, өндірістік қалдықтар және т.б.
Белгілі мәліметтер бойынша (Ворнский, 1996) антропогенді заттар есебінен қоршаған ортаға қорғасынның 94-97%-ы, кадмийдің - 84-89%-ы, мыстың- 56-87%-ы, никельдің- 66-75%-ы, сынаптың - 60%-ы шығарылады.
2. Основные принципы, приоритеты, цель и задачи перехода к устойчивому развитию

2.1. Основные принципы и приоритеты

Основными принципами перехода к устойчивому развитию в Республике Казахстан являются:
вовлечение всего общества в процесс достижения устойчивого развития;
создание политического базиса для устойчивого развития;
межведомственная интеграция, системный подход к управлению государством, повышение эффективности прогнозирования, планирования и регулирования ключевых показателей развития;
экономический прогресс в результате активного внедрения высоких технологий в экономику страны, повышение эффективности использования ресурсов;
обеспечение конкурентоспособности науки и образования;
улучшение состояния здоровья населения, демографической ситуации в результате внедрения парадигмы здорового общества;
совершенствование деятельности по охране окружающей среды в качестве важнейшей ноосферной функции общества;
территориальное развитие на основе трансрегионального экосистемного подхода.
Приоритетами перехода к устойчивому развитию являются:
внедрение устойчивых моделей производства и потребления;
использование новых и экологически безопасных технологий;
развитие устойчивых транспортных систем;
энергоэффективность и энергосбережение;
региональные проблемы устойчивого развития;
повышение уровня социальной безопасности населения;
борьба с бедностью с учетом экологического и гендерного аспектов;
дальнейшее развитие науки и образования для устойчивого развития;
сохранение исторического и культурного наследия;
предупреждение и уменьшение экологических угроз здоровью населения;
борьба с опустыниванием;
сохранение биологического разнообразия;
снижение эмиссий, в том числе парниковых газов и озоноразрушающих веществ;
доступ к качественной питьевой воде;
решение трансграничных экологических проблем;
радиационная и биохимическая безопасность;
управление отходами.

2.2. Цель

Целью Концепции является достижение баланса экономических, социальных, экологических и политических аспектов развития Республики Казахстан как основы повышения качества жизни и обеспечения конкурентоспособности страны в долгосрочной перспективе.
Для достижения указанной цели необходима реализация следующих задач в области устойчивого развития.
1. Повышение показателя ЭИР до 37 % к 2012, 43 % к 2018 и 53 % к 2024 году
Реализация первой задачи будет основываться на:
диверсификации экономики, увеличении вклада в экономический рост высокотехнологических и несырьевых отраслей, а также экологически безопасных технологий;
усилении роли государства в регулировании основных макроэкономических параметров развития страны;
обеспечении технологического прорыва за счет приоритетного развития науки и образования с формированием национальной инновационной системы, расширением разнообразия форм научных и образовательных организаций, повышением авторитета интеллектуальной элиты, государственной поддержкой инноваций, в том числе в рамках кластерного развития отраслей экономики, кардинального обновления материально-технической базы и улучшения ресурсного обеспечения научно-образовательной сферы, повышения эффективности системы подготовки и переподготовки кадров и на этой основе - достижения конкурентных позиций отечественных товаропроизводителей, развития экспортного потенциала страны;
соблюдении баланса между добычей и экспортом природных ресурсов и иными отраслями;
внедрении устойчивых моделей производства и потребления;
развитии устойчивых систем транспорта;
создании эффективной инфраструктуры страны.
2. Увеличение средней продолжительности жизни населения до 68 лет к 2012 году, 70 лет к 2018 году, 73 лет к 2024 году при поддержании показателя рождаемости на уровне не ниже 18-22 родившихся на 1000 человек населения
Реализация второй задачи устойчивого развития будет основываться на:
повышении уровня социальной безопасности и внедрении культуры безопасного поведения;
полном обеспечении населения качественной питьевой водой, соответствующей оптимальным физиологическим критериям;
предупреждении и уменьшении экологических угроз здоровью населения;
борьбе с бедностью, достижении оптимального уровня индекса Джини;
мерах по снижению дорожного, бытового и производственного травматизма;
стимулировании здоровых стандартов питания, ликвидации нутрициональных дефицитов (кальций, йод, селен и иные ценные микроэлементы);
создании экономических стимулов к укреплению семьи, деторождению, кардинальном улучшении системы родовспоможения, охраны материнства и детства.
3. Увеличение индекса экологической устойчивости на 10 % к 2012 году, 15 % к 2018 году, 25 % к 2024 году
Реализация третьей задачи будет основываться на:
внедрении экосистемного трансрегионального принципа реализации программ устойчивого развития регионов Казахстана;
установлении целевых критериев устойчивого развития для всех крупных промышленных и энергетических объектов с определением сроков и механизмов перехода на наилучшие доступные технологии;
борьбе с опустыниванием;
сохранении экологических систем, ландшафтов и биологического разнообразия;
внедрении более эффективного экономического механизма охраны окружающей среды, в том числе в целях продвижения стратегии более чистого производства;
развитии объектов альтернативной энергетики;
использовании основных положений и механизмов международных соглашений для привлечения средств на улучшение экологических параметров казахстанской промышленности («зеленые инвестиции»);
очистке территории страны от «исторических загрязнений», стимулировании системы менеджмента отходов.
4. Обеспечение успешной реализации внутренней и внешней политики
Реализация четвертой задачи будет основываться на:
консолидации политических сил вокруг идеи устойчивого развития;
поддержке создания в стране общественных движений, выражающих интересы исторически единого казахстанского народа, в том числе будущих поколений;
возможности создания в стране международной зоны устойчивого развития;
обеспечении активного и реального участия Казахстана в международных организациях, проведении ряда крупных международных форумов под эгидой Республики Казахстан;
развитии эффективной системы местного самоуправления.
3.1. Интеграция механизмов развития

Для достижения целей и задач в области перехода к устойчивому развитию в Республике Казахстан должна быть обеспечена интеграция ресурсов, механизмов и инструментов развития.
Установленные в настоящей Концепции целевые параметры развития должны служить основой для индикативного планирования развития страны в целом, отраслей, регионов и субъектов экономики в частности.
Должны быть разработаны кратко-, средне- и долгосрочные планы перехода страны к устойчивому развитию, в том числе в разрезе регионов и отраслей.
Формирование бюджетных программ должно осуществляться с учетом приоритетов устойчивого развития, целевых показателей ЭИР, средней продолжительности предстоящей здоровой жизни, индекса экологической устойчивости.
Для обеспечения интеграции механизмов устойчивого развития необходимы разработка и принятие системы индикаторов устойчивого развития, в том числе интегральных, организационных, экономических, энергетических, социальных, экологических, региональных.

3.2. Политический базис устойчивого развития

Внутренняя политика. Устойчивое развитие внутриполитической ситуации в Республике Казахстан основывается на углублении процессов демократизации, укреплении политической системы в интересах всего казахстанского народа. При этом в ходе государственного развития и применения демократических процедур должны учитываться интересы как нынешнего, так и будущих поколений казахстанцев.
Устойчивое развитие во внутренней политике Республики Казахстан обеспечивается путем:
совершенствования демократических процедур, последовательного расширения роли народовластия как механизма учета мнений большинства и меньшинства в принятии решений на всех уровнях государственной власти;
повышения роли Ассамблеи народов Казахстана в политической жизни страны;
сохранения культурных традиций казахстанского общества, в первую очередь, уважения к старшим, заботы о подрастающем поколении;
формирования культуры политического оппонирования, укрепления конструктивной оппозиции как основы для конкуренции кадров и программ, выражения интересов всех общественных слоев и групп;
развития местного самоуправления при сохранении единства и целостности государства.
Внешняя политика. Республика Казахстан имеет уникальные возможности для получения статуса региона стабильности и устойчивого развития. На примере и в условиях Республики Казахстан может быть отработана модель «государства будущего», где бы реализовывались принципы межконфессионального, межнационального, социального, политического, экономического и культурного устойчивого равновесия. Это должно быть достигнуто путем:
проведения взвешенной и сбалансированной внешней политики;
объявления стратегической программы Республики Казахстан по созданию в стране международной зоны устойчивого развития;
формирования международной экологической организации со штаб-квартирой в г. Астане;
обеспечения председательствования Казахстана в ОБСЕ в целях повышения конкурентоспособности страны и выражения своей позиции по вопросам устойчивого развития;
Қазақстан тұрақты даму жолында.

Жоспар:
1.Қазақстан тұрақты даму жолында.
2.Тұрақты даму концепциясы.
3.ҚР экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы.
4.Қазақстандағы адами даму.
Тақырыптың қысқаша мазмұны:
Планетадағы тіршілікті қорғау бүкіл адамзаттың бірігуін талап етеді. 1987 ж БҰҰ Дүниежүзілік қоршаған орта мен даму комиссиясы «Біздің жалпы болашағымыз» атты есебінде қоршаған орта үшін қауіпсіз жолда экономикалық дәуірге» аяқ басуға шақырды.
Алғаш рет тұрақты даму комиссиясы ұсынылды. «Тұрақты даму» дегенде қазіргі уақыттың қажеттілігін қамтамасыз ете отырып, болашақ ұрпақтардың өзінің қажеттіліктерін қамтамсыз ететін тұрақта даму деп түсніеді. БҰҰ материалдары: біз ата-бабаларымыздың жерін мұраға алған жоқпыз, біз оны өзіміздің балаларымыздан қарызға алдық.
1992 ж маусым айында Рио-де –Жанейро қаласында өткен БҰҰ қоршаған орта мен даму бойынша өткен конференциясы «Тұрақты даму» концепциясын және «ХХІ ғ күн тәртібінде» атты ауқымды бағдарламаны қабылдады. Бұл бағадарлама шешілуі болашақта тұрақты дамуды қамтамасыз ететін жалпы мәселелер қарастырылған.
Қазақстан мұнай мен табиғи газға бай елдердің бірі. Қазіргі Атырау облысына жататын жерлерде мұнайдың бірінші фонтаны 1899 жылы Қарашұңқыр барлау алаңында атқыланды, кейін 1911 жылы Доссор, 1915 жылы Мақат, 1938 жылы сағыз, 1939 жылы Құлсары сияқты мұнай көздері іске қосылды. Арал төңірегінде де мұнай мен газдың үлкен қоры бар екені анықталды. Оның бірі Торғай ойысының оңтүстік шегінде, Құмкөл кен орыны. Болжам бойынша бұл жердегі мұнайдың қоры 350 млн. тонна болса, газдікі 100 млрд. м3.
Пайдасы мен бірге мұнай өндірісінің қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсері де аз емес. Қоршаған ортаның ластануы іздеу – барлау және мұнай, газ өндіретін ұңғымалар (скважиналар) құрылысынан басталады. Бұл кездегі ластаушы көздерге бұрғылау қондырғыларында орнатылатын дизельдерден шығатын түтіндер, азот пен көміртек оксидтері, шаң, бұрғылау ерітнділері және т.б. Бұрғы мұнарасынан 800 м алшақтыққа дейін топырақ және өсімдіктер бұрғылау сұйығымен ластанып, зардап шегетіні ғылыми түрде дәлелденген.
Мұнайды алғанда табиғатқа тиетін зардаптар мынандай:
Апатты жағдайлардың болуын азайту мақсатында көптеген шаралар қолдануға тиіс. Мысалы, коррозиямен күресудің нәтижелі жолдарын іздестіру және тасымалдау құбырларын жиі тексеру, жөндеу жұмыстарын уақытылы ұйымдастыру.
• Мұнайды жер бетіне шығару үшін біраз жер ресурстарының әртүрлі құрылыс объектілерін салуға айналымнан шеттелуі, жер сұрқының бұзылуы, ластануы.
• Ластаушы заттар бөлініп, атмосфераның, жер бетіндегі және жер астындағы сулардың, топырақтың олармен ластануы.
• Мұнаймен қоса жер бетіне минералды судың шығуы.
• Бұрғылауда шыққан қалдықтарды көму.
• Мұнайдың төгілуі.
Негізінде негативті әсерді мұнай шығаратын кәсіпорындар атмосфералық ауаға тигізеді. Осы өндірістен шығатын ластаушы компоненттерге көмірсутектері (48%), көміртек оксиді (33%), қатты затар (20%) жатады. Мұнай шығаратын өндірістер басқалармен салыстырғанда суды көп жұмсайтын болғандықтан, олардың суаттарға жіберетін ластанған ақаба суларының көлемі де жеткілікті.
Қоршаған ортаға тигізетін әсеріне байланысты көмір өнеркісібі күрделі өнеркәсіп салаларының бірі болып саналады. Көмірді негізгі пайдаланушылар: электроэенргетика - 39%, өнеркәсіп пен үй – жай секторы - 35%, коксхимия өнеркәсібі - 14 %, ауылшаруашылығы - 5%. Қазақстанда көмір өнеркәсібі 19 ғасырдың ортасынан бастап пайда болды.
Көмір өндіру процесінде қоршаған орта шаң мен газбен ластанып отырады. Осы саланың зиянды әсері келесі 1 – кестеде көрсетілген. Көмірді жабық әдіспен алғанда атмосфераны ластайтын негізгі компоненттер шаң мен газ түріндегі улы заттар. Мысалы, 2 млрд. тонна көмір өндіргенде ауаға 27 млрд.м3 көмір қышқыл газы бөлінеді. Жыл сайын шахталардан атмосфераға миллиондаған тонна шаң тасталады. Ал террикондарда қалған көмір қалдығы (5 - 20%), пирит (10%), күкірт (5% - н жоғары) тотығып, жанғанда әр текше метрден ауаға 180 мг шамасында көміртек пен күкірт оксидтері бөлінеді.
1 – кесте. Қатты отынды жер қойнауынан алғанда, оны дайындағанда, тасымалдағанда және жаққанда биосфераға зиянды әсерін тигізетін факторлар.

Әсердің түрі Тигізетін зардаптары Қорғау тәсілдері
Атқылау
жұмыстары Газ – шаң – ауа қосынды –
сының атқылауы мүмкін. Атқылау жұмысын жүргізу үшін қорған жасау.
Тау – кен шығарылған жерден бөлінген заттар, тау жыныстары үйінділерінен, ашық карьерлерден, автокөлік жолдарынан шығатын шаң мен газдар Ауаның шаң, метан, көміртек доиоксиді, улы заттармен ластануы. Минералды тұздардың суаттарға түсуі. Шаң ұстайтын қондырғыларды және шаң басатын әдістерді қолданып шаңды басу
Террикондардың пайда болуы Ландшафтың бұзылуы, құнарлы жерлердің шаруашылық айналамынан шеттелуі, фауна түр құрамының азаюы, көмір қалдықтарың жанып, түтндеп ауаны ластауы. Жерді рекультиватияциялау
Террикондарды автокөлік жолдарын салуға пайдалану
Сақтаған кезде көмірдің тотығуы мен өз бетімен жануы Түтін мен улы заттардың бөлінуі, отын сапасының төмендеуі Көмірді ауадан изоляциялау, көмір сапасын анықтайтын тексеру жүйесін орнату.
Көмірді тасымалдау Отын шығыны және атмосфераның ластануы Жабық вагондарды, құбырларды пайдалану
Қатты отынды дайындау және жағу Көмір ұнтағының қопарылыу қауіптілігі. Конструкция мен жабдықтарды бекіту, қопарылысты болдырмау мақсатында ингибиторларды пайдалану

Қауіпті қалдықтар деп құрамында зиянды заттектерді бар, қауіпті қасиеттері тән немесе жұқпалы аурулардың қоздырғаштары бар, сонымен қатар өздігінен немесе басқа заттектермен қосылғанда адамның денсаулығына және қоршаған ортаға қауіп төндіретін қалдықтарды айтады.
Қоршаған орта мен адам денсаулығына өте қауіпті қалдықтарға шамамен 600 – дей заттар мен қосылыстар жатады. Олардың құрамына кіретіндер:
• Пестицидтер және олардың құрамына кіретін химия өндірістерінің қалдықтары;
• Радиоактивті қалдықтар
• Сынап және оның қосылыстары, сынапты термометрлер
• Мышьяк және оның қосылыстары, құрамында мышьягі бар метталлургиялық өндіріс пен жылу электр станцияларының қалдықтары;
• Қорғасынның қосылыстары, көбіне олар мұнай өңдейтін және бояу ндіретін кәсіпорындардың қалдықтарында болады.
• Пайдаланылмаған медикаменттер, улы химикаттар, бояулар, лактар, коррозияға қарсы қолданылатын заттар, синтетикалық желімдер, косметикалық заттар;
• Тұрмыстық химия құралдарының қалдықтары;
Құрамында адам денсаулығына өте зиянды әсер ететін, сондай – ақ қоршаған ортаға қауіп туғызатын улылық қасиеті бар заттектерден тұратын қалдықтарды улы қалдықтар дейді. Ал қолданғанда немесе қатысу арқылы организмнің өмір тіршілігін бұзатын заттектердің қасиеті улылық немесе уыттылық дейді.
Судың ластануы және атмосфераға зарарлы заттардың шағарылу схемасы.
Жер беті мен жер асты суларына зиянды заттектерді, микрорганизмдерді және жылуды енгізетін көзді ластаушы көз деп атайды.
Табиғи суларды ластайтын компоненттер биологиялық және физикалық – химиялық қасиеттеріне қарай бірнеше топқа бөлінеді: физикалық күйіне байланысты – ерімейтін, коллоидты, еритін, табиғатына қарай – минералды, органикалық, биологиялық немесе бактериялық.
Суды негізінде ластайтын көздерге өнеркәсіптік және коммуналдық канализациялық ақаба сулары және басқа да өндіріс қалдықтары, құрамына әртүрлі агрохимикаттары бар егістік жер қыртысының шайындысы, суармалы жүйенің дренажды суы, мал шаруашылығының ағындылары, су қоймаларына жауын – шашын арқылы әкелетін аэрогенді ластағыштар жатады. Әр түрлі мақсатта қолданылған судың 80 – 85% - тейі ластанған ақаба су түріне табиғатқа қайтып оралып отырады. Жыл сайын бүкіл әлемде 420 км3 қалдық сулар төгіледі, бұл сулар 7000 км3 таза суды ластандыра алады. Улы заттектерге мұнай және мұнай өнімдерін жатқызуға болады. Сулы ортада олардың концентрациясы 1 мг/м3 – ке жеткеннен бастап улылық қасиетін көрсетеді. Мұнай мөлшерінің шамасы 200 – 300 мг/м3 жеткенде экологиялық тепе – теңдік бұзылып, балықтың және судағы басқа да ағзалар түрінің реттегіш механизмі өз мүмкіндігінің ең төменгі шегіне жетеді де, одан әрі қарай олар ортаның кез келген қолайсыз факторларына төзімсіз бола бастайды, яғни экологиялық тұрақтылық жойылады. 1 тонна мұнай суға төгілсе, аумағы 2,6 км2 шамасында судың беткі көлеміне тұтас үлпек түзеді.
Жылына гидросфераны ластайтын антропогендік ластиағыштардың жалпы массасы 15 млрд тоннаға жетіп отыр. Су объектілерінің ішінде ең көп ластанатын көзге өзендерді жатқызуға болады, себебі орта есеппен олардағы ластағыштардың концентрациясы 400 мг / л жетіп отыр. Атмосфераны ластайтын әр өндірістен шығатын негізгі тастанды компоненттер 2 – кестеде көрсетілген.
2 – кесте. Химия өнеркәсібінің әр өндіріс түріне сәйкес атмосфераға тасталатын негізгі компоненттер
Кәсіпорын Атмосфераны ластайтын негізгі компоненттер
1 2
Азот қышқылы NO2, NO, NH3
Күкірт қышқылы NOX, SO2, H2SO4
Тұз қышқылы HCL, CL2
Қымыздық қышқылы NOX, C2H2O4
Сульфамин қышқылы NH(SO3NH4)2, H2SO4
Фосфор және оның қышқылы P2O5, H3PO4, HF, CaF(PO4)
Сірке қышқылы CH3CHO, CH3COOH
Күрделі тыңайтқыштар NO2, NO, NH3, HF, H2SO4, P2O5, HNO3
КОНЦЕПЦИЯ перехода Республики Казахстан к устойчивому развитию на 2007 - 2024 годы
Автор: Администратор Просмотров: 219 Дата: 2-08-2011, 16:26, go.mail.ru
Поисковая система Поиск@Mail.Ru. Поиск в интернете, картинках, видео.
go.mail.ru
КОНЦЕПЦИЯ перехода Республики Казахстан к устойчивому развитию на 2007 - 2024 годы
Автор: Администратор Просмотров: 219 Дата: 2-08-2011, 16:26
ОДОБРЕНА
Указом Президента
Республики Казахстан
от 14 ноября 2006 года №216

КОНЦЕПЦИЯ
перехода Республики Казахстан
к устойчивому развитию
на 2007 − 2024 годы

Астана, 2006 год

СОДЕРЖАНИЕ

стр.

1. Общие положения
3
1.1. Актуальность и предпосылки перехода Республики
Казахстан к устойчивому развитию 3

1.2. Анализ и прогноз параметров перехода к устойчивому
развитию
5

1.3. Этапы перехода к устойчивому развитию
9

2. Основные принципы, приоритеты, цель и задачи перехода к
устойчивому развитию
11

2.1. Основные принципы и приоритеты
11

2.2. Цель
12

2.3. Задачи
12

3. Направления и механизмы перехода к устойчивому развитию
14
3.1. Интеграция механизмов развития 14

3.2. Политический базис устойчивого развития
14

3.3. Устойчивое развитие общества
15

3.4. Устойчивый экономический прогресс
20

3.5. Экологическая устойчивость
22

3.6. Устойчивое развитие регионов
26

3.7. Институциональное обеспечение
27
4. Ожидаемые результаты 28

Основные понятия, используемые в Концепции

1. Общие положения

Устойчивое развитие страны – это развитие, удовлетворяющее потребности настоящего поколения и не ставящее под угрозу возможности будущих поколений удовлетворять свои потребности.
Для Республики Казахстан переход к устойчивому развитию является насущной необходимостью. Рост экономики за счет эксплуатации природных ресурсов может происходить только на определенном этапе. В современных условиях для роста и развития требуются более прогрессивные механизмы.
Устойчивое развитие необходимо для достижения целей Стратегии развития Казахстана до 2030 года. Принцип устойчивого развития также заложен в основу стратегии вхождения Казахстана в число пятидесяти наиболее конкурентоспособных стран мира, обозначенной в Послании Президента страны народу Казахстана от 1 марта 2006 года.
Настоящая Концепция перехода Республики Казахстан к устойчивому развитию на 2007-2024 годы (далее – Концепция) определяет видение принципов, цели, задач и основных механизмов достижения устойчивости во всех сферах жизнедеятельности страны. Для этого необходимо, чтобы экономические, экологические, социальные и политические факторы развития были интегрированы и рассматривались как единый процесс, направленный на повышение качества жизни населения Казахстана.
1.1. Актуальность и предпосылки перехода Республики Казахстан к устойчивому развитию

Республика Казахстан, являясь полноправным участником мирового сообщества, приняла на себя обязательства по выполнению задач, поставленных в Повестке дня на XXI век (Рио-де-Жанейро, 1992 г.) и декларациях Саммита тысячелетия (Нью-Йорк, 2000 г.) и Всемирного саммита по устойчивому развитию (Йоханнесбург, 2002 г.).
Республикой Казахстан принят ряд мер в направлении достижения устойчивого развития.
Казахстан является членом и активным участником Комиссии по устойчивому развитию ООН, процессов «Окружающая среда для Европы» и «Окружающая среда и устойчивое развитие для Азии», региональной евразийской сети Всемирного совета предпринимателей для устойчивого развития.
Приняты Стратегия развития Казахстана до 2030 года, Стратегический план развития Республики Казахстан до 2010 года, Стратегия индустриально-инновационного развития Республики Казахстан до 2015 года, Концепция экологической безопасности Республики Казахстан на 2004-2015 годы, Стратегия территориального развития Республики Казахстан до 2015 года, созданы Совет по устойчивому развитию Республики Казахстан и АО «Фонд устойчивого развития «Қазына».
Республика Казахстан играет особую роль в обеспечении экологической стабильности Евразийского континента. Являясь политическим, культурным и экономическим мостом между Европой и Азией, Казахстан выполняет аналогичную связующую функцию в развитии ландшафтных и экологических систем на континенте. Размеры территории Казахстана, разнообразие климатических условий, особенности водного баланса региона влекут за собой существенную зависимость экологической ситуации на всей территории Евразии от ее стабильности в Казахстане.
Политическая ситуация в Казахстане демонстрирует всему миру уникальный пример стабильности, межконфессионального согласия, развития демократии и общественных институтов в интересах всех граждан страны. Устойчивое политическое развитие Казахстана может и должно играть важную роль в становлении страны как источника сбалансированных инициатив для мирового сообщества.
При этом Казахстан сталкивается в своем развитии со значительными барьерами, которые представляют угрозу для национальной безопасности страны.
Экономический рост Республики Казахстан до настоящего времени происходит в основном за счет роста цен на сырье на мировых рынках и использования значительного объема природных ресурсов. Имеют место огромные потери и деградация природного капитала. Прирост валового внутреннего продукта сопровождается высокими эмиссиями в окружающую среду. По имеющимся оценкам, около 75 % территории страны подвержены повышенному риску экологической дестабилизации. Остро стоит проблема ее опустынивания. «Исторические загрязнения», накопители отходов, нарастающие выбросы токсичных веществ от стационарных и передвижных источников угрожают состоянию природной среды и здоровью населения.
Потенциальными угрозами стабильности экономики страны являются существенная зависимость от сырьевого сектора, слабый уровень подготовленности отдельных отраслей к вступлению во Всемирную торговую организацию (ВТО), рост внешнего долга, проблемы «теневой» экономики.
Имеет место существенный разрыв в экономическом и социальном положении регионов Казахстана. Сохраняются проблемы в демографической ситуации и состоянии здоровья населения страны, имеет место пока недостаточный уровень его правовой, экономической, экологической грамотности.
Преодоление этих барьеров должно стать главной этапной задачей на пути перехода Республики Казахстан к устойчивому развитию.
1.2. Анализ и прогноз параметров перехода к устойчивому развитию

В основе многих социально-экономических проблем Республики Казахстан лежит исторически сложившийся дисбаланс, когда страна потребляет ресурсы непропорционально по сравнению с их производством. Если привести основные экономические показатели страны к общей единице измерения на основе измерения энергетической полезной ценности – мощности, измеряемой в гигаваттах (ГВт), то возможно оценить имеющиеся потери.
Так, в 2005 году для получения совокупного произведенного продукта в размере 29,4 ГВт в целом по стране были потреблены ресурсы в объеме 94,85 ГВт. Это значит, что в течение года было потеряно или недоиспользовано резервов на 65,45 ГВт мощности страны. Это говорит о том, что в Республике Казахстан относительно низок показатель эффективности использования ресурсов (ЭИР), который в настоящее время равен 31 проценту (рисунок 1). Это больше среднемирового уровня, равного 24 процентам, но меньше, чем в наиболее технологически развитых странах мира: Япония – 36 %, США – 34 %, Германия – 33 %. (В бывшем СССР показатель ЭИР достигал 36 %, что обеспечивало больший уровень конкурентоспособности на мировой арене).

Рисунок 1. Схема расчета показателя эффективности использования ресурсов (ЭИР) Республики Казахстан, 2005 год

Республика Казахстан также отстает от наиболее развитых стран мира по уровню качества жизни, который является основным критерием устойчивого развития.
В современном мире качество жизни определяется основными составляющими: продолжительностью жизни, уровнем благосостояния, образования и состоянием окружающей среды.
По индексу качества жизни Международного университета общества, природы и человека (Дубна, Россия), Казахстан занимает 78 место с коэффициентом 1,17, тогда как лидер рейтинга Норвегия имеет коэффициент 3,83, Россия - 1,57, Китай – 0,34.
В Казахстане состояние здоровья населения и продолжительность жизни людей существенно отстают по сравнению с показателями других стран. Так, средняя продолжительность жизни населения в нашей стране в 2005 году составила 65,9 лет, тогда как в Японии этот показатель достигает 80 лет.
По индексу экологической устойчивости Йельского центра по экологическому законодательству и политике (Йельский университет, США) и Колумбийского центра международной информационной сети наук о земле (Колумбийский университет, США), основанному на расчете 76 параметров, включая показатели состояния экосистем, экологического стресса, экологических аспектов здоровья населения, социальных и институциональных возможностей и международной активности государства, Республика Казахстан занимает 70 место с индексом 63,8, тогда как у стран-лидеров – Новой Зеландии, Швеции и Финляндии - этот показатель достигает 87-88 баллов.
Индекс истинных сбережений (ИИС), учитывающий амортизацию и утрату природного капитала, по данным Всемирного Банка, составляет для Республики Казахстан -25,5, тогда как для Российской Федерации -4,4, Норвегии +14,8, США +4,4.
Казахстан занимает 80 место в рейтинге стран по индексу развития человеческого потенциала (ИРЧП). Положение Республики Казахстан среди основных стран мира по таким составляющим этого индекса, как средняя продолжительность предстоящей здоровой жизни и величина валового внутреннего продукта на душу населения, иллюстрируется рисунком 2.
Положение Республики Казахстан по соотношению средней продолжительности предстоящей здоровой жизни и индекса экологической устойчивости иллюстрируется рисунком 3.
Таким образом, для того, чтобы к 2024 году по уровню качества жизни Республика Казахстан устойчиво находилась в числе наиболее конкурентоспособных и развитых стран мира, необходимо повысить эффективность использования ресурсов, увеличить продолжительность жизни, обеспечить возрастание индекса экологической устойчивости.
Проведенные расчеты показывают, что для стабильного нахождения в числе пятидесяти конкурентоспособных стран мира в период с 2013 по 2018 годы показатели Казахстана должны соответствовать следующим параметрам:
ЭИР – не ниже 43 %,
суммарное потребление ресурсов – не ниже 246,86 ГВт,
годовой совокупный произведенный продукт – не ниже 113,1 ГВт.
Именно таким параметрам, согласно прогнозу, будут соответствовать пятьдесят наиболее конкурентоспособных стран мира в этот период.
При ЭИР, равном 53 %, обеспечивается выход на траекторию «устойчивого развития» и рост экономики происходит за счет более эффективных, «прорывных» технологий, а не за счет эксплуатации невозобновляемых природных богатств (рисунок 4).

Рисунок 4. Прогнозная модель развития Республики Казахстан
до 2030 года

Численность населения Республики Казахстан является важным критерием устойчивого развития. Низкая плотность населения (при значительной протяженности границ) всегда является фактором неустойчивости для развития государства. Несмотря на то, что значительная часть территории страны трудна для хозяйственного освоения и невозможно поставить задачу пропорционального заселения всех регионов Казахстана, все же численность населения следует поддерживать на определенном уровне, наращивая тем самым экономические возможности (в первую очередь решая проблемы рынка труда), сохраняя генетический и культурный потенциал казахстанцев среди соседствующих мировых наций, преодолевая нежелательную дифференциацию между регионами, вызванную, в частности, слабостью инфраструктуры и демографическими диспропорциями.
Наиболее оптимальным целевым уровнем численности населения является достижение 18 миллионов жителей к 2024 году. Для этого требуется довести показатель естественного прироста до 12,68 на 1000 человек населения к 2024 году (против 8,0 в настоящее время), среднюю продолжительность жизни – до 73 лет, поддерживать показатель рождаемости на уровне не ниже 22 родившихся на 1000 человек населения. Разрыв в средней продолжительности жизни мужского и женского населения должен быть снижен до 7,5 лет с нынешних 11 лет.
В процессе экономического роста необходимо повышать экологические требования, снизить антропогенное давление на окружающую среду. Для этого необходимо к 2024 году довести индекс экологической устойчивости, как минимум, до наилучшего на сегодняшний момент значения - 88 баллов.
Тем самым будет обеспечено существенное улучшение качества жизни населения, которое приблизится к наилучшим мировым показателям.
1.3. Этапы перехода к устойчивому развитию

Переход к устойчивому развитию для Республики Казахстан будет проходить на поэтапной основе. Для этого определяются установочные параметры устойчивого развития для каждого этапа (таблица 1).
Подготовительный этап (2007- 2009 годы) - подготовка условий для включения принципов устойчивого развития во все сферы общественной и политической деятельности, диверсификации экономики, осуществления технологического прорыва.
Первый этап (2010 - 2012 годы) - обеспечение вхождения Республики Казахстан в число пятидесяти наиболее конкурентоспособных стран мира.
Второй этап (2013 - 2018 годы) - укрепление положения страны среди лидеров мирового развития по уровню качества жизни, существенное сокращение потерь от нерационального использования природных ресурсов и обеспечение высокого уровня экологической устойчивости страны.
Третий этап (2019 - 2024 годы) – достижение принятых международных критериев устойчивого развития.
10

Таблица 1. Оценка установочных параметров перехода
Республики Казахстан к устойчивому развитию (2005 – 2024 гг.)

№ п/п Интегральные измерители 2005 г. 2009 г. 2012 г. 2018 г. 2024 г.
1. Численность населения, млн. чел. 15,05 15,66 16,13 17,13 18,18
2. Средняя продолжительность жизни, лет
65,91 67,87 68,89 70,99 73,14
3. Средняя нормированная продолжительность жизни 0,66 0,68 0,69 0,70 0,73
4. Превышение средней продолжительнос-ти жизни женщин над средней продол-жительностью жизни мужчин, лет 11,47 10,00 9,3 8,5 7,5
5. Потребление мощности
(за предыдущий год), ГВт 94,85 130,45 154,86 264,86 468,38
6. Производство мощности
(за текущий год), ГВт 29,40 43,05 57,30 113,10 248,24
7. Потери мощности, ГВт 65,45 87,40 97,56 151,77 220,14
8. Эффективность использования ресурсов, ЭИР 0,31 0,33 0,37 0,43 0,53
9. Качество окружающей природной среды 0,91 0,95 0,99 0,93 0,95
10. Уровень жизни, КВт/чел. 1,95 2,75 3,55 6,60 13,65
11. Качество жизни, КВт´час 1,17 1,78 2,43 4,35 9,49
12. Индекс экологической устойчивости, баллы 63 68 73 75 88
11 www.facebook.com
«Әлеуметтік экология» пәнінен
студенттердің өздік жұмысын жүргізуге арналған әдістемелік нұсқау

Магистрлердің өздік жұмысы оқу үдерісінің сапасын интегральды бағалаудың маңызды факторы, ол алған білімдері мен іскерліктерінің беріктігіне әсер ететін, студенттердің өздігінен білім алуына, озін өзі дамытуға қабілетін жасауға мүмкіндік беретін, өзінің тәжірибелік іс-әрекетінде шығармашылық білім алу қажеттіліктерін жасайды.
«Әлеуметтік экология» пәні бойынша студенттердің өздік жұмыстарының мақсаты :
- интеллектуальды ынтасын ояту;
- танымдық қызметтің барлық түрлеріндегі шығармашылық ойлауды дамыту.
МӨЖ міндеттері:
• Үй тапсырмасын, курстық жұмыстар мен дипломдық жобаларды орындау барысында және тәжірибелік, лабораториялық жұмыстарға, коллоквиум мен семинарларға, емтихандарға, ағымдық бақылаулар және қорытынды бағалауларға дайындық барысында оқыту материалдарын тереңдету және орнықтыру.
• Ғылыми және техникалық әдебиеттермен, есептеуіш техникаларымен жұмыс істеу дағдыларын, эксперименттер жүргізу, ақпараттарды өз бетінше іздеу, ғылыми-зерттеушілік және шығармашылық қабілеттіліктерін иемдену.
• Еңбексүйгіштікке тәрбиелеу, ақпараттарды үнемі іздеуге, меңгеруге, яғни оқытудың үздіксіздігіне және жүйелілігіне, жұмыс уақытын жоспарлай және ұйымдастыра білуге, шыдамды табандылық пен мақсаткершілікке тәрбиелеу .
«Әлеуметтік экология» пәнінің бағдарламалық сұрақтарын меңгеру студенттердің аудиториялық және аудиториядан тыс жұмыстарынан құралады. Осыған байланысты өздік жұмыстарды ұйымдастыруда негізгі үш құрамдас бөлігін анықтайды, бұл:
1. Үй тапсырмасы немесе аудиториядан тыс жұмыс, онда басты роль студентке бағытталады. (Бұл лекциялық, тәжірибелік, лабораториялық сабақтарға дайындығы, рефераттар мен баяндамаларды жазу, тұсау кесерлерге дайындық, еспиер мен жатығуларды орындау болуы мүмкін.)
2. Аудиториялық сабақтардағы белсенді жұмыстар, онда негізгі роль оқытушыға да, студентке де бағытталады. Бұл сабаққа үйдегі дайындығы мен сабақ уақытындағы жұмыстарының (тренинг, диспут, іскерлік ойындар, тұсау кесерлер, логикалық есептер т.б.,) жинақталуы.
3. Нәтижелі сабақты өткізу мүмкін емес Сабақтың мақсаттық нұсқамасы оқытушы арқылы жасалады, ол бекітілген түрде рәсімделіп, міндетті түрде студентке жеткізіледі.
Қандай да бір сұрақты өз бетінше зерттеу үдерісін екі бөлікке бөлетін болсақ, онда әрқашан бірінші өздік жұмысты орындаудың репродуктивті бөлімінде оқу материалын меңгерудің білім, түсіну, оны пайдалану сияқты деңгейіне сәйкес келуі керек. Келесі кезеңінде өнімді деңгейде СӨЖ-ді жүргізуде тапсырмаларды талдау, жинақтау, бағалау сияқты деңгей категорияларына сәйкес келуі керек.
Магистранттардың өздік жұмысы ең алдымен ақпараттармен жұмыс істеуді қамтиды. Оған студенттің өзіндік жұмыс деңгейіне сәйкес және оқыту әдістеріне сәйкес мыналар кіреді: жаңғырту, жаңартушылық-вариациялық, жартылай ізденушілік, эвристикалық және шығармашылық.
МӨЖ түрлері мен әдістері:
1. Жаңғыртушы МӨЖ – көрген және естіген ақпараттарды есте сақтау мен бекіту үшін жаңғырту. Жаңғыртушы жаттығулар оқытушының пайымдауы сызбасы негізінде жасалып, қысқа мерзім ішінде негізгі оқу материалын меңгеруге мүмкіндік береді.
2. Жаңғыртушылық-вариативтік (немесе өз бетімен жаттықтыратын) – формулалар нұсқаларымен, логикалық шешімдермен, дәлелдемелермен, жалпыламалармен т.б. байланысты тапсырмаларды орындау. Жаңғыртушылық-вариативтік тапсырмаларда оқытушы студенттердің алдына мәселені қояды, ал студенттер ұсынылған нұсқаларды таңдай отырып, оны өздері шешеді,
3. Жартылай ізденушілік, эвристикалық (күрделілігі жоғарылатылған өздік жұмыстар). Эвристикалық әдістер зерттеу әдістері сияқты студенттердің жеткіліксіз білім мөлшерін өз бетінше іздеуді қамтиды. Шығармашылық еңбектің дағдылары мен қабілеттіліктерін талап ететін мәселенің жеке бөліктерін өз бетінше шешу мысалы екі немесе одан да көп көзқарастарды салыстыру, баяндама тезистерін құрастыру, семинарлар жоспарларын дайындау және қысқаша библиографиялық нұсқау қосымшасын дайындау т.б.
4. Зерттеушілік, шығармашылық жұмыстар – рефераттар, баяндамалар, ғылыми хабарламалар, ойлар мен тәжірибелерді суреттеу, эссе, глоссарий, іс-шараларды (диспут, дөңгелек-столдар) жүргізуге әдістемелік ұсыныстар дайындау, жеке және топтық жобалар бойынша тұсау кесерлерді дайындау, курстық, дипломдық, және келісімдік жұмыстар т.б.
5. Тақырып бойынша шолу дайындау – бұл ұсынылған тақырып бойынша қысқаша жазбаша 1-2 беттен тұратын қосымша материалдар мен Интернеттің ақпараттық ресурстарын пайдалану арқылы әдеби шолу жазу.
6. Глоссарий – қазақ және орыс тілдеріндегі терминдер мен түсініктерді қысқаша түсіндіру, шетел тіліне аудару да мүмкін, берілген тақырып бойынша орындалады.ъ
7. Семинарлық сабақтар – студенттердің оз бетінше дайындығының классикалық түрі ретінде өз кезегінде әртүрлі формалардан тұруы мүмкін. Ал оқытушы оны жүргізудің авторлық әдістемесін жасайды.
8. Реферат – МӨЖ-дің біршама кең таралған түр. Ол белгілі бір тақырыптың міндетті түрде әдебиетерге шолу жасалған немесе ғылыми жұмысты, кітапты мазмұндау. Біршама қызықты және шығармашылықты жұмыс, рефератты опоненттеу. Оның нәтижесінде дискуссия жүргізудің, көпшілік алдында сөз сойлеуді талдау дағдылары қалыптасады.
9. Коллоквиум – нақты зерттелетін пәннің әртүрлі тақырыптары бойынша дайындық деңгейін, білімін әңгімелесу түрінде анықтауға мүмкіндік береді.
10. Өз бетінше зерттеуге арналған сұрақтардың – жауаптары жинақталған материалды талдау және оның трактовкасына негізделуі болуы керек.
11. Эссе әдетте жоғары курс студенттеріне ұсынылады, бұл өз ойларын пікірлерін өзекті әлеуметтік-экономикалық мәселелерге, әртүрлі жанрларда – критика, публицистикаларға негіздеу.
12. Мақсаттарды тізу – ол үшін студенттерге бір мәселені таңдау, деңгейлер бойынша мақсаттарды анықтау, барлық тапсырмаларды барлық деңгейлер мен болашағы бар жоспарларға анықтау; орынды анықтау, мысалы кәсіпорынның осы мақсатқа жетудегі ұйымдастырушылық құрылымы, тапсырмаларды бақылау формасы мен жұмыс сапасы өлшемін таңдау.
13. Тұсау кесер (Презентация) - өз презентациясына кез-келген тақырыпты таңдап алуына және презентацияда қарастырылатын қандай-да бір аспектісін түсінуін немесе түсінбеуін көрсетуіне болады. Презентация тақырыптың қаншалықты ашылу критериі арқылы, сондай ақ студенттің қарастырылып отырған мәселеге қаншалықты кәсіби қарастырғандығына байланысты бағаланады.
14. Нақты оқыту ситуациялары – студенттерге көптеген қарапайым және күрделі ситуациялар ұсынылады. Ол ситуацияларға өз мәселесін көру, сұрақтарға жэауап бере алу, біршама дайындалған студенттер өз кейстерін жаза алады.
15. Іскерлік ойындар студенттердің болашақтағы кәсіби іс-әрекетіне қажетті дағдыларды қалыптастыруға мүмкіндік береді. Кейбір ойындар бойынша үй дайындығы немесе кітапханада отырып дайындалу қажет болады.
16. Топтық жоба – топта 3-5 адам болуы керек, әрбір топ өз жобасын жасауы керек.
17. Жеке жоба – ны біршама дайындалған студенттер өз қалауы бойынша орындалады. Жұмыс тақырыптың зерттеушілік сипатымен ерекшелуі керек. Жобаның нәтижелері студенттік конференцияда жинақталуы керек.
Әлеуметтік экология туралы мына сайтқа назар аударып көрейік. en.wikipedia.org
Social ecology - Wikipedia, the free encyclopedia
en.wikipedia.org
Social ecology is a philosophy founded by Green author and activist Murray Bookchin. Conceptualized as a critique of current social, political, and anti-ecological trends, it espouses a reconstructive, ecological, communitarian, and ethical approach to society.
Ол ғылымның негізін салған ғалым мына бөлімде жазылыпты: en.wikipedia.org
Murray Bookchin - Wikipedia, the free encyclopedia
en.wikipedia.org
Murray Bookchin (January 14, 1921 – July 30, 2006)[5] was an Americanlibertarian socialist author, orator, and philosopher. A pioneer in the ecology movement,[6] Bookchin was the founder of the social ecology movement within anarchist, libertarian socialist, and ecological thought. He was the author...Q6nOp2xAl7Af57ZLjnMqcWfF23V279.jpgYlEB7UJjRJ661HBj1VT7V6kVN6zmi5.jpg
Әлеументтік экология пәні бойынша тест сұрақтары

1-нұсқа

1.Экология пәні нені зерттейді?
А)Биосфера және басқа организімдердің өзара қатынасы
В)Атмосфераны
С)Гидросфераны
Д)Литосфераны
Е)Дұрыс жауабы жок

2)Қоршаған орта бұл:
А)Барлығы, бізді қоршап отырған
В)Табиғи ресурстар
С)Жер қабаты
Д)Су
Е)Ауа

3)Экологияның негізгі үш бағыты:
А)-аут-син-демэкология
В)-гидро- атио- литоэкология
С)-био- гидро- дцеиэкология
Д)-физикалық,-химиялық,-биологиялық
Е)-зоо,-фито,-антропоэкология

4)Экологиялық бірлестік бұл:
А)Синэкология
В)Аутэкология
С)Демэкология
Д)Жердің экологиясы
Е)Барлық жауаптары дұрыс

5)Осьбтардың морфологиялық ұқсастығы жане морфологиялық буындастру ұрпақ қалдыра алатынбелгілі бір область қалай аталады?
А)Түр
В)Популяция
С)Биоресурс
Д)Численностью
Е)Индикацией

6)Экология терминін алғаш рет енгізген адам?
А)Дарвин
В)Зюсс
С)Геккель
Д)Вернадский
Е)Тунелли

7)Биосфера ұғымының авторы:
А)Вернадский
В)Геккель
С)Зюсс
Д)Дарвин
Е)Тунелли

8)Ноосфера дегеніміз не?
А)Адам факторының маңызды рөл атқаратын жане биосфераның қалпы
В)Биосфера туралы ғылым
С)Биосфераның бір бөлігі
Д)Атмосфераның бөлігі
Е)Дұрыс жауабы жоқ

9)Экологияның факторы 2 котегорияға жіктеледі ата?
А)Фитогенді жане зоогенді
В)Зоогенді
С)Эдафогенді жане орофогенді
Д)Биотикалық жане абиотикалық
Е)Антропогенді жане климаттық

10)Тірі табиғаттың факторлары қандай?
А)Барлық жауабы дұрыс
В)Фитогенді
С)зоогенді
Д)Микробиогенді
Е)Антропогенді

11)Өлі табиғаттың факторлары?
А)Орафогенді
В)Климаттың
С)Эдофогенді
Д)Барлық жауабы дұрыс
Е)Химиялық

12)Организімдердің шекаралық жане обоыстық таралуын қалай атайды?
А)Ареал
В)Экологиялық ниша
С)Популция
Д)Экожүйе
Е )Дұрыс жауабы жоқ

13)Биомассаның ең үлкен тығыздығы қай ортаға тән?
А)топырақ ортасы
В)жер-ауа ортасы
С)сулы орта
Д)су жане топырақ ортасы
Е)өсімдік ортасы

14)Адаптацияның келесі түрлері бар?
А)Барлық жауаптары дұрыс
В)Морфология
С)Фриология
Д)Мінез-құлықтың
Е)Этиологиялық

15)Қандай орта барлық тірі организімдер қарым-қатынас жасайтын жане заттардың айналымы мен энергияның түрін ата?
А)Ареалом
В)Экологиялық ниша
С)Экологиялық фактор
Д)Биоциноз
Е)Экожүйе

16)Организімнің өзін-өзіқоректенуі:
А)Автотрофтар
В)Биофактор
С)Сапрофактор
Д)Биоциноз
Е)Барлық жауабы дұрыс

17)Организімнің дайын тағамдармен қоректену,екі түрге бөлінеді бұлар?
А)Сапрофагтар жане гетеротрофтар
В)Автотрофтар жанегетеротрофтар
С)Биофагтар жане автотрофтар
Д)Биофагтар жане сапрофагтар
Е)Барлық жауабтары дұрыс
18)Экожүйе келесі түрге ажыратылады:
А)Барлық жауабы дұрыс
В)Жергілікті
С)Тұщы сулар мен теңіздер
Д)Табиғатты
Е)Антропогенді

19)Гомеостазис-бұл:
А)Экологиялық системаның бұзылуы
В)Экологиялық системаның ттұрақсыздығы
С)Экологиялық системаның қозғалыс тұрақтылығы
Д)Экологиялық системаның тепе-теңдігі
Е)Дұрыс жауабы жоқ

20)Экожүйені кім енгізді?
А)Тенсил
В)Вернадский
С)Зюсс
Д)Геккель
Е)Дарвин

21)Біркелкі жер қабатының құрамындағы тірі жане сүйек құрамдас,зат пен энергияның айналасындағы табиғи комплекс:
А)Биогеоценоз
В)Экологиялық система
С)Ареал
Д)Экологиялық ниша
Е)Биоценоз

22)Экожүйемен биогеоценоздың айырмашылығы?
А)Нақты шекарасы бар
В)Бірнеше экожүйесі бар
С)Нақты шекарасы жоқ
Д)Өтпелі зонасы бар
Е)Дұрыс жауабы жоқ

23)Биогеоценозға не кіреді?
А)Экотоп жане фитоценоз
В)Экотоп жане биоценоз
С)Экотоп жане зооценоз
Д)Климаттық жане биоценоз
Е)эдофотоп жане микробиоценоз

24)Экотоп бұл:
А)Абиотикалық фактордың жиынтығы
В)Тірі организімнің жиынтығы
С)Почвогрунт
Д)Биотикалық фактордың қарым -қатынасы
Е)Зооценоз

25)Биоценоз –бұл:
А)Жануарлар әлемі
В)Өсімдіктер әлемі
С)Тірі организімдердің қарым-қатынасы
Д)Абиотикалық фактордың қарым-қатынасы
Е)Микроорганизімдердің қарым –қатынасы

26)Бір организімге екінші организімге эквивалент энергияның тапсыруы:
А)Трофикалық
В)Биогеценоз
С)Экожүйе
Д)Экологиялық ниша
Е)Дұрыс жауабы жоқ
27)Продуценттерге не жатады?
А)Барлық жауабы дұрыс
В)Сүтқоректілер
С)Жыртқыштар
Д)Микроорганизімдер
Е)Өсімдіктер

28)Сарқылатын ресурстарға жатады:
А)Флора,фиуна,қабық
В)Косиостық
С)Атмосфералық ауа
Д)Сулар
Е)Күн сәулелік радиация

29)Сарқылмайтын ресурстарға жатады:
А)Киостық,Климаттық,сулар
В)Недраның байлығы
С)Өсімдіктер
Д)Жануарлар
Е)Жер қабаты

30)Қандай ресурс ауыстырылмайтын?
А)Шикізат
В)Энергия
С)Отын
Д)Ауа
Е)Металл
en.wikipedia.org
Ernst Haeckel - Wikipedia, the free encyclopedia
en.wikipedia.org
Ernst Heinrich Philipp August Haeckel (February 16, 1834 – August 9, 1919),[1] was a Germanbiologist, naturalist, philosopher, physician, professor and artist who discovered, described and named thousands of new species, mapped a genealogical tree relating all life forms, and coined many terms in bi.xRyuUn8aIILzZ8rWI0fAdfFJvaZ7ww.jpg
Құрметті студенттер мына Қажетті материалдарды пайдалан: en.wikipedia.org
Ecology - Wikipedia, the free encyclopedia
en.wikipedia.org
Ecology (from Greek: οἶκος, "house"; -λογία, "study of"[A]) is the scientific study of interactions among organisms and their environment, such as the interactions organisms have with each other and with their abiotic environment. Topics of interest to ecologists include the diversity, 2WZkH4K0nTmQ6wXh5ndsp4VaQg8rzN.jpg
en.wikipedia.org
Life - Wikipedia, the free encyclopedia
en.wikipedia.org
Life is a characteristic that distinguishes objects that have signaling and self-sustaining processes from those that do not,[1][2] either because such functions have ceased (death), or else because they lack such functions and are classified as inanimate.[3][4]Biology is the science concerned withZHBy97GIKDvaRv7QOptTdC8ZH24AC0.png
en.wikipedia.org
Ecosystem - Wikipedia, the free encyclopedia
en.wikipedia.org
An ecosystem is a community of living organisms (plants, animals and microbes) in conjunction with the nonliving components of their environment (things like air, water and mineral soil), interacting as a system.[2] These biotic and abiotic components are regarded as linked together through nutrient...FP8L80lYbw86qIR0srC1dB6TQr1gpe.jpg
7-нұсқа

1)Арнайы зеттеуге алған, бір нысананың екінші бір нысанаға қатынасын қалай атайды?
А)Моделдеу
В)көшіру
С)жоспарлау
Д)экологиялық кеңістік
Е)барлық жауаптары дұрыс

2)Ғаламшардың су ресурстары мынадан тұрады:
А)жер асты және үсті сулары,мұздықтар,атмосфера және қабықтың ылғалдығы
В)өзен, су,көл қоймаларынан
С)жер асты сулары,көлдер,мұхиттардан
Д)мұздықтар, атмосфералық ылғалдан
Е)қабықтың ылғалдығы,жер үсті суларынан

3)Су ресурстарын тең жағдай бөлу жағдайында өткізеді:
А)бақылау жүргізу
В)жоспар құру
С)қайта бөлу
Д)аккумулирлеу
Е)барлық жауабы дұрыс
4)Кейбір жағдайда ғана тасталатын қалдықтар:

А) ғылыми-техникалық жағдайға байланысты, ауаны ,суды,көп болып кетпеуі және
адамдарға,өсімдіктер мен жануарлар әлеміне зиян келтірмеу
В)Адамның өміріне концентрация газының тимеуі
С)Көп көлемдегі концентірлі газдың қоршаған орта мен адамға зиян тимеуі
Д)Ауыз судағы заттардың құрамы,белгілі бір жерге,белгілі бір уақыттағы режимде бақылау
Е)Белгілі бір уақыттағы, атмосферадағы концентрациялы примес:

5)Мұнайды өңдеу қауіпсіздігі қандай кссалықа жатады
А)1
В)2
С)3
Д)4
Е)5

6)Қауіпсіздігі қандай классқа, кондитерлік өнеркәсіптер жатады:
А)ІІ
В)ІҮ
С)ІІІ
Д)І
Е)Ү

7)Адамның іс-әрекетін әсерінен,қоршаған ортаның ластануы қалай аталады:
А)табиғаттың
В)негіздік
С)антропогендік
Д)экологиялық
Е)барлық жауаптар дұрыс

8)Фондық ластанушылар:
А)негізгі көздердің,атмосфераны ластау
В)антропогендік көздер
С)өнеркәсіптік
Д)ауыл -шаруашылық
Е)көліктік

9)Атмосферадағы антропогендік ластаушылардың көлемі-?
А)10
В)2
С)20
Д)1
Е)5

10)Атмосфераны ластайтын заттар:
А) Адамға және қоршаған ортаға зиян келтіретін,атмосфералық приместер
В)СО2 нің атмосферада болуы
С)өнеркәсіп қалдықтары
Д)Газдың көп көлемді концентрациясы
Е)Газ тәріздес,қатты,приместер,тұманмен бірге алғанда

11)Күн көзінің әсерінен, қалдықтардан пайда болады:
А)жауаптары дұрыс емес
В)тұман
С)түтінді тұман
Д)фотохимиялық түтінді тұман
Е)химиялық түтінді тұман

12)Папуляциялықэкология:
А)Тұқымдарды будандастыру,популяциялық құрамы мен санныңдинамикасының жалпы заңдылықтарын зерттейді
В)Тұқымдардың морфологиялық және биологиялық ұқсастығын және белгілі бір жерде будандастыра алатын
С)Экология биологиялық жүйенің ең үлкен популяция және қоғамды зерттеумен айналысады
Д)Табиғатта ерекше орын алатын,бірлескен жиынтығын зерттейді
Е)Белгілі аймақта өмір сүретін,әртүрлі түрлерді білдіретін,тірі организімдердің жиынтығы

13)Биосфера бұл:
А)атмосфераның төменгі қабаты
В)жер қабатының төменгі газды қабаты
С)жер қабығы ағзалардың және ағзалардың аймағы
Д)жер қабығының жоғарғы қатты қабығы
Е)сыртқы ортамен қатынас,субъект және объектпен тығыз қарым

14)Шымкент қаласының қазіргі кездегі ластанушы көзі:
А)көліктер
В)құрлыс материялдар қалдықтары
С)тұрмыстық қоқыстар
Д)мұнай өңдеу
Е)барлық жауаптар дұрыс емес

15)Ағынды суларды егістік жерлерге жібергенде бұл эффкет қалай аталады?
А)суландыру
В)тазарту
С)жерді тыңайту
Д)суландыру және жерді тыңайту
Е)барлық жауап дұрыс емес

16)Биосфера туралы ғылымның авторы:
А)Дарвин
В)Геккель
С)Вернадский
Д)Тунелли
Е)Одум

17)Барлық организімдердің ортасы,бір бірімен және қоршаған ортамен қарым қатынасы, зат айналымы мен күш айналымы болатын құбылыстарды қалай атайды?
А)Экологиялық жүйе
В)Экологиялық қуыс
С)Ареал
Д)Биоценоз
Е)Барлық жауаптары дұрыс емес

18)Ластаушы объекттер:
А)өсімдіктер,жануарлар әлемі,микроорганизімдержәне адамдар
В)өнеркәсіп қалдықтары
С)вулкандардың атылуы
Д)адам және жұмыс салдарынан
Е)космостық сәулелер,шаң

19)Атмосферада қандай концентрацйя болуы мүмкін:
А)Максималдық концентрация,адамның денсаулығына және қоршаған ортаға зиянын келтірмейді
В)Атмосфераның құрамынан өзгеруіне байланысты
С)Атмосфераның ластануынан табиғи процестермен байланысты
Д)Метралогиялық процестер,атмосфераның ластануына ықпал етеді
Е)Атмосфераның ластануды арал факторымен байланысты

20)Атмосфераның ластануының фондық концентрациясы:
А)Басқа зәтектердің қайнар көзінен пайда болатын концентрация
В)Орташа концентрациясы
С)Концентрациясыжылда 200сут
Д)Орташа концентрациясы
Е)Жоғары концентрациясы

21)Маниторингтің негізгі тапсырмасы:
А)мезосфераның жағдайын бақылау
В)биосфераның жағдайын бақылау
С)тропосфераның жағдайын бақылау
Д)атмосфераның жағдайын бақылау
Е)гидросфера жағдайын бақылау

22)Техногенді рельф:
А)Халық шаруашылығындағы жердің белгілі бір бөлігін бұзу мақсаты
В)өңдеуге берілген жерлердің бұзылуы
С)Пайдалы қазбалар табу кезіндегі,жердің бұзылуы
Д)рельф,адамның жұмысының нәтижесінде
Е)Өңделген ашық жерде пайдалы қазбаларды табу нәтижесінде жердің бұзылуы

23)Қалпына келетін ресурстар:
А)Биологиялық ресурстар
В)Энергетикалық ресурстар
С)Миниралдың тыңайтқыштардың барлық түрі
Д)Су ресурстары
Е)Ауыл-шаруашылық ресурстары

24)Экология деп-*организімдердің өздері тіршілік ететін айналасындағы ортамен қарым қатынас жасаудың түрлерін көрсететін
биология ғылымдарының көрнекті салаларының бірін*айтқан ғалым?
А)Г.Д Торган
В)С.С Шварц
С)Х.Б Одум
Д)Э.Геккель
Е)Р.Дажовани

25)Антропогендік абиотикалық фанторлар ортасында жататындар?
А)Сүтқоректілер
В)Жануарлар
С)Адамдар
Д)Өсімдіктер
Е)Вирустар мен микробтар

26) Қоршаған орта бұл:
А)Барлығы, бізді қоршап отырған
В)Табиғи ресурстар
С)Жер қабафты
Д)Су
Е)Ауа

27)Қорек тізбегі қайсысы дұрыс:
А)шөп- қоян- қасқыр- арыстан
В)шырша- шөп-қаскыр- арыстан
С)шөп -құс –қоян- қасқыр
Д)құс- шөп -қасқыр- қоян
Е)қоян -қасқыр –шөп- құс

28)Жануарлардың арасында қандай түр көп тараған?
А)Әр түрлі организімдердің бірлескен түрлер
В)Организімнің өмір сүру ұқсастығына байланысты
С)Тірі организімдердің басқа организімдердің өзара байланысы
Д)Қоршаған ортаның көп түрдің бірлескен және олардың өмір сүру мен ұқсастығы
Е)

29)Қандай факторларға экология бөлінеді?
А)Тірі және өлі табиғат
В)Жануарлар және өсімдіктер
С)Ж ауқат факторы
Д)Ықпал ету факторы
Е)Темпиратура және қысым

30)Табиғаттың жаңа күйі:
А)Биотехносфера
В)Тропосфера
С)Литосфера
Д)Техносфера
Е)Биосфера
6-нұсқа

1)Экологиялық кризистің ғылыми тамыры:
А)Аналитизм
В)Синтетикалық көзқарас
С)Ғылымның күрделенуі
Д)Аналитизм және ғылымның бөлінуі
Е)Религия

2)Тропосфераның шекарасы мынандай биіктікте:
А) 8 -12 км
В) 2 -4 км
С) 4 -8 км
Д) 6 -10 км
Е) 1 -2 км

3) Ғылымның қазіргі кездегі орентациясы:
А) Экологизацияға
В) Техникалық күштің өсуіне
С) Дисциплиналардың бірігуі
Д) Жағдайға бейімделу
Е) Тәжірбие

4) Миханика аудармасында-
А) Қозғалыс
В) Күш
С) Ойоау
Д)Қабілет
Е)Инерция

5)Биосфера -бұл:
А)Жер қабығы,атмосфераның,гидросфераның төменгі,және литосфераның жоғарғы қабаты;
В)Жер қабығы, литосфераның төменгі, және атмосфераның жоғарғы қабаты;
С)Микроорганизімдер,жер қабығын зерттеу
Д)Жердің жоғары озондық қабаты

6-нұсқа

1)Экологиялық кризистің ғылыми тамыры:
А)Аналитизм
В)Синтетикалық көзқарас
С)Ғылымның күрделенуі
Д)Аналитизм және ғылымның бөлінуі
Е)Религия

2)Тропосфераның шекарасы мынандай биіктікте:
А)8 -12 км
В)2 -4 км
С)4 -8 км
Д)6 -10 км
Е)1 -2 км

3)Ғылымның қазіргі кездегі орентациясы:
А)Экологизацияға
В)Техникалық күштің өсуіне
С)Дисциплиналардың бірігуі
Д)Жағдайға бейімделу
Е)Тәжірбие

4)Миханика аудармасында-
А)Қозғалыс
В)Күш
С)Ойоау
Д)Қабілет
Е)Инерция

5)Биосфера -бұл:
А)Жер қабығы,атмосфераның,гидросфераның төменгі,және литосфераның жоғарғы қабаты;
В)Жер қабығы, литосфераның төменгі, және атмосфераның жоғарғы қабаты;
С)Микроорганизімдер,жер қабығын зерттеу
Д)Жердің жоғары озондық қабаты
Е)Жер қабығы; гидросфера және литосфераның төменгі қабаты;

6)Эдафогендік абиотикалық фактор:
А)Қабықтың механикалық құрамы; ылғалдылық және қаттылық
В)Жарық, темпиратура және ылғал
С)Су деңгейінен жоғарғы рельеф
Д)Су мен ауа ,қышқылдық және қаттылық
Е)Ауа қысымы ;жел бағыты.

7)Опухалдық құрылыс су құрамында мынадай заттардан тұрады:
А)Араматикалық көмірқышқыл аминды және бинзинді
В)Сульфаттаорды және сульфидтерді
С)Фосфатты және нитратты
Д)Көмірқышқылды және бензинді
Е)Ауыр металдарды және карбанатты

8)Орографиялық абиотикалық факктор:
А)Су деңгейінен жоғарғы рельеф
В)Жарық,темпиратура және ылғал
С)Желдің бағыты,және ауа қысымы
Д)Қабықтың құрамы; мықтылық және ылғалдылық
Е)Су құрамы қышқыл және қатты су

9)Жаңа техникалық жаңалық ашу бағыты:
А)Стендік сынақтар
В)Альтернативтілік
С)Ткесеру,ррреферендум және альтернативтілік
Д)Полигендар құру
Е)Практикада

10)Атмосфераның ластануы:
А)Белгілі аймақтық ластануынан
В)Атмосфераның оттегімен ластануы
С)Адамдардың өзен көлді ластауы
Д)Әр түрлі ластаушы күштер
Е)Ішкі ластану

11)Экологиялық жүйе дегенімізді қалай түсінеміз?
А)Ағзаның қатынасы туралы ғылым және бір топ ағзалардың өмір сүретін ортасымен байланысы;
В)Барлық тірі ағзалардың біріккен жері және де физикалық ортамен байланысы,тірі және өлі ағзалардың айналасы
С)Табиғат ресурстары мен эксплуатация жүйесі
Д)Популяцияның біріккендігі
Е)Жүйелік жарыстарды өткізу кезінде,зияндыларға аз химиялық қосылыстар қолдану:

12)Жердің жоғарғы қатты бөлігі:
А)Литосфера
В)Биосфера
С)Атмосфера
Д)Ноосфера
Е)Гидросфера

13)Абиотикалық факторға кіреді:
А)Климаттық,эдафогендік,орографиялық, химиялық
В)Фитогендік,эдафогендік
С)Климаттық,зоогенді,антропогенді
Д)Антропогенді,химиялық
Е)Орографиялық,фитогенді,эдафогенді

14)Ылғалды жерді ұнататын өсімдіктер:
А)Барлық жауаптар дұрыс емес
В)Ксерофильді
С)мизофильді
Д)гидрофильді
Е)барлық жауаптары дұрыс

15)Ғылымдық кризистің тамыры неде?
А)дінде
В)ғылым жағдайында
С)методологияда
Д)мақсаттарда
Е)тапсырмаларда

16)Сарқылатын суға жататындар?
А) атмосфералық;шаруашылық, және өнеркәсіптік
В)техникалық және ауыз су
С)жер асты суоары
Д)жаңбырлар
Е)үй шаруашылық және тұрмыстық

17)Маниторингтің негізгі қызметі:
А)мезосфераның қызметін бақылау
В)биосфераның қызметін бақылау
С)тропосфераның қызметін бақылау
Д)атмосфераныңқызметін бақылау
Е)ноосфераның қызметін бақылау

18)Жылылық ластану мынаған кіреді:
А)Физикалық
В)Химиялық
С)Механикалық
Д)Микробиорганикалыққа
Е)Барлық жауаптары дұрыс емес

19)Жердің су қабаты:
А)гидросфера
В)литосфера
С)атмосфера
Д)биосфера
Е)барлық жауаптары дұрыс

20)Мұздықтарды еріту үшін қолданады:
А)жіңішке дисперсті көмірлі ұнтақ
В)қатты көмірқышқыл
С)йодттың тұзы
Д)мырыш хлоридін
Е)қышқыл

21) Өнеркәсіптегі судыпайдалану:
А)Барлық жауаптар дұрыс
В)сұйықтықтар мен газдарды жылытуға
С)сұйықтарды дайындауға
Д)аппараттарды тасмалдауға және т.б
Е)аппараттарды суытуға

22)Ең таза көл:
А)Эри
В)Онега
С)Балхаш
Д)Байкал
Е)Арал

23)Оңт Қазақыстандағы ең басты су көзі:
А)жер асты сулары
В)көлдер
С)өзендер
Д)су қоймалары
Е)барлық жауап дұрыс емес

24)Ауыл аймақтағы су көздерінің дастануы:
А)тыңайтқыштар
В)пестицидтер
С)гербицидтер
Д)детергенттер
Е)барлық жауабы дұрыс

25)Суға мыстың нормадан көп болуы мынаған әкеп соғады:
А)балықтардың жойылуына
В)балықтардың өліміне
С)пленканың пайда болуына
Д)балықтардың есту мүшелерінің төмендеуіне
Е)барық жауаптар дұрыс

26)Аутэкология нені зерттейді?
А)бір түрдің қоршаған ортамен қарым қатынастарын
В)ағзалардың өмір сүру қабілеті және қарым қатынастарын
С)популяцияның саны мен олардың өсуінің арасындағы қатынасы
Д)ағзалардың түрін
Е)биосфера туралы ғылымды дамыту
27)Популяциядағы түрлердің бір –бірімен қарым қатынасы:
А)серіктестік
В)негізгі таңдау
С)мутамум
Д)сембиоз
Е)агрессия

28)Ғылымдық мониторингтің негізгі жүйесіне кіреді-
А)Космостық және есептеуіш техника
В)Космостық техника
С)Есептеуіш техника
Д)Процесстерді модельдеу
Е)Ағзалардың динамикалық популяциясына қарау

29)Кәсіпорындардағы санитарлық жұмыс лабораториясы мынаған кіреді:
А)Жахандық маниторингқа
В)Ғылымдық маниторингқа
С)Ұлттық маниторингқа
Д)Аудандық маниторингқа
Е)Барлық жауаптары дұрыс емес

30)Синэкология пәні нені зерттейді?
А)Тірі ағзалардың өмір сүруін
В)Ағзалардың өмір сүруін,қоршаған ортамен және бір бірімен қарым қатынасы
С)Өлі ағзалардың өмір сүруі
Д)
Е)
5-нұсқа

1)Биоценоз- бұл:
А)Тірі организімдер және оның популциясы
В)Бір қалыпты жердің беткі қабаты
С)Бір қалыпты жердің бетеі қабаты,жасыл өсімдікткрдің мекені
Д)Табиғи жағдайлары бірегей жерде тіршілік ететін өсімдіктер,жануарлар,және микроорганизімдердің жиынтығы
Е)Сүйектілер мен биосүектердің өзара баиланысы

2)*Минимум заңы*қашан және кім ашты?
А)1840жхимик Либих
В)1889ж академик В.Вернадский
С) 1914ж ғалым Э.Зюсс
Д)1859ж ғалым Э.Геккель
Е)1901 ж ғалым Ф.Кленинте

3)Экологиялық фактор бөлінеді:
А)Абиотикалық және биотикалық
В)Биотикалық және зоологиялық
С)Биологиялық және зоологиялық
Д)Геотикалық және биотикалық
Е)Абиотикалық және геотикалық

4)Биотикалық фактор бөлінеді:
А)Фитиген, микробиоген,зооген, және антропогендік фактор
В)Климаттық,антропогендік, зоогендік, және микробиогендік фактор
С)Фитоген,эдофоген, химиялық және зоогендік факторлар
Д)Антропогендік, зоогендік,фитогендік және эдафогендік фактор
Е)Эдофогендік,фитогендік,химиялық және климаттық фактор

5)*Экология *терминін кім енгізді?
А) 1866 ж ғалым Э.Геккель
В)1972 ж ғалым В.А. Радукевич
С)1920 ж ғалым,зерттеуші Ф.Кленентсон
Д)1879 ж академик В.А .Вернадский
Е)1905 ж ғалым А.Тунели

6)В.И.Вернадский биосфера және энергия тасмалдаушы ретінде нені қарастырады?
А)тірі организімдер
В)микроорганизімдер
С)адам
Д)өсімдік
Е)жануар

7)Климаттық абиотикалық факторларға жатады:
А)Жарық,температура,қысым, және ауаның қысымы
В)Ауаның газдық құамы,қышқылдық,ылғалдылық
С)Темиратура, тұздылық
Д)Тұздылық,теңіз деңгейінен биіктігі,қышқылдық және ылғалдылық
Е)Ауаның температурасы,ауаның қысымы

8)*Экологияның*негізі:
А)Химиялық технология
В)Химия
С)Қоршаған ортаның қорғауы
Д)Физика
Е)Матиматика

9)Берілген қоректі тізбектердің қайсысы дұрыс құрылған?
А) Шөп- қоян- қасқыр
В)Қарағай- шөп- қасқыр- арыстан
С)Шөп- құс- қоян- қасқыр
Д)Құс- шөп- қасқыр
Е)Қоян- қасқыр- шөп- құс

10)Табиғи ресурстар және орта немен ажыратады?
А)Адамның іс- әрекеті
В)Химиялық құрамымен
С)Адаммен қарым- қатынас
Д)Экологиялық фактормен
Е)Организімнің құрамымен

11)Биосфера грек тілінен аударғанда нені білдіреді?
А)Биос- өмір, сфера- әлем
В)Биос -өмір, сфера- шар
С)Биос -әлем, сфера -шар
Д)Биос -әлем, сфера -шар
Е)Биос -организім, сфера- әлем

12)Иносфераның таралуы:
А)80 -600км
В)50 -200 км
С)25 -50 км
Д)150- 250 км
Е)800 км жоғары

13)Конпоненттердің қоректенуіне қарай экожүйе ажыратылады:
А) Консументтер және деструкторлар
В)Органикалық және беиорганикалық компаненттер
С)Бірінші және екінші ретті компаниенттер
Д)Афтотрофтар және гетеротрофтар
Е) Ұиымдасқан және беиұйымдасқан компоненттер

14)Ластанудың зардаптары?
А)Ресурстардың сарқылады, адамның денсаулығына келтіретін зардабы
В)Атмосфераның ластануы,адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасы,өндірістік қалдықтар
С)Заводтағы аварияға байланысты, қалдықты және қалдықсыз технологияны пайдалану
Д)Қалдықтардың мөлшері мен сапасы,олардық тазартудың түрлері
Е)Ластанудан қоршаған ортаны қорғау,микроорганизімдер жойылып кетуден қорғау.

15)Абиотикалық фактор бөлінеді:
А)Климаттық,эдафогендік, орографикалық және химялық фактор.
В)Эдафогендік, орографикалық, зоогендік және микробиогендік фактор
С)Антропогендік, эдафогендік,химиялық және биологиялық фактор
Д)Климаттық, антропогендік,зоогендік және микробиогендік фактор
Е)Зоогендік, антропогендік, микробиогендік, және физикалық фактор

16)Атмосферадағы қауіпті заттардың шығарылуы:
А)Атмосферадағы тікелей қайнар көздің таралуы
В)Оксидтермен және басқа қышқылдардың әрекеттестігі
С)Тазартуда талқыға салынбауы
Д)Зиян заттардың әрекеттесуінен пайда болуы
Е)Қоршаған ортаға әсерін тигізуі

17)Афвтотрофтар қалай қоректенеді:
А)Өзін өзі қоректенетін компонент
В)Өзін өзі қалпынлда сақтайтын компонент
С) Өзін өзі реттейтін компонент
Д) Басқалардан қоректенетін компонент
Е)Қоректенбейтін компонент

18)Экожүйе келесі түрге ажыратылады:
А)Теңіздік, жер асты және жергілікті
В)Жергілікті, косиостық және жер асты
С)Табиғи, жергілікті және теңіздік
Д)Табиғи, косиостық және жергілікті
Е)Жергілікті ,антропогенді және жер асты

19)Редуцентнер –бұл:
А)Органикалық заттардың ыдыратушы және оларды бейорганикалық айналдырушы ағзалар
В)Гетеротрофты организімдер
С)Микроорганизім, бірқалыпты жүйеде тұратын организім
Д)Бактериялар мен саңырауқұлақтар құралған
Е)Биосферадағы барлық тірі организімдер

20)Биологиялық жүйенің өзгеруіне қарсы тұру және бір қалыпты жағдайды сақтау қабілеттілігі қалай аталады?
А)Гомеостазисом
В)Биогеостазисом
С)Экогеотазисом
Д)Биостазисом
Е)Биоэкостазисом
21)Биосфераның қалындығы?
А)15- 30 км
В)5 -12 км
С)20 -25 км
Д)25 -35 км
Е)40 -50 км

22)
А)Аутэкология
В)Демэкология
С)Синэкология
Д)Биоэкология
Е)Ғылыми экология

23)Қоршаған орта қатты қалдықтардың түсуі, оларды қалай бөлуге болады?
А)Жасанды және табиғи қалдықтар
В)Тұрмыстық, ауылшаруашылық және табиғи қалдықтар
С)Өнеркәсіптік, тұрмыстық қалдықтар
Д) Өнеркәсіптік,табиғи, жасанды
Е) Өнеркәсіптік, ауылшаруашылық, тұрмыстық қалдықтар

24)Уланған заттардың қауіп жағынан неше түрге бөлінеді?
А)Әдеттен тыс қауіпті,тыс қауіпті,біркелкі қауіпті және қауіпті
В)Қауіпті және қауіпті емес заттар
С)Тын қауіпті, және қауіпті ұсағыш заттар
Д)Қауіпті, орташа қауіпті және жарылғыш заттар
Е)Қауіпті емес, қауіпті және тын қауіпті

25)Табиғат ұғымын қалай аңғаруымыз керекпіз?
А)Биосфера, литосфера, және гидросфера
В)Қоршаған орта
С)Биосфера және атмосфера
Д)Органикалық және бейорганикалық зәтектер
Е)Органикалық зәтектер

26)Биологиялық айналымның соңғы звеносы, органикалық заттарды ыдыратушы және оларды бейорганикалық заттарға айырмашылығы?
А)Гедуцент
В)2 ші реттік концумент
С)3 ші реттік концумент
Д)1 ші реттік концумент
Е)Микроорганизімдер

27)Экожүйені қалай түсінесіз:
А)тірі организім мен қоршаған ортамен қарым қатынасы
В)Қоршаған ортаны қорғау туралы жүйе
С)Тірі органикалық зәтектер
Д) микроорганизім және жасыл өсімдіктер
Е)табиғи ресурстарды қорғау

28) Қоршаған ортаға физикалық,химиялық және биологиялық агентілерді енгізуін қалай атайды?
А)Азон қабатының өзгеруі
В)Қоршаған ортаның өзгеруі
С)Ластануы
Д)Климаттың өзгеруі
Е)Атмосфераның өзгеруі

29) Афтотрофты организім,бейорганикалық заттардан өзіне қорек ете алатын:
А)Жасыл өсімдіктер
В)Адам
С)Жануарлар
Д)Барлық микроорганизімдер
Е)Бактерия және саңырауқұлақтар
30)Бір организім екінші организімге энергия жіберуі қалай аталады?
А)Энергияны жіберу
В)Тропикалық және
С)зат айналым
Д)Қозғалыс шынжыры
Е)Биогендік тағамдық шынжы
4-нұсқа

1)Магнитосфераның шекарсы қандай биіктікте орналасқан?
А)800км жоғары
В)12- 40км
С)40 -120км
Д)120- 800км
Е)8 -12км

2) Микробиотикалық биотикалық факторларға жататындар:
А)Микробтар мен вирустар
В)Улы тұқымды жануарлар
С)Улы жануарлар
Д)Адам
Е)Жасыл өсімдіктер

3)Маниторинг қай жылы шықты?
А)1972
В)1984
С)1965
Д)1991
Е)1994

4)Экологиялық маниторинг өлшемі:
А)Барлық жауаптары дұрыс
В)Жахандық
С)Ұлттық
Д)Аудандық
Е)Ғылымдық

5)Биосфералық маниторға жататындар?
А)Жахандық
В)Аудандық
С)Ғылымдық
Д)Ұлттық
Е)Тұрғылықты

6)Тірі организімдерді зерттейтін, химиялық қосылыстарға аса сезімтал индикациялық тәжірбие қалай аталады?
А)Биоиндикация
В)Салмақты
С)Хромотография
Д)Спектрография
Е)Фотоматерия

7)Бір нысанның екінші бір нысанаға мінездемесі,арнайы осыны зерттеуге бағытталған қалай аталады?
А)Моделдеу деп
В)Тәжірбие деп
С)Бақылау деп
Д)Анықтау деп
Е)Барлық жауаптар дұрыс

8)Белгілі мемлекеттің қарамағындағы маниторинг қалай аталады:
А)Ұлттық
В)Ғаламдық
С)Жахандық
Д)Аудандық
Е)Жүйелік

9)Жеке алғандағы шекаралық комплексті маниторинг:
А)Аудандық
В)Ұлттық
С)Жахандық
Д)Ғаламдық
Е)Барлық жауаптары дұрыс

10)Жеке алғандағы ұйымның мониторингі:
А)Ғаламдық
В)Жахандық
С)Аудандық
Д)Ұлттық
Е)Барлық жауаптар дұрыс емес

11)Халықаралық бірлестік өлшемінде жүргізілетінманиторинг:
А)Жахандық
В)Ғылымдық
С)Ұлттық
Д)Аудандық
Е)Барлық жауаптары дұрыс емес

12)Табиғаттың ластануы дегеніміз:
А)Катастрофалық жағдайлар
В)Химиялық зиянды заттардың қалдықтары нәтижесінде
С)Адамдардың істеген жұмыстары нәтижесінде
Д)Табиғат ресурстарын дұрыс қолданбау
Е)Жерге түскен космостық желдер

13)Судың физикалық сапасы?
А)Барлық жауабы дұрыс
В)Температурасы
С)Дәмі
Д)Түсі
Е)Исі

14)Судың химиялық сапасы?
А)Барлық жауаптары дұрыс
В)рН
С)Тұщылығы
Д)Қаттылығы
Е)Ащылығы

15)Фотохимиялық түтінді тұман:
А)Күн сәулесінің ықпалымен атмосферада пайда болатын түтін
В)СО-ның ықпалымен атмосферада пайда болатын түтін
С)СО<2-нің ықпалымен атмосферада пайда болатын түтін
Д)Газ сияқты қатты қысымдардан пайда болатын тұман мен аэрозольді түтін
Е)Атмосфераның мөлшерден тыс ластануынан пайда болатын тұман мен түтін

16)Сарқылатын суға жататындар:
А) атмосфералық;шаруашылық, және өнеркәсіптік
В)техникалық және ауыз су
С)жер асты суоары
Д)жаңбырлар
Е)үй шаруашылық және тұрмыстық

17)Атмосфераның ластанушы көздері:
А) жасанды және жасанды емес
В)тұрмыстық және ауылшаруашылық
С)табиғаттық және антропогендік
Д)газ тәріздес және қатты
Е)көмірқышқыл және

18)Маниторинг:
А)көптеген ақпараттар беретін жүйе
В)анализдің химиялық жолы
С)анализдің термикалық жолы
Д)анализдің физикалық жолы
Е)көмірқышқылға керек минералды заттардың қышқылдануы

19)Микроскопиялық қатты газдық ортадағы сұйық дисперсияжүйе:
А)Аэрозоль
В)Сера
С)Ауа
Д)Тұман
Е)Жаңбыр

20)Атмосфераның ластануы:
А)Миханикалық ластану салдарынан
В)Негізгі ластанушы көздердің тастау салдарынан
С)Химиялық ластану салдарынан
Д)Тасталған заттардың атмосферада химиялық улы заттардың айналу салдарынан
Е)Миханикалық заттарды тастау салдарынан

21)*Минимум*заңын ұсынуға химик,органик Ю.Лебих, мыналарды қажет етті:
А)Аз көлемдегі жер қабатындағы өнімді заттарды көбейту
В)Қоршаған ортаға қалдықтар тастамау
С)Экологиялық жүйелерді қолға алу деген, жарыстар өткізу
Д)Қоршаған ортамызды ластаудан қорғау
Е)Тірі организімдерді қызықты жақтарынан зерттеу мақсаты

22)Органикалық құрамның экологиялық жүйесіне кіретіндер:
А)биоценоз
В)биотоп
С)адам
Д)жануарлар
Е)өсімдіктер

23)Жеке алғандағы организімнің , қоршаған ортамен өмір сүру ғылымы:
А)аутэкология
В)синэкология
С)гинэкология
Д)биэкология
Е)демэкология

24)Гидросферадағы кейбір тірі организімдер қандаи тереңдікте өмір сүреді:
А)10,0км-ге дейін
В)5,0км ге -дейін
С)2,5 км ге -дейін
Д)8,5 км ге -дейін
Е)3,5 км ге -дейін

25)В.И. Вернадский ноосфера былай түсіндірді:
А) жер ортасы; адамның әсерінен табиғаттың өзгеруі
В)атмосфера;литосфера; және гидросфералардың бөлігі
С)жердің газдық ортасы;жоғар ышекарасы озондық қабат
Д)тірі организімдердің өмір сүретін ортасы
Е)табиғатқа деген қоғамның көзқарасы

26)Ауыспалы тіршілікке жататындар:
А)таулардың түрі;атмосфераның жоғарғы қабаты және барлық жансыздар
В)микроорганизімдер,және өсімдіктер
С)жер қабығы, көлдер,өзендер,бұлақтар және көлшіктер
Д)улы және тұқымды жануарлар
Е)микробтар және саңырауқұлақтар

27)1 реттік ластану:
А)Өндірістен қалған қалдықтарды лақтыру
В)Атмосферада физикалық зиянкестердің болуы
С)Физико-химиялық ластану
Д)Механикалық ластану нәтижесінде
Е)Атмосфераның химиялық зәтектерге айналу нәтижесінде

28)ІІ ретті атмосфераның ластануы:
А)Механикалық ластану
В)Физика-химиялық ластану
С)Химиялық ластану
Д)Атмосферада химиялық заттардың улы заттарға айналуы
Е)Механикалық заттарды лақтыруына

29)Максимумдық розовая ПДК –лак:
А)улы,зиянды заттардың характеристикасы
В)Гидросферадағы максималдыконцентрация
С)литосферада максималды концентрация
Д)атмосферадағы орташа концентрация
Е)атмосферадағы максималды концентрация

30) Маниторинг қай жылы шықты?
А)1972
В)1984
С)1965
Д)1991
Е)1994
3-нұсқа

1)Трофикалық қатынастар:
А)Биоцинозда пайда болатын эквивалентті күш пен организм
В)Бірге қоректенетін организімдердің бір –бірімен байланысы
С)Табиғаттағы заттардың айналымын қозғап отыратын ,жанды және организімге жиналған энергия тасқынын туғызатын күш
Д)Бірге өмір сүретін,әр түрлі организімдердің қорек табуы
Е)Абиотикалық және биотикалық фанторлардың әсері

2)Биосфера:
А)Атмосфераның төменгі шекарасы
В)Жер шарының төменгі газдық қабаты
С)Айналадағы қоршаған ортадағы тірі организімдердің тіршілік ететін табиғи ортасы
Д)Жер шарының жоғарғы қатты қабаты
Е)Өмір сүретін орта ретінде,бірақ оъект пен субъект ортасында болуы

3)Экологиялық құрылым анықтамасы:
А)Көп тараған жануарлардың қарым-қатынасы және жыртқыштық
В)Бірге өмір сүретін әр түрлі организімдердің,өмір сүру жағдайы
С)Бір организімдердің екінші бір организімдерге әсер етуі
Д)Тірі организімдердің өмір сүру реакциясы
В)Синтездік процестердің қалыптасуы және органикалық малекулалардың бұзылуы
С)Органикалық малекулалардың қарапайым тірі организімдерге айналуы
Д)Қарапайым тірі организімнің.көпклеткалы организімге дейін өсіп-жетілуі
Е)Организімнің құрлыққа шығуы.

20)Фитогенді биотикалық факторлардың ортасына жататындар?
А)Жануарлар
В)Адам
С)Жасыл өсімдіктер
Д)Вирустар мен бактериялар
Е)Қоршаған орта

21)Эволюциялық биосфераның соңғы сатысы:
А)Организімнің құрлыққа шығуы
В)Қарапайым тірі организімдердің,көпклеткалы организімге дейін өсіп жетілуі
С)Адамның табиғатты және табиғат ресурстарын зерттеу
Д)Ғылыми –техникалық прогресстердің дамуы
Е)Адамдардың ақыл –ойы қалыптастыру

22)Су ресурстарына жататындар:
А)Барлық жауаптары дұрыс
В)Жер бетіндегі сулар
С)Жер астындагы сулар
Д)Атмосфера және ылғалдық
Е)Мұздар

23)Толеранттылық заң айқындалады:
А)Фактордың төмендігімен
В)Факторың жетіспеушілігімен
С)Төменділігімен және жетіспеушілігімен
Д)Органикалық заттардың өте аздығымен
Е)Химиялық элементтердің болуы.

24)Тірі организімдердің эволюциялық бірінші сатысында пайда болғандар:
А)Ядыросы жоқ клеткалар
В)Ядыросы жоқ клеткалар,бірақ ДНК-ЛАР БАР
С)Амебалар
Д)Қарапайымдар
Е)Бактериялар

25)Ноосфера ұғымын енгізген:
А)Ле-Руа
В)Шарден
С)Вернадский
Д)Геккель
Е)Тоннели

26)Толиранттылық заң қай жылы Шелфорд ұсынды:
А)1920ж
В)1913ж
С)1898ж
Д)1912ж
Е)1900ж

27)Табиғат суларының сапасы мына көрсеткіштермен білінеді:
А)Барлық жауаптар дұрыс
В)Физикалық
С)Химиялық
Д)Санитарлық-биологиялық
Е)Барлық жауаптары дұрыс емес

28)Биосфераның шекарасы айқындалады:
А)Тірі организімдердің болуымен
В)Атмосфераның жоғарғы қабығымен
С)Литосфера мен атмосфераның ортасында
Д)Гидросферамен
Е)Литосферамен

29)*У*мен организімнің бір-біріне тигізетін әсері:
А)Токсиология
В)Биология
С)Зоология
Д)Экология
Е)Барлық жауабы дұрыс

30)Химиялық абиотикалық факторлар ортасына жататындар:
А)Ауа мен судың құрамы;қышқылдық;қаттылық
В)Желдің бағыты және ауаның қысымы
С)Механикалық жер қабығының құрылысы, ылғалдылық,мақталық
Д)Рельеф,көл бетінің биік деңгейі
Е)Жарық;темпtратура, қысым және ылғалдылық
2-нұсқа

1)Қоршаған ортаға адамның мінез-құлығының жері?
А)Барлық жауаптары дұрыс
В)Ресурстар эксплуатациаға ауысуы
С)Ресурстар шекараны белгілеу
Д)Индификация
Е)Индификация жане иобанцина

2)Жер шарында халық санағы қалай көбйеді
А)Дұрыс жауабы жоқ
В)1 жылда 1 милр дейін көбйеді
С)Экепоненті
Д)Хаотикалық
Е) Экономикалық дамуына байланысты.

3)Ғылымның дамуына немен анықтайды
А)Прогрес
В)Халықтың қызығушылығы
С)Методоогией,организациялық,құрамын
Д)техниканың дамуы
Е)решгияның әсері

4)Ластанудың объектісі:
А)Стратосфера
В)Атмосфера
С)Гидросфера
Д)Литосфера
Е)Биосфера

5)Парсон бойынша ластанудың түрлері?
А)Барлық жауабы дұрыс
В)О жұтатындар
С)Инфекцияны тасмалдаушылар
Д)Органикалық жане бейорганикалық тұздармен қышқылдар
Е)Радиоактивты заттар

6)Антропогендік ластанудан бөлінеді:
А)Барлық жауабы дұрыс
В)Биологиялық жане микробиологиялық
С)Миханикалық
Д)Химиялық
Е)Физикалық

7)Физикалық ластануы бөлінеді:
А)Толқынды
В)Электромагниттік
С)Жылулық
Д)Күн сәулелік
Е)Барлық жауабы дұрыс

8)Жер қабығы –бұл табиғи бөлшек,келесі фактордан құралған:
А)Жануарлардың организімі
В)Рельфтің төңірегі
С)Климат
Д)Өсімдіктер
Е)Барлық жауабы дұрыс

9)Жемістілік –бұл жер қабығын немен қанағаттандырады?
А)Сумен, ауамен
В)Жер тыңайтқышпен
С)Ылғалдылық
Д)Ауа
Е)Ылғалдылық пен тыңайтқыш

10)Жер қабатының ластануы:
А)Барлық жауабы дұрыс
В)Ауыл шаруашылық пен тұрғын үйлер
С)Завотар мен фабрикалар
Д)Жылу энергиясы
Е)Транспорт

11)1 атомдықэлектор станциясы қашан құрылды?
А)1962
В)1954
С)1945
Д)1947
Е)1952

12)Жердің эрозиясы қандай болады?
А)Желдік жане сулы
В)Желдік жане тұздылық
С)Техногенді
Д)Улы
Е)Дұрыс жауабы жоқ

13)Сарқылатын табиғи ресурстарға жатады?
А)Флора,фицина,қабық
В)Косиостық
С)Атмосфералық ауа
Д)Сулар
Е)Күн сәулелік радиация

14)1 жылда адамның қалдық мөлшері?
А)2т
В)1т
С)3т
Д)4т
Е)5т

15)Табиғатты неге қорғайды?
А)Табиғи ресурстардың сарқылуына байланысты
В)Адамның көзқарасы өзгерген
С)Ғылым мен техниканың дамуы
Д)Биоценоздық өзгереді
Е)Экологиялық жаһанданудың көбеюі

16)Қандай ресурстар толтырушы болып табылады?
А)Биологиялық ресурстар
В)Энергиялық ресурстар
С)Барлвқ минералды тыңайтқыштар
Д)Су ресурсы
Е)Ауыл шаруашылық ресурсы

17)Урбанизация процесі:
А)Қала тұрғынымен 500мың адам
В)Қаланың санының азаюы
С)Қала тұрғынының азаюы
Д)Қала тұрғындарының көбеюі жане қала санының өсуі
Е)Қала тұрғындары мен қала санының азаюы

18)Адам факторымен ластануы қалай аталады?
А)Антропогендік
В)Табиғи
С)Техникалық
Д)Физикалық
Е)Химиялық

19)Табиғи ластануға жатады?
А)Жер сілкінісі,сутасқыны
В)Завоттар мен фабрикалар
С)Атомдық станциялар
Д)Толқындар
Е)химиялық

20)Жердің климаты қандай атмосфералық қабық қалыптастыруы:
А)Ионосфера
В)Стратосфера
С)Мезосфера
Д)Тропосфера
Е)Магнитосфера

21)Атмосфералық қабықта 87% атмосфералы0 ауа нені құрайды?
А)Тропосфера
В)Мезосфера
С)Иносфера
Д)Магнитосфера
Е)Стротосфера

22)Озонның құрамына не кіреді?
А)Стротосфера
В)Иносфера
С)Тропосфера
Д)Магнитосфера
Е)Мезосфера

23)Жер шарынан алыс жатқан?
А)Стратосфера
В)Иносфера
С)Тропосфера
Д)Мезосфера
Е)Магнитосфера

25)Атмосфералық ауаның химиялық құрамы?
А)78,08% азон, 20, 94 %, 0, 93% аргон
В)50% азон, 27, 25% оттегі
С)1, 2% аргон, 24% азон , 52% оттегі
Д)2, 6% аргон, 65% азон, 14 % оттегі, 0, 03% аргон
Е)Дұрыс жауабы жоқ

26)Пестициды
А)Химиялық қосылу,өсімдіктерді қорғау ушін арналған
В)Құрамына фосфор,азот жане калии
С)Беткі қабатындағы –синтетикалық зат
Д) Тек қана фосфор
Е)Тек қана азот

27)1мил тұрғындарымен қандай қалаға жатады?
А)Ең ірісі
В)Кішісі
С)Ортасы
Д)Үлкені
Е)Ірісі

28)Жердің атмосферасы қанша массаны құрайды?
А)5,3·1015тм
В)10,4·1015тм
С)8,5·1015тм
Д)4,3·1018тм
Е)46·10тм

29)Басты физикалық фактордың лимитирі не болады?
А)Климаттық
В)Табиғи
С)Антропогенді
Д)Зоогенді
Е)Химиялық
30) «Парниктік эффект» ұғымы нені білдіреді?
А)СО2көбеюі
В)Жердің темпиратурасының жоғарлауы
С)Атмосферадағы мегкодисперстік заииың көбеюі
Д)О2
Е)Барлық жауабы дұрыс
Магистаранттардың өздік жұмысы

Тапсырмалар Сағат
Саны
(күндізгі)
Бақылаудың түрі
1.Дағдарыс туралы ұғым
2.Тіршіліктің пайда болуы туралы теориялар 6 реферат
Әлеуметтік экологияның функцияларын атайды:
1.табиғат қорғаушы;
2.прагматикалық;
3.болжамдық;
4.дүниетанымдық;
5.әдістемелік. 6 доклад
1.Тұрақты даму ұғымы
2. ХХІ ғ күн тәртібінде
3. Ноосфера және қоғам
6 реферат
4. Қала экологиясы
5. Рекреациялық орта түрлері
6. Төтенше жағдайлар туралы ұғым 6 доклад
1.Мутация
2. Генофонд
3.Демографиялық дүмпу 7 реферат
4. Экологиялық тәрбие
5. Экологиялық білім
6. ҚР білім беру жүйесі 7 доклад
1Қоршаған орта мен оның дамуы туралы Рио-де-Жанейро декларациясы;
2 ХХІ ғасыр күн тәртібі;
3 Орманның барлық түрі тұрақты дамуы, басқару және сақталу принциптері туралы өтініш;
4 Климаттың өзгеруі туралы Рамалық конвенция;
5) Биоалуантүрлілік конвенция
7 реферат

Практикалық сабақтың тақырыптары

1. Экологиядағы негізгі түсініктер мен терминдер
2. Экологиядағы негізгі заңдар мен принциптер
3. Биосферадағы биогенді элементтердің айналымы
4. Жердің биоресурстары. өсімдіктер дүниесі мен олардың адам өмірі мен табиғаттағы
ролі
5. Жануарлар дүниесі, олардың адам өмірі мен табиғаттағы ролі
6. Табиғи сулардың ластануы
7. Атмосфераның шумен ластануы
8. Экология- табиғатты қорғау мен оны тиімді пайдаланудың теоретикалық қоры
9. Тұрақты қоғамның үлгісі және оның негізгі принциптері
10. Адамзат қоғамының табиғи шикізаттармен қамтамасыз етіу мәселелері.
11. Қоршаған орта және тұрғындардың денсаулығы
12. Қазақстан Республикасының қорық зоналары.
13. Қоршаған орта мен адамзатттың денсаулық мәселелері.
14. «Үшінші әлем » мәселелері. Арта қалушылықты жою- тұрақты даму мәселесі.
15. Тұрақты даму шындығы және оны өзгертудің мүмкіндіктері.
Ксерофиттер- (грек тілінен аударғанда xeros- құрғақ) құрғақ жерлерде өсетін өсімдіктер.
Суккуленттер- (латын тілінен аударғанда succulent – құрғақ, қатты) - ұлпалардың суды көқп млшерде қорға жинауы.
Склерофиттер - (грек тілінен аударғанда skleros – құрғақ , қатты) – құрғақшылыққа төзімді, судың булануын төмендететін қатты, тері тәрізді қабықшасы бар өсімдіктер.
Гидрофильдер- ылғыл сүйгіш жануарлар.
Мезофильдер- орташа ылғылдық жағдайында тіршілік ететін жануарлар.
Ксерофильдер- жоғары ылғалдылық жағдайынеда тіршілік ете алмайтын, құрғақшылықты сүйетін жануарлар.
Макроклимат- (аймақтық климат) географиялық орналасудың нәтижесі.
Мезоклимат- бұл орманның, егіс даласының, шалғындық және тау беткейлерінің климаты.
Микроклимат- бұл ағзаның деңгейіндегі климат.
Биологиялық ырғақ- уақыт бойынша бірізділікпен кезектесіп келетін ағзаның қандай да бір жағдайы.
Фенология ғылымы – климаттық факторлардың жануарлар мен өсімдіктердің өмірінде жүріп жатқан периодтық процесстермен байланысын зерттейтін ғылым.
Фотопериодизм- ағзалардың морфологиялық, биохимиялық және физиологиялық қасиеттері мен функцияларының жарықтың кезектесуі мен ұзақтығына байланысты ырғақтың өзгеруі.
Анабиоз- бұл тіршілік процесстерінің баулауя сонша, оларда тіршілік белгіоері білінбейтін қолайсыз жағдайларға бейімделудің ерекше түрі.
Гидробионттар- сулы ортада мекен ететін ағзалар.
Осмос- (грек тілінен аударғанда қысым дегенді білдіреді) жасушаның жартылай өткізгіш мембранасы арқылы суда еріген заттардың бір жақты диффузиясы.
Сутектк көрсеткіш- судың қышқылдылығын сипаттайтын шама.
Планктон- (грек тілінен аударғанда planktos –қалықтаушы) негізінен су ағысының көмегімен қозғалатын , жүзетін ағзалардың жиынтығы.
Нектон- (грек тілінен аударғанда nektos –жүзетін) су түбімен тікелей байланысы жоқ, еркін орын ауыстыратын , жүзіп жүретін ағзалардың жиынтығы.
Плейстон- (грек тілінен аударғанда plein – кемеде жүзу) денесінің бір бөлігі суда, екінші беті судың бетінде жүзетін ағзалар.
Нейстон- (грек тілінен аударғанда neuston- жүзуге қабілетті) сүу бетнде жүзіп жүретін ағзалар.
Фитопланктон- су қабатында тіршілік ететін және су ағысының әсерімен қозғалатын негізінен балдырлардан құралған микроскоптық өсімдіктер жиынтығы.
Бентос- (грек тілінен аударғанда bentos- тереңдік) су қоймаларының түбінде (грунтта) мекендейтін ағзалардың жиынтығы.
Детрит- бұл өлген өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарынан түзілеген ұс ақ органикалық заттардың бөлшектері.
Капиллярлық су- бұл топырақ бөлшектері арасында өте жіңішке аралықтарды толтырып тұратын, жоғарғы ағысиы құрайтын құрайтын, өсімдіктер жақсы сіңіре алатын су.
Гравитациялық су- судың төменгі ағысын құрайтын, өсімдіктер сіңіре алатын су.
Эдафиттік факторлар дегеніміз –экологиялық факторлар ретіндегі топырақтың қасиеттері.
Геобионттар- топырақта тұрақты тіршілік ететін, бүкіл даму циклі топырақта өтетін жануарлар.
Геофилдер- даму циклінің бір бөлігі топырақта өтетін жануарлар.
Геоксендер – топырақты уақытша баспана ретінде пайдаланатын жануарлар.
Псаммофиттер- құмда өсуге бенйімделген өсімдіктер.
Галофиттер- тұзды топырақта өуге бейімделген өсімдіктер.
Галофилдер- тұзды топырақта тіршілк етуге бейімделген жануарлар.
Эктопаразиттер- иесінің денесінің бетінде мекендейтін сыртқы паразиттер.
Эндопаразиттер- иесінің денесінде тіршілік ететін ішкі паразиттер.
Популяция дегеніміз – бұл бір бірімен өзара қарым қатынаста болатын және үлкен территорияда тіршілік ететін бір түрге жататын даралар тобы.
Іріктеп алу деп популяция тығыздығын бағалауға арналған эксперименттер қатарын атаймыз.
Популяция саны- берілген территория немесе көлем бірлігіндегі даралардың саны.
Популяцияның тығыздығы популяция алып жатқан аудан немесе көлем бірлігіне шаққандағы даралар санымен (немесе биомассасымен) анықталынады.
Туылу- көбею нәтижесінде уақыт бірлігінде пайда болған даралар саны.
Өлім- белгілі бір кезеңде өлген даралардың саны.
Популяияның өсімі- туылу мен өлімнің арасындағы айырма.
Өсу жылдамдығы- уақыт бірлдігіндегі орташа өсім.
Каннибализм- популяция тығыздығының шектен тыс артып кетуі.
Тежеуші фактор (шарты) – бұл төзімділік шегіне жақын келетін немесе онда жоғары болатын кез келген фактор.
Экологиялық төзімділік (толеранттылық) – ағзаның өзіне қолайлы экологиялық факторлардан ауытқуларға төзу қабілеті, түрдің тұрақты тіршілік етуінің және/немесе оның қандай да бір функциясының ортаның нақты факторына немесе олардың үйлесімділігіне қатысты іске асырылуының аймағы.
Түрдің тұрақтылығы – түрдің өз әрекеттілігінің оның параметрлерінің табиғи ауытқулар шегінде сақтауға қабілетті.
Гомеостаз – табиғи жүйенің (ағзаның, түрдің) оның негізгі құрылымдарының жүйелі жаңаруымен жүретін ішкі динамикалық тепе-теңдігінің, оның құрауыштарының тұрақты функционалды өзін-өзі реттеуінің және заттық-энергетикалық құрамының күйі.
Динамикалық тепе- теңдік дегеніміз популяция санының белгілі бір орташа шама шекарасынан ауытқуы.
Биотикалық факторлар дегеніміз даралар мен популяциялар арсындағы өзара әсерлердің түрлері.
Гомотиптік реакциялар – бір түрдің дараларның расында байқалатын реакциялар.
Топтық эффект- топ құрып тіршілк ету мен ондағы даралардың санының олардың мінез- құлқына, физиологиясына, дамуы мен көбеюіне әсері.
Тікелей бәсекелестік- даралардың бірі- бірімен агрессивті шекісіп қалуы немесе өсімдіктер мен микроорганизмдердің улы заттарды бөліп шығаруы арқылы көрінетін бәсекелестіктің түрі.
Жанама бәсекелестік- даралар арасында тікелей өзара әсер болмайтын бәсекелестіктің түрі.
Аллелопатия дегеніміз – зат алмасудың арнаулы химиялық өнімдері арқылы ағзалардың өзара әсері.
Симбиоз (селбесу) дегеніміз- әр түрге жататын даралардың екі жақты пайдалы бірігіп тіршілік етуі.
Комменсиализм- бір ағзаның екінші бір ағзаға ешқандай зиянын тигізбей, сол екінші бір ағзаның есебінен тіршілік етуі.
Амменсиализм- бір популяция үшін қолайсыз болып табылатын өзара қатынастар.
Паратизм- бір түрдің (паразит) екіншісінің (иесі) денесінің ішіне не бетіне бекініп, иесінің есебінен тіршілік ететін түраралық қарым- қатынастар.
Экологиялық қойма дегеніміз – ағзаның табиғаттағы орнын және онығ бүкіл тіршілік ету жағжайларын немесе, тіршілік ету орнын, яғни қоршаған ортаға, қоректің түріне, қоректену уақты мен әдісіне, көбейетін орнына, баспанасына және т.б. қатынасының жинытығы.
Биотоп- белгілі бір дәрежеде біртекті жағдайлармен сипатталатын, ағзалардың белгілі бір бірлестігімен қоныстандырылған кеңістік.ъ
Экожүйе- зат, энергия,қпараттар алмасу нәтижесінде біртұтас ретінде тіршілік ететін кез келген өзара әрекеттесуші тірі ағазалар мен оршаған орта жағдайларының жиынтығы.
Энергия- материяның барлық түрлерінің өзара әсері мен қозғалысының жалпы сандық өлшемі.
Автотрфтар- бейорганикалық заттардың органикалық заттарға айналуын жүзеге асыратын ағзалар.
Гетеротрофтар- дайын органикалық заттармен қоректенетін ағзалар.
Миксотрофтар- аралас қоректену әдісі тәнағзалар.
Некротофтар- қоректену организмін өлтіретін ағзалар.
Биотроофтар- басқа тірі организмдер есебінен қоректенетін ағзалар.
Сапротофтар- өлген органикалық затпен қоректентін ағзалар.
Өндірушілер- планетаның барлық тірі дүниесін органикалық затпен қамтамасыз ететін жасыл өсімдіктер жиынтығы.
Консументтер- гетеротрофты ағзалар, өндірушілер түзген органикалық затпен қоректенеді.
Редуценттер- органикалық заттарды ыдыратушы және оларды бейорганикалық заттарға айналдырушы ағзалар.
Сандар пирамидасы- әр түрлі трофтық деңгейдегі ағзалар санын көрсетеді.
Биомассалар пирамидасы- әр түрлі трофтық деңгейдегі тірі заттың жалпы құрғақ массасын сипаттайды.
Энергия пирамидасы- кезекті трофтық деңгейлердегі энергия ағынының шамасын немесе өнімділігін көрсетеді.
Қоректену тізбегі- алдыңғы түр келесі түр үшін азық болып табылатын қатар.
Климакс- берілген орта жағдайындағы экожүйенің дамуының соңғы тұрақты күйі.
Нравится · · Отменить пNe35B3XPqp3Rypuud1nrKLn2mgAWW1.jpg
«Әлеуметтік экология» пәнінен глоссарий

Экология- ағзалдарың тіршілік ету жағдайларын және ағзаларың тіршілік ету ортасы арасындағы азара байланыстарын зерттейтын биологиялық ғылымының бөлімі.
Биология ғылыми – зерттеу заты өмірдің мәні,пайда болуы,дамуы,мен сан алуандығы болып табылатын тіршілік туралы ғылым.
Тіршілік- қоршаған ортамен зат және энергия алмасу негізінде өзіндік және реттелген құрылымдардың қайта өсіп-өнуін үнемі қамтамасыз етіп отыратын процесс.
Экологиялық куыс – түрдің,популяцияның,ағзаның түрақты тірішілік етуіне сәйкес келетін,негізігі, ортогональді өзгерісті,жиынтығында орнатып
ресурстары мен жағдайларын бейнелейтін көп өлшемінді кеңістіктің аймағы.
Табиғы немесе табиғы-антропогенді айналатың мүмкіншілік көлемін ағзарал мен олардың қауымдастарына айналатң өзін елеуі бүлдіруісіз қалапты тіршілік әрекетімен қамтамасыз етуі ортаның сыйымдалығы деп аталады.
Қалыпты тіршілік өмір сүру әрекетінің астарынан тиімді коректенуге,тыныс алуға,көбеюге,баспанаға және т.б. мүмкіншіліктерді түсінеміз.
Көбею барлық тіршілік иелеріне тән міндетті қасиет түр ерекшілігімен және ортақ физикалық-химиялық бірлестігімен тіршіліктін үздіксізідгін және жалғасуын қамтамасыз ететін өзіне ұқсастарды тудыру,көбеюдін негізгі екі түрі бар жынассыз және жыныстық көбею.
Зат алмасу- бұл жасушаларда өтетін және ағзалардың қаршаған ортамен байланысын қамтамасыз ететін химиялық үрдістердің жиымтығы.
Ағза / В.И. Вернадский бойынша/ - құрылымы тұйық,сатылы ұйымдасқан,тепе-тен емес,өздігінен қалыптасатың,заттар мен энергия алмасулар бойынша ашық жүйе.
Түр – еркін будандасатын және жемісті ұрпақ беретін,морфологиялық,физиологиялық және биохимиялық ерекшеліктерінің тұкым куалаушылық ұксастығына ие джарақтардың жиынтығы.
Дарақ,тұлга – тіршіліктің бөленбес біріліг./ ағзаны қара/
Популяция – түрдің тіршілік ету формасы,бір түрдің ортақ тектік қоры бар және мекендеу жағдайлары бірыңғай белгілі бір кеңестікке қоныстанатың жиымтығы.
Тектік қор / популяция/ популяция гендерінің жиымтығы,популяция немесе түр топтары.
Қауымдастық – табиғи шектелген тіршілікке жорамды кеністік шекарасындағы түрлердің өзара байланысты. мен азара тәуелдігінің жиымтығы.
Биоценоз- құрлыстықтың немесе су қоймаларының бірынғай аймағына қоныстаған микроағзалардың,өсімдіктердің,санырауқұлақтар мен жануарлардың өзара байланысқан жиынтығы /биотоп/
Биотоп /экотоп/ -бір биоценоз жайлаған биосфераның сулық,жер бетілік,жер астылық бөлектерінің шегіндегі абиотикалық факторлары бойынша біршама біркелкі
Фитоценоз- аймақтың бірынғай бөлігінде өзара әрекеттестікке түскен өсімдіктердің үйлесуінің нәтижелерінде тарихи қалыптасқан өсімдіктердің қауымдастығы.Оны белгілі бір түрлік құрам,тіршілік қалыптары,жер бетілік және жер астылық қабаттар,молдығы/ түрлерінің кездесу жиелігі/,таралуы,аспектісі /сыртқы түрі/,өміршендігі,дамуының мезгілдік өзгерістері сипаттамасы.
Зооценоз- жануарлардың қауымдастығы.
Микробиоценоз-микроағзалардың топтары.
Микоценоз- саңырауқулақ топтары.
Экологиялық надандық – адам мен қоршаған ортаның басқа байланысының зандарын менгеруге талапсыздық
Экологиялық нигилизм – бұл зандарыды басшылыққа басқа талпынбау аталмыш зандарды емеушілік.Осы факторлардың екеуі де қоршаған ортасың жағдайына әсер етеді.
Биологиялық индикация - бұл ортаның өзіне тән ерекшеліктерін әр түрлі тірі ағзалардың көмегімен анықтау.
Биоиндикация - қоршаған орта жағдайын бақылауда осы ортадағы өзгерістер мен зиянды заттардың пайда болуына аса сезімтал кейбір ағзаларды қолдануға негізделген.
Лихеноиндикация - бұл биоиндикаторлар ретінде қыналар қолданылатын әдіс.
Биогеоценоздық (экожүйелік) - түрлік құрамы бойынша әр түрлі ағзаларды мекен ету ортасымен өзара байланыста бірітіретін (биотопта) тірі материяның ұйымдасуының жоғары деңгейі.
Биосфералық – ғаламшар шекарасындағы барлық тіршілік белгілерін қамтитын анағұрлым жоғары сатыдағы табиғи жүйелердің қалыптасқан деңгейі.
Ағзалар экологиясы (аэтэкология) – ағзаның қоршаған ортада тіршілік етуінің шекараларын анықтап, ағзалардың орта факторларының әсеріне жауап беруін зерттейтін экологияның бір бөлімі.
Популяциялық экология (демэкология) – популяциялардың құрылымы мен санының динамикасын, тіршілік етуінің жалпы экологиялық заңдылықтарын зерттейтін экологияның бір бөлімі.
Бірлестіктер экологиясы (синэкология) – бірлестіктердің (биоценоздардың) ұйымдасу заңдылықтарын, құрылымын және қоректену тізбегіндегі заттардың биотикалық зат айналымы мен энергияның трансформациясы ретінде көрінетін қызметін зерттейтін экологияның бір бөлімі.
Биосфера – тірі ағзалардың және ося ағзалармен үздіксіз алмасуда болатын планета барлық затының және оның қызметінің жиынтығынан тұратын Жердің қабықшысы.
Экологиялық фактор —бұл ағзаның бейімделушілік реакциялар, не адаптациялар арқылы жауап беретін қоршаған ортаның кез келген элементі немесе жағдайы.
Абиотикалық факторлар — бұл тірі ағзаға әсер ететін қоршаған орта жағдайларының комплексі (температура, қысым, радиациялық фон, ылғалдылық, атмосфераның, теңіз және тұщы судың, топырақтың құ-рамы және т.б.)
Биотикалық факторлар — бұл бір ағзалардың тіршілік әрекетінің басқаларына тигізетін әсері (бәсекелестік, жыртқыштық, паразитизм және т.б.)
Антропогенді факторлар — адам қызметінің қоршаған ортаға тигізетін әсерінің жиынтығы (зиянды заттардың атмосфераға шығарылуы, топырақ қабатының бұзылуы, табиғи ландшафттардың бұзылуы және т.6.).
Оптимум – бұл ағзаның тіршілігі үшін анағұрлым қолайлы болатын экологиялық фактордың интенсифтілігі.
Экологиялық валенттілік- түрлердің мекен ету ортасының факторларының қандайда бір ауытқу диапазонына қабілеті.
Стенобионтты- (грек тілінен аударғанда stenos - тар) бұл экологиялық валенттілігі төмен түрлер.
Эврибионтты- (грек тілінен аударғанда eyros- кең) бұл экологиялық валенттілігі жоғары түрлер.
Толеранттылық шамасы- (латын тілінен аударғанда tolerantia –шыдау, төзім) экологиялық фактордың минимумы мен максимумы арасындағы ауытқу диапазонын анықтау, яғни ағзаның белгілі бір факторға төзімділігін анықтау.
Фотосинтез- жарықта ғана жүзеге асырылатын биосферадағы ең маңызды процесс.
Жарықтың мөлшері радиация жиынтығымен анықталынады.
Альбедо- (латын тілінен аударғанда albus –ақ) әр түрлі денелердің бетінің шағылыстыруға қабілеті.
Жарық сүйгіш түрлер (гелофиттер)- жарық жақсы түсетін ашық жерлерде өсетін, фотосинтез процесінің тыныс алудан басымдылығы тек жоғары жарықтың жағдайында ғана орын алатын өсімдіктер.
Көлеңке сүйгіш өсімдіктер (сциофиттер) – күшті жарықты көтере алмайтын, үнемі көлеңкеде өсетін өсімдіктір.
Биолюминесценция- бұл тірі ағзалардың жарықты шығаруғы қабілеттілігі.
Температура- тірі ағзалардың Жер бетінде таралуын анықтайтын фактор.
Транспирация (латын тілінен аударғанда trans- арқылы, spiroтыныс лау, шығару) – буланудың интенсифтілігі.
Пойкилотермді ағзалар- (латын тілінен аударғанда poikilos –алуан түрлі) homoios бұл зат алмасу деңгейі тұрақсыз, денесінің темпеатурасы тұрақсыз, жылу реттеу механизмдері жоқ дерлік ағзалар.
Гомойотермді ағзалар - (латын тілінен аударғанда homoios –бірдей)- зат алмасу деңгейі жоғары және тұрақты , зат алмасу нәтижесінде жылу реттелуі жүзеге асырылатын ағзалар.
Эвритермді ағзалар- пойкилотермді жануарлардың өзін салыстырмалы түрде кең ауқымды температура ауытқуында белсенді тіршілік ететін ағзалар.
Стенотермді ағзалар- пойкилотермді жануарлардың өзін салыстырмалы түрде температураның ауыиқуын көтере алмайтын ағзалар.
Гетеротермді жануарлар- пойкилотермді және гомойотермді жануарлардың арасында аралық жағдайда орналасатын жануарлар.
Гидатофиттер- (грек тілінен аударғанда hydor, hydatos- су) денесінің бір бөлігі немесе толығынан суға татып тұратын су өсімдіктері.
Гидрофиттер- (грек тілінен аударғанда hydor - су) суға төменгі бөліктері ғана батып тұратын құрлық- су өсімдіктері.
Гигрофиттер- (грек тілінен аударғанда hydros- ылғалды) ылғалдылығы жоғары жағдайларды өсуге бейімделген құрлық өсімдіктері.
Мезофиттер- (грек тілінен аударғанда mesos xeros- орташа, аралық) қоңыржай, орташа ылғалды жерлерде өсетін өсімдіктер.
Тұрақты даму саласындағы ғаламдық бастамалар

Жоспар:
1.Тұрақты даму саласындағы ғаламдық бастамалар.
2.Қоршаған ортаны қорғау саласындағы тұрақты дамуды қамтамсыз етуші халықаралық ынтымақтастық
Тақырыптың қысқаша мазмұны: Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі комитет (қысқаша сконе) биологиялық циклдерді қоршаған ортаның улануын зерттейді. Табиғи ортаны бақылау мәселесімен айналысады. ЮНЕСКО-ның 1970 жқұрылған «Адам және табиғат» бағдарламасы (МАБ) адамдардың іс-әрекеттерімен тропиктік, субтропиктік ормандарды және жайылым экологиялық жүйелеріне әсерінің күшеюін зерттейді. ЮНЕСКО-1945ж құрылды. 100ден аса елдер қатысады. БҰҰ-ның Қоршшаған ортаны қорғау бағдарламасы (ЮНЕП) топырақты және су қорларын қорғау проблемаларын, мұхиттарды ластанудан қорғау мәселесін зерттейді.
Қоршаған ортаның мониторингінің глбальды жүйесі (ГСМОС) қоршаған орта жағдайын арнаулы бақылау жүйелері бақылау станциялары- мониторинг, бақылау күзеттері т.б. арқылы біліп отырады. Халықаралық табиғат қорғау одағы (МСОП) табиғат байлықтарын ұтымды пайдалану және қорғауды зерттейді. 1948ж Фонтенбло (Францияда) құрылған. 1980ж аяғында бұл одаққа 54 мемлекет жәнен 300 мекеме 100 әр түрлі елдерден қатысқан. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ВОЗ) қоршаған ортаны санитарлық тазалық жөнінен бағалау мен бақылайды. 22 м шілде 1946 ж құрылды. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым (ВМО-1951ж) жер шары ауасындағы құбылыстар мен өзгерістерді зерттейді. Халықаралық азық-түліктік және ауылшаруашылық жөніндегі ұйым (ФАО) топырақтың құнарлығын, су қорларын үнемді пайдалану және қорғау , жануарлар дүниесін сақтау мәселелерін зерттейді. Халықаралық океанографиялық комитет (МОК) жер шары мұхиттарының жағдайын бақылайды.
Табиғат қорғау тұжырымдамасын қалыптастыру тарихында бірнеше кезеңді: табиғаттың түрлерін және қорықтарын қорғау – табиғатты ресурстық қорғау – табиғи ресурстарды тиімді пайдалану – адам мекендейтін ортаны қорғау – қоршаған табиғи ортаны қорғау кезеңдерін бөліп көрсетуге болады. Соған сәйкес табиғат қорғау түсінігінің өзі кеңейіп, тереңдей түсті.
Табиғат байлықтарын интенсивті пайдалану табиғат қорғау қызметінің жаңа түрі – табиғат ресурстарды аймақтық пайдаланудың қажеттілігіне алып келді, бұл ретте қорғау талаптарына табиғи ресурстарды пайдалану бойынша шаруашылық қызметі процесінің өзі кіреді.
Қоршаған табиғи ортаны қорғау – қазіргі жағдайда пайда болған адам мен табиғаттың өзара қатынасының жаңа формасы, ол қоғам мен табиғаттың үйлесімді өзара әрекетіне, болашақ ұрпақ үшін өмір сүретін табиғи ресурстар мен әрекет ететін экологиялық қауымдастықтарды көбейту мен сақтауға бағытталған мемлекеттік және қоғамдық іс шаралар жүйесін білдіреді.
Кейінгі жылдары «табиғи қоршаған ортаны қорғау» термині жиі пайдаланатын болды. Қоршаған табиғи ортаны қорғау – қолданбалы экология бөлімдерінің бірі – табиғат пайдаланумен тығыз байланысты.
Табиғат пайдалану – табиғи ресурстардың алуан түрлері мен табиғи жағдайларын пайдалану жолымен, қоғамның материалдық және мәдени қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған қоғамдық-өндірістік қызмет.
Қоршаған ортаны қорғау проблемалары өз дамуының қазіргі кезеңінде жаңа түсінік – экологиялық қауіпсіздікті туғызды, адамның өмірлік маңызды экологиялық мүдделерінің, ең алдымен, ол оның қоршаған қолайлы табиғи ортаға құқығының қорғалушылық жай-күйі ретінде түсіндіріледі.
Аса маңызды принциптері экологиялық жүйенің тұрақтылығын ұстап тұруға бағытталған теориялық экология табиғат пайдалануды оңтайлы ұйымдастыру мен халықтың экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша бүкіл шаралардың ғылыми негізі болып қызмет етеді.
Қоршаған ортаны қорғаудың негізгі принциптері болып мыналар саналады:
- адам өмірі мен денсаулығын қорғау басымдықтары;
- экологиялық және экологиялық мүдделерінің ғылыми-негізделген үйлесімі;
- табиғи ресурстарды оңтайлы ойластыра отырып және түгелсілмейтін түрде пайдалану;
- табиғат пайдаланудың ақылылығы;
- табиғат заңдылықтары талаптарының сақталуы, оны бұзғаны үшін бұлтартпай жауапкершілік көрсету;
- экологиялық ұйымдар жұмысындағы жариялылық және табиғат қорғау міндеттерін шешудегі олардың қоғамдық бірлестіктерімен және тұрғын халықпен тығыз байланысы;
- қоршаған табиғи ортаны қорғау саласындағы халықаралық ынтымақтастық.
Аса маңызды табиғат қорғау принципі экологиялық мүдделерінің ғылыми-негізделген үйлесімі – Рио-де-Жанейрода (1992ж) өткен БҰҰ халықаралық конференциясының рухына жауап береді, онда экономикалық өсумен бірге қоршаған табиғи ортаны сақтаудың экологиялық және экономикалық үйлесімін құрайтын қоғамды тұрақты дамыту үлгісіне бағыт ұсталған болатын.
7.2 БҰҰ-ның қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы, жоспары және орындалуы.
Қоршаған табиғи ортаны қорғау саласындағы халықаралық ынтымақтастық жалпыға бірдей танылған принциптер мен нормалар оның негізін құрайтын халықаралық экологиялық құқықпен реттеледі. Адамды қоршаған орта проблемалары жөніндегі БҰҰ Стокгольм конференциясы (1972ж), БҰҰ Бас Ассамблеясы мақұлдаған Бүкіләлемдік табиғат хартиясы (БТХ, 1982ж) және қоршаған орта мен даму жөніндегі БҰҰ Халықаралық конференциясы (Рио-де-Жанейро, 1992ж) осы принциптердің қалыптасуына аса маңызды үлес қосты. Халықаралық ынтымақтастықтың негізгі экологиялық принциптерінің даму тарихына сәйкес әдетте оның үш кезеңі бөліп көрсетіледі:
3. Қоршаған орта жөніндегі БҰҰ-ның Стокгольм конференциясы (1972ж) – мемлекеттер мен халықаралық қауымдастықтардың экологиялық саясатындағы аса маңызды кезеңнің басталғандығымен аталып өтті. Конференция қорытындысы бойынша Декларация қабылданды, бұл маңызды құжатта қоршаған ортаны қорғау саласындағы әлемдік қауымдастықтың іс-қимыл мақсаттары мен бағыттары айқындалды.
Стокгольм конференциясы 5 маусымды қоршаған ортаны қорғаудың Бүкіл әлемдік күні деп жариялады. Конференцияда қоршаған орта жөніндегі БҰҰ-ның тұрақты іс-қимыл жасайтын органы (ЮНЕП) құрылды. ЮНЕП бағдарламасы үш функционалдық бағыттар шегінде: 1) қоршаған ортаны бағалау – бақылаудың ғаламдық жүйесі; 2) қоршаған ортаны басқару; 3) қосымша шаралар бойынша табиғат – қорғау іс-қимылдарын ұйымдастыру мен жоспарлауды қарайды.
4. БҰҰ Бас Ассамблеясы 1982 жылғы 28 қазанда Бүкіләлемдік табиғат хартисын (БТХ) қабылдаған болатын. Стокгольм декларациясы сияқты БТХ сол кезеңдегі халықаралық қауымдастықтың экологиялық қызметінің басым бағыттарын айқындады, бұл маңызды шекте мемлекеттердің экологиялық саясатының алдағы уақытта қалай қалыптасатындығына бағыт сілтеген аса маңызды құжат болды. Көптеген ғалымдар мен мамандардың пікірі бойынша БТХ Стокгольм конференциясымен (1972ж) салыстырғанда «қоршаған ортаны қорғаудың халықаралық заң принциптерін басты етіп жоғары көтеру және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану» жолы бойынша елеулі түрде алға жылжушылықты көрсетті. Хартияға сәйкес, табиғи ресурстарды шамадан тыс және оңтайлы ойластырылмаған жағдайда пайдалану нәтижесінде табиғи жүйенің саплық өзгеріске түсуі, сондай-ақ елдер мен халықтар арасында берік экологиялық-экономикалық тәртіп орнатуға қабілетсіздік өркениеттің негізін жоғалтып алуға әкеліп соғады.
5. Қоршаған орта және даму жөніндегі БҰҰ конференциясы (Рио-де-Жанейро, 3-14 маусым 1992ж) Рио-де-Жанейрода 114 мемлекеттің басшылары мен 1600 үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері бас қосты. Конференцияда бес негізгі құжат мақұлданды, олар: Қоршаған орта мен даму туралы РИО Декларациясы; ХХІ ғасыр – күн тәртібі; Ормандардың барлық түрлерін басқару, сақтау және тұрақты дамыту принциптері туралы Мәлімдеме; Климатты өзгерту проблемасы бойынша шеңберлік конвенция; Биологиялық алуан түрлілік бойынша Конвенция.
Конференцияда тұрақты даму ретінде түсіндірілетін экономикалық даму мен экология проблемасын бірмезгілде шешуге әзірге балама жоқ екендігі атап көрсетілді.
Тұрақты даму проблематикасы.

Жоспар:
1.Тұрақты даму терминінің философиясы, мағыналық жүктемесі.
2.Орнықты даму феноменінің экономикалық, әлеуметтік, экологиялық қырлары.
3.Орнықты қоғамның модельі, белгілері, қызмет атқару принциптері.
4.Тұрақты даму саласындағы негізгі міндеттер.
5.Тұрақты даму принциптері.
6.Іс-қимылдар бағыттары.
Тұрақты даму терминінің анықтамалары:
Тұрақты даму – моральдық принциптерге сәйкес генерациялар, түрлер, топтар арасындағы теңдік.
Адамзат үшін қажетті жағдайлардың максималдануы
Бір-бірін толықтырып отыратын экономикалық өсу және даму
Болашақ ұрпақ үшін табиғат базасына зиян келтірмей әр бір жан үшін жоғары болатын экономикалық өсу
Адамзат пен табиғаттың үйлесімділік процессі
Биосфера мен адам коэволюциясы
Дамуды қамтамсыз ететін қоршаған ортаның жағдайын ойлау
Даму жолындағы жетекші
Болашақты бүгін ойлау мүмкіндігі
Экожүйенің көлемінің шегінде өмір сүретін адамдардың өмір жағдайының сапасын жақсарту
АҚШ тұрақты дамуды орнатудағы мақсаттары:
Қоршаған орта және денсаулық
Экономикалық арнау
Әлеуметтік дұрыс көзқарас
Табиғи ортаны сақтау
Рационалды шаруашылықпен айналысу
Тұрақты әлеуметтік орта
Азаматтық араласу
Халық санынның артуы
Халықаралық жауапкершілік
Білім
Германиялағы қоршаған ортаны қорғау принциптері:
Алдын ала хабарлау ластаушы төлейді қоғам мен мемлекет ұжымдасқан болуы климат пен озон қабатын қорғау экологиялық балансты сақтау ресурстарға әсерді қысқарту алықтың денсаулығына кепілдеме беру орын ауыстырудың экологиялық қолжетімді формалары экологиялық этиканы пропогандалау
Тамақ өнеркәсібінде негізгі орын алатынекі проблема бар: өнеркәсіпті сумен қамтамасыз ету және олардың аймағында аіын суларды болдырмау. Қоршаған ортаны қорғаудың негізгі шешімі процестерді ағын сусыз жасау, яғни судың тұйық айналымын қамтамасыз ету және оларды тазалаудың бағыттарын ұйымдастыру. Тамақ өнеркәсібіне қалдықсыз жұмыс жасайтын және суды аз мөлшерде қолданатын технологиялық процесстерді табу.
Өнеркәсіптен бқлінген ағын суларды, механикалық, биологиялық жолдармен тазарту. Биологиялық тазартудан өткен өнеркәсіптің ағын сулары белгілі жерде тұндырылып, хлорлы су қосады, оны 30 мин ұстап табиғи су қоймасына ағызып жібереді. Тазартылған судың көрсеткіштері : рН7,8-8,1; мөлдірлігі –30 см; иісі жоқ; заттардың конц 5-20мг/л О2/л-8-40 мг.
Тамақөнеркәсібінде атмосферадағы ауаға шығарылатын зиянды заттарды және шаң тозаңды болдырмау үшін циклондарды батареялық циклондарды, гидроциклондарды, шаң ұстайтын камераларды, мата және электірлік фильтрлерді қолданады.
Циклондар ауаны бидай өнімдерінің шаңдарынан тазарту үшін көп қолданады. Ұнның шаң-тозаңын ұстап қалу үшін мата фильтрлерді көп қолданады. Олардың барлығын вентиляторларға орналастырады.
Технологиялық және вентиляциондық қалдықтардың зиянды газдармен буларын тазарту үшін адсорберлер адсорберлер мен абсорберлер қолданады.
Жаңа технологиямен қондырғыларды пайдалану тамақ өнеркәсіөнеркәсібінде утилизирленген зиянды заттармен қатты тұрмыстық қалдықтарды болдырмайды.
Жеңіл өнеркәсіптер.
Жеңіл өнеркәсіп қалдықтары; шикі зат, отын, ағын сулар, шаң, газдар қоршаған ортаны бұзады.
Тігін өнеркісібінде ауаны қатты қалдықтар, цехтағы шаңдар, бу қалдықтары, маталарды шешкенде немесе ашқанда бқлінетін заттар, шаң, маталармен жіптердің қалдықтары. Жеңіл өнеркісіптің негізгі проблемасы шикі зат, онда техникалық материалдар қолданады. Сондықтан тігін өнеркәсібінде негізгі мақсат экологиялық таза шикі заттарды яғни адам организіміне зиян келтірмейтін материалдарды қолдану қажет. Кейінгі кездерде материалдарды дайындағанда қолданатын химиялық заттарды бояу, сурет салу, бу және газгаздар мөлшері белгілі нормадан аспау керек, әсіресе балалар киімінде.
Тігін өнеркәсібіндегі сулы материалдарды ылғалды-жылыту процесінде ұшып шығып канализацияға кетеді. Осы уақытта өнеркәсіптер суды өте үлкен мөлшерде қолданады, сондықтан сұйық қалдықтар кқп бөлінеді. Технологиялық процесстердің барысында төмендегідей су қалдықтарыбөлініп шығады:
1. реакциялық сулар, реакция нәтижесінде бөлініетін сулар –бұл сулар бастапқы және дайын қалдықтарымен ластанады.
2. Бастапқы заттармен шикі заттардың құрамындағы сулар.
3. Өндіріс сулары – шикі затты продуктыларды, ыдыстарды, аспаптарды жуғаннан кейінгі сулар.
4. Сулы экстрогидтермен абсорбенттер.
5. Салқындату үшін қолданылатын сулар.
6. Тұрмыстық сулар- асхана, кіржуатын, душтарда қолданатын сулар.
7. Өндіріс төңірегіндегі көптеген химиялық заттардың жиналып ауаны бұзуы.
Қазіргі кезеңде жеңіл өнеркәсіпте қалдықи суларды тазартудың бірнеше жолдары бар: механикалық, химиялық, физика-химиялық, биохимиялық, термиялық. Тазартылған суларды қайтадан пайдалану кеңінен қолданылып келеді(90-95%), 5-10%-на су қоймаларына басталады.
Адам өз тарихында шешуші кезеңді өткізіп жатыр, себебі біз өазіргі уақытта жер бетінде кейбір жерлерде жетіспеушілік (нищета), ашшылық(холод), ден саулықтың нашарлауы, білімсіздік және экожүйенің нашарлауы ұлғайып келеді, осылардың барлығы біздің тұрмысымызға әсер етеді. Осыларға ғаламдық көңіл бөлу біздің тұрмысымызды жақсартады. Мұны бүкіл дүние жүзі бірігіп шеше алады.
Тұрақты өсіп-жетілу кейбір елдердің экономикалық саясатына және қарым-қатынасына байланысты. Негізгі көз-қарас сыртқы экономикалық қатынасқа, байланысты, ол мемлекеттің тұрақтылығына және динамикалық өсуіне қатысты. Егер жаңадан өсіп келе жатқан мемлекеттің сыртқы қарызы көп болса, қаржы ол мемлекетке сырттан бөлінбесең сауда-саттыққа қатыспаса және дамыған елдерден саудалық сұранысы болмаса даму қиын болады.
Экологиялық этика және білім элементтері
Жоспар:
1.Экологиялық этика элементтері.
2.Антропоцентризм и натуроцентризм.
3. Экологиялық сана.
4.Экологиялық педагогика мен психология.
5.Экологиялық тәрбие мен білім.
Тақырыптың қысқаша мазмұны: Экологиялық этика элементтері. Антропоцентризм и натуроцентризм. Экологиялық сана. Экологиялық педагогика мен психология. Экологиялық тәрбие мен білім. Білімді экологияландыру.
Экологиялық білімнің методологиялық негіздері. Экологиялық білім түсінігі. Экологиялық білім деңгейлері. Мақсаты, тапсырмалары, принциптері. Экологиялық білім берудің негізгі бағыттары.Экологиялық білім беру стратегиясы. Орхусск конвенциясы. Экологиялық білім беру –қоршаған орта туралы жүйелі білім беретін экологиялық мәдениет қалыптастыратын үздіксіз процесс. Экологиялық білім беру саласындағы оқытушыларды дайындауды бірнеше негізгі этаптарға бөлуге болады:
1. Биологиялық – биологияны оқыту арқылы экологиялық білімді тарату, Биолог мамандар оқушыларға экспедициялық- экскурсиялық жұмыстар арқылы экологияның классикалық топтарын оқытады ( аут, син, демэкология).
2. Биологиялық- географиялық – табиғи және өзгерген ландшафттарды зерттеу, әр түрлі геожүйелерді оқыту, өз аймағының экологиясы мен географиясы туралы далалық жұмыстар, экологиялық карталар құрастыру арқылы білімдендіру.
3. Жаратылыстану ғылымдары –Жаратылыстық айналымдыр пәндері –химия, физика және жаратылыстану интегративті курсы. Экологиялық білімді қамтыған физико-химиялық әдістерді қолдануды үйрету.
4. Әлеуметтік-гуманитарлық – Экология және өнер, Экология және ұнамдық, Тарихи экология, Ғаламдық экологиялық мәселелер философиясы, сыныптық және сыныптан тыс экологиялық сабақтар өткізу, Қоршаған ортаны қорғау туралы суреттер көрмесін жариялау сияқты жұмыстар жүргізу нәтижесінде оқушылардың қызығушылығын арттыру.
5. Интегративтік – барлық этаптарды біріктіретін бөлім. Экология курсы бойынша оқыту-әдістемелік материалдар, кешендік экололгиялық бағдарламалар, экологиялық машықтандыру өткізу, әлеуметтік-экологиялық тәжірибелер жүргізу шараларын қамтиды.
3. Экологиялық білім берудің негізгі мақсаты: жаңа әлемдік көзқарас орнату, қазірігі заманғы ойлау, қоршаған орта мен қоғамның гармониясын орнату.
Тапсырмалары:
1. Барлық азаматтарға табиғат жүйелерінің табиғи дамуы мен антропогенді әсер арқылы дамуы туралы теориялық білімдендіру, өмірді сақтап қалудың қажеттіліктерін оқыту
2. Әр түрлі деңгейлерде табиғат қорғаушы ойлардың құрылымдық және механизмдік қатынастарын орнату
3. Әлеуметтік белсенділікті күшейту.
Экологиялық білім беру жүйесін ұйымдастырудың тапсырмалары:
1. Экологиялық білімді шынайы жүргізу
2. Э.б.б. жүйесін ұйымдастырудың оптимальды құрылымын құрастыру
3. Оқытудың сапасы мен эффектілігі
4. Ғылыми-әдістемелік қамтамасыз етілуі
5. Нормалық – құқтық қамтылуы.
Экологиялық тәрбие беру –Н.Ф.Реймерс бойынша (1922ж) табиғат қорғаушы және экологиялық оқытудыі кешенді ұйымдастуы нәтижесінде туындайтын ұғым.
Келесі постулаттарды қолданады:
1. Кез келген өмір бағалы, уникалды, қайтымсыз.
2. Табиғат –адамнан мәңгі күшті және күшті болады.
3. Биосфера әртүрлі болған сайын ол тұрақты
4. Адам табиғатқа орынсыз масштабта әсер етуде
5. Егер барлығын осы күйінде қалдыратын болсақ жер адамға 20-25 ж соң қалпына келмес соққы береді.
6. Адамдар эколлогиялық жауапкершіліктері үшін кез келген жағдайдағы табиғаттың қатты өзгерісіне дайын болу керек.
Атмосфера – ауа, химиялық қоспалар мен су буынан тұратын күрделі жүйе.
Атмосфера үш түрлі жолмен ластанады: өнеркәсіптен, тұрмыстық және ұсақ тұтынушылар қалдығымен, транспорт есебінен.
Қазіргі кезде атмосфераны өнеркәсіп өндірістері көп ластайды. Ластаушы көздері – жылуэлектростанциясы, түтінмен бірге ауаға SO2, CO2, металлургия зауыттары, ауаға NO2, H2S, Cl2, F2, NH3 фосфор қосылыстарын, сынап пен мышьяк қосылыстарын бөледі. Транспорт тұрмыстық қосылыстарды жаққанда.
Атмосфераны ластаушы екі жолы бар: бірінші атмосфераға тікелей шығатын; екінші сонығ қоспалары.
«Парниктік”немесе жылулық эффект мәселесі.
Парниктік газдардың әсерінен жылулық баланстың өзгеруі нәтижесінде мүмкін болатын жер шарының температурасын ғаламдық артуын – парниктік эффект деп атайды. Негізгі парниктік газ CO2, ( метан,NO2, озон, фреондар) болып табылады.
Жер бетіне негізінен жылулық емес, көрінетін сәулелер ағымы түседі. Бұл сәулелер парниктік газдар арқылы өзгермей өтеді. Атмосферадағы парниктік газдардың мөлшерінің екі еселенуі 21 ғасырдың 2-ші жартыснда болуы мүмкін. Онда планетаның орташа температурасы 1-3 С0 артады.
Болжамдар бойынша ауа-райының жылынуы әсерінен Мәңгі Мұзды мұхиттарының еруінен әлемдік мұхит 1,5м (соңғы 100жылда 10-12см) көтерілуі мүмкін. Егер мұхит 1,5-2 м ге көтерілсе шамамен 5млн км2 құрлық су астында қалады. Егер 1м көтерілсе Бангладеш тәрізді ел су астында қалады. Осыған байланысты ПЭ “мәселесін” шешу көбінесе табиғи экожүйелік деңгейге қойылып отыр.
Озон мәселесі.
Сіздермен озон қабатының қайда орналасқанын және озон қалай пайда болатынын өткенбіз (Оттегі+ультракүлгін сәуле күнинфрақызыл).
Соңғы жылдары атмосфераның жоғарғв қабатындағы озон мөлшерінің кемуі байқалды (3 ) Мысалы: озонның бір процентке кемуі терінің қатерлі ісігінен ауру деңгейін 5-7 пайызға арттыруы мүмкін.
Озон ең көп мөлшеріАнтарктида жойылған, мұнда соңғы 30 жылда 40-50пайыз кеміген. Озон концентрациясының кему нәтижесінде түзілген кеңістікті, “озон тесіктері” деп атайды,жылына 4 пайызға артады. Қазіргі кездегі оның мөлшері АҚШ-ң көлемінен артық. Сонымен қатар,көшіп жүретін тесікткер де кқбейіп келеді,оның мөршері 10-100 мың км2. Алғаш рет 20-ғас. 80-шы жылдарында пайда болған. Ол фреондар (хладондар)-дың әсерінен пайда болатын (булау,инертті газдар тұрақты 100 жыл өмір сүреді) оның құрамында хлор бар.
Қышқылдық жауын-шашындар мәселесі
Күкірттің (SO2) қос оксидтерімен ластану қышқыл жауындардың пайда болуына әкеліп соғады. су буының қатысуында күкіртті ангидрид күкірт қышқылының ерітіндісіне аіналады. СO2 және NO2 сондай,осында SO2 –ң үлесі 70пайыз. Қышқыл жауын ең алғаш Англияда байқалған (1907-1908ж) (рН2,2-2,9).
Қышқыл жауындар топыраққа, суға, өсімдіктерге, архитектураға, ескерткіштерге, ғимараттарға т.б зиянын тигізеді. Орман ресурстарның мәселелері
Орманның экологиялық жүйе ретіндегі өзіне тән ерекшеліктері бар. Таза ормандар шамамен 3мкр/ға, ал бір адамға 0,8га-дан келеді.
Қазіргі кезде адамдар 3/2 орманды жойған, соның нәтижесінде 75пайыздан 25-30 пайызға кеміген. Бұл тропиктік ормандар үшін қауіпті болып отыр.
Орманның ауаны тазарту қызметі үлкен. Мысалы 1га орман жылына 6-7т СO2 жұтып,5-6т O2 шығарады.
Ормандарды қалпына келтірудің үш жолы бар:табиғи орманның пайда болуы, қолмен ормандардытолтыру,ағаштарды отырғыз
Қазақстан жер көлемінен ондыққа кіреді, ал адам санынан 80-ші орында.
Шамамен адам жер шарында 2 млрд. га. құнарлы жерден айырылған. 1950 жылы 1-адамға 0,24 га жер келсе, ал 1983 жылы 0,15 га-ға дейін кеміген.
Топырақты жекеленген экожүйеден қарастыруға болады. Топырақ зат айналымының маңызды буыны. Сондықтан топырақтың құнарлығын ұстап тұру мен арттыру оларға көп энергия жұмсауды қажет етеді. Ол үшін топырақты өңдеу, тыңайтқыштарды қолдану, арам шөптермен зиян кестермен күресу.
Жерлердің бұзылуымен деградациясының (төмендеу, артқа кету) негізгі факторларына мыналар жатады : эрозия, суарудың теріс салдары, жердің азуы, пайдалануға жарамсыздығы, пестицидтердің қолдануы.
Топырақтың эрозиясы (грек тіл – аудар. «бұзамын ») дегеніміз, оның су немесе жердің, желдің әсерінен бұзылуы.
Соған байланысты жер ресурстарының мәселелерінің ішінде жер химикациясы маңызды орын алады. Оларға минералдық тыңайтқыштар мен зианкес ағзалармен күресте қолданылатын препараттар (пестицидтер) жатады.
Тынайтқыштарды қолдану жүйесінің. құнарлығын түмендетеді. Мысалы: қышқылдығының артуы, топырақ ағзаларының түрлік құрамы артады, зат алмасуы өзгереді, құрылымы бұзылады және басқада қасиеттері төмендейді.
Аталған теріс құбылыстарды болдырмау үшін- тыңайтқыштардың ғылыми негізделген мөлшерін (оптимальды дозасы, зиянды қосылыстардың минимальды мөлшері т.б.) қолдану қажет.
Адам үшін қажетсіз ағзаларды жоюға не санын кемітуге қолданылатын заттардыпестицидтер (лат. пестис-жұқпалы қажетсіз, цедус-өлтіру) деп атайды.
Пестицидтерге мына препараттар жатады: инсектицидтер (бунақ денелілерді жою); фунгицидтер (саңырауқұлақтарды жою) және ДДТ(дихлордифенилтрихлорэтан).
Пестицидтердің экологиялық зияндылығы олардың қытына. жеке ағзаларға таңдамалы түрде әсер етуіне және ортада өзгеруіне байланысты болады.Экологиялық жағынан, әсіресе, жылдан-жылға пестицидтерді пйдалану көлемінің артуы қауіп туғызып отыр.
Сондықтан, олардың биологиялық немесе физикалық негіздерін тауып пайдалану қажет. Осылардың салдарынан Қазақстанда бұзылған және ластанған жердің көлемі100 млн. га. Осыған байланысты жерді күту және үнемді пайдалану керек.
8yCX7WmsvC3ITr3epMIbrK86IrVJ4p.jpg
Ғаламдық әлеуметтік-экологиялық мәселелер және оларды шешу.

Жоспар:
1.Ғаламдық әлеуметтік-экологиялық мәселелер және оларды шешу.
2.Халық санының артуы, ортаның жалпы агрессивтік деңгейінің артуы. 3.Мутация.
4.Генофондты қорғауға компенсациялық көзқарас.
Тақырыптың қысқаша мазмұны: Демография (грекше демос — халық) — халықтың құрылымын, құрамын, динамикасы мен көбеюін (туу, өлім, өмірінің ұзақтығы) қоғамдық-тарихи тұрғыдан зерттейтін ғылым.
Соңғы жылдары демографияның жаңа бағыттары — экологиялық демография немесе демографиялық процестердің адамның мекен ету ортасына байланысын зерттейтін бағыты қалыптасып келеді.
Адамзаттың сандық сипаттамалары
Қазіргі адамзаттың саны 6 млрд. адамға жақын. Табиғаттағы жануарлардың түрлерінің саны ортаның сыйымдылығымен шектеледі. Әдетте, ұсақ жануарлардың түрлерінің саны ірі жануарлармен салыстырғанда көп болады. Сүтқоректілердің түрлері үшін даралардың саны мен дене массасының арасында теріс корреляция байқалады. Дене салмағы 10—100 кг-ға дейінгі деңгей үшін (бұл деңгейге адам да кіреді) түрдің санының максималды шамасы 107—101 аралығында болады. Адамның ең жақын туыстарының (адамтәріздес маймылдар) түрлерінің қазіргі кездегі саны — соңғы санға жақын.
Эксперттердің болжамдары бойынша Жерде 1 млн. жыл бұрын өмір сүрген адам популяцияларының жалпы саны (Nomo erectus) 100 мың болған, Ноmо sаріеns пайда болуына қарай — шамамен 500 мың; 30—20 мың жыл бұрын — шамамен 5 млн.
Біз жататын түрдің қалыпты саны 500 мыңға жуық болуы керек. Қазіргі кезде одан 10 мың есе артып отыр. Демографиялық мәселелер мен қоршаған ортаның жағдайы
Қазіргі кездегі демографиялық және экологиялық жағдайда қоршаған ортаға тек бай (өнеркәсібі дамыған) елдер ғана емес, сонымен қатар кедей (аграрлық) елдер де теріс әсер етеді.
Өнеркәсібі жоғары дамыған, бай елдердің қоршаған ортаға әсері олардың табиғатты тікелей бұзуымен емес, техногенді ластануға байланысты. Дүние жүзінің халқының 20—25%-ын құрайтын бұл елдердің халқы қоршаған ортаға ластанулардың 80%-ын шығарады. Бұл жағдайда қоршаған ортаны бұзатын фактор халықтың саны емес, өндіріс пен онымен бірге жүретін байлық болып табылады.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі АҚШ-тағы молшылық кезінде, американ маманы В. Лебоу: «Біздің өте жоғары өнімді экономикамыз тұтынуды — өмір сүру салтына айналдырып отыр, яғни затты сатып алу мен пайдалану күнделікті дәстүрге айналды. Бізге заттардың көп мөлшерде сатылып, одан соң тасталып және басқалармен көп мөлшерде ауыстырылып отырғаны қажет» — деді.
Осыған дейін айтылған жер бетіндегі адамзат қоғамының экологиялық мәселелері барлық тарихи кезеңдерде болған. Қазақстан климатын бақылау оның жылдан жылға құрғақтануын көрсетеді. Соңғы 100 жылда, әрбір 10 жылда 0,10С-ға артып отыр немесе әрбір 100-ге шаққанда 10С. Осының барлығы алдағы 2-3 ұрпаққа зиян тигізбесе де ойлану қажет.
Қазақстанның су, орман т.б. ресурстарында экологиялық дағдарысқа қшырап отыр. Сондықтан Қазақстандағы қоршаған ортаның жағдайы туралы ақпараттарды сараптай және қортындылай келе ұлттық деңгейде ең алдымен шешуді талап ететін маңызды экологиялық мәселелерге мыналар жатады:
1. Су ресурстарының ташылығы
2. Жайылымдар мен егіс жерлерінің азуы
3. Урбанизацияланған территориялардың атмосфералық ауасының ластануы
4. Мұнай қндіретін аймақтағы ортаның ластануы
5. Қоршаған ортаның өндірістік және тұрмыстық қалдықтармен ластануы
6. Ормандар мен ерекше қорғауға алынған территориялардың жетіспеуі
7. Су қорларының ақаба сулармен ластануы
8. Радиациялық ластану
Қазақстан Еуразия ортасында орналасқан, оның территориясы 2,72 млн.км2. Қазақстан халқының саны 15-16 млн. адам. Қазақстанда орманды дала 6%, дала 28%, шөлді дала 40% құрайды. Жер ресурстарының байлығы 60% вольфрам, 50% - қорғасын, 40% - мырыш, мыс, 30% бокситтер, 25% - фосфориттер, 15% - темір рудалары, 10% - көмір, алтын көлемінен дүние жүзі бойынша 6-шы орында. Болжам бойынша Батыс-Қазақстан ХХІ-ші ғасырда дүние жүзіндегі мұнай өндіру жағынан ең үлкен мемлекетке айналды.
Экологиялық қарым-қатынастардың құқыұтық реттеу тұжырымдарын дәлелденген заңңдарды қабылдаудан басталады.
ҚР-ның экологиялық қауіпсіздік концепциясы 30 сәуір 1986 ж қабылданған.
1997 ж – Қоршаған ортаны қорғау туралы, ҚР азаматтарының денсаулығын сақтау туралы және ерекше қорғауға алынған табиғи териториялар туралы заң қабылданған.
1993 ж – Су кодексі бекітілген, жануарлар дүниесін қорғау, қалпына келтіру және пайдалану туралы заң.
1981 ж – Атмосфералық ауаны қорғау туралы заң.
1998 ж- Халықтың радиациялық қауіпсіздігі туралы заң.
1993 ж – Ормен кодексі.
2000 ж – Жер туралы заң.
1997 ж – ҚР озон қабатын қорғау жөніндегі Вена конвенциясына қосылу туралы заң.
Осы заңдардың барлығы жұмыс жасайтын болса экология анағұрлым жақсарады.
Экологиялық кризис қоғам мен табиғаттың бір-бірімен әсерлесуі, онда шектен тыс экологиямен экономика қайшыласады. Бұл қоғам мен табиғаттың арасындағы тепе-теңдік құбылыстың тұрақты түрде бұзылуы, бір жағынан оны мемлекеттің қамына келтіруге мүмкіндігі жоқтығы, екінші жағынан қоғаммен табиғаттың тепе –теңдігін қалпына келтіре алмауы. Сондықтан анықтама беру үшін «ғаламдық экономикалық дағдарыс»деген ұғымды енгізу керек. Бұл биосферанының тұрақтылығының бұзылуы, оның салдарынан характеристиканың тез өзгеруі.
« Экологиялық дағдарыс» ең алғашқы рет 20-шы ғасырдың 70-ші жылдары қолданылды, себебі сол кезеңде өндірістік күш пен қоғамдық ортаны қорғаудың қайшыласының басталуы еді.
Қоршаған табиғи ортаның дегридациялануы көбіне адамның денсаулығына және оның тұқым қуалауына зиян. Қазақстанның 20%-дан астам териториясы эклогиялық дағдарыста, экологиялық құрыған (зона) аймақ. Осы кезеңде адамдар денсаулыққа зиянды заттардың 5 және оданда көп асқан төрімен демалады. Сондықтан туу азайып, өлім көбейіп келеді. Елімізде орташа өмір сүру 69,5 жыл, ол батыс елдерге (44 ел) қарағанда 8-10 жыл төмен. Әрбір 10 бала генетикалық жетілмеген болып тууады. Армия қатарына алынатын балалардың 45%-ң психологиясы дұрыс емес.
Әрбір 4-ші әйел баланың генетикалық денсаулығына байланысты туа алмайды, әрбір 4-ші ер адам импотент.
Қоршаған ортаның деградациясы және оның салдары- бұл экологиялық дағдарыстың бір ғана жағы, екінші жағы экологиялық дағдарысты экологиялық дағдарысты қалпына келтіре алмайтын мемлекеттік және қоғамдық құрылыстар. Мемлекет ішінде бұл біріншіден қоршаған ортаны қорғайтын мекемелердің жеткілікті жұмыс істемуінде, екішші жағынан қоршаған ортаны қорғау туралы заңдардың жұмыс істемеуі, үшінші жағынан экологияға жеткілікті көңіл бөлмеу, қойылған тапсырмаларды орындамау.
Экологиялық дағдарыстың әртүрлі себептері бар. Қоршаған ортаның азуы , ластануы, табиғаттың бұзылуы адам тіршілігінің салдарынан және объективті жолдары бар.
Объективті себептеріне жататындар:
- табиғат өзін- өзі адам тіршілігінің салдарынан тазарту және реттеу мүмкіншілігінің шегі.
- табиғат ресурстарының адам пайдалануы нәтижемінде азаюы және таусылуы.
- өндірістің қалдықсыз жұмыс істеуі табиғатқа және өндірісінің қалдықтары.
- адамның табиғаттың өсу заңдарын қолдану және мойындау.

Субъективті себептер:
- мемлекеттік қошаған ортаны қорғау заңдарымен экономикалық әрекеттерін жеткілікті пайдаланбау;
- экологиялық білімнің және тәрбиенәң жетіспеушілігі;
Адам тарихында экологиялық дағдарыстың бірнеше түрі бар.
1. Тірі жәндіктердің қоршаған және өмір сүретін ортасының біздің тарихымызға өзгеруі, соның нәтижесінде тік жүретін антропидтердің пайда болуы.
2. Табиғи ресурстардың және тірі организмдердің салыстырмалы түрде бірігуі.
3. Бірінші антропогенді экологиялық дағдарыс соңғы мұзы периодта ірі жануарларды құрту және консументтер дағдарысы ауыл-шаруашылық революциясына жалғасқан.
4. Топырақтың тұздану экологиялық дағдарысы және осыдан 3-4 мың жыл бұрын суғарылатын жердің деградациялануы соның нәтижесінде су шықпайтын жерлердің көбеюі. Ауыл шаруашылығының өсуімен ағаштарды пайдалану.
5. Жаппай жоюға (экологиялық дағдарысқа) әкеліп соқты және өсімдіктер, ресурстары азайды(продуценттер дағдарысы).
6. Жаңа экологиялық дағдарыс ғаламды ластануға антропогендік тіршіліктердің әсерінен болды.
Әлеуметтік-экологиялық қатынастар.

Жоспар:
1.Әлеуметтік-экологиялық қатынастар.
2.Адамның табиғи және әлеуметтік ортаға бейімделуі
3.Адамның төтенше жағдайлар кезінде өзін-өзі ұстауы.
4.Тіршілік ортасының экологиясы.
5.Әлеуметтік-тұрмыстық орта.
6.Қала ортасы.
7.Баспана ортасы.
8. Еңбек ортасы.
9.Рекреациялық ортасы.
Тақырыптың қысқаша мазмұны: Әлеуметтік-экологиялық қатынастар. Адамның табиғи және әлеуметтік ортаға бейімделуі, Адамның төтенше жағдайлар кезінде өзін-өзі ұстауы. Тіршілік ортасының экологиясы. Әлеуметтік-тұрмыстық орта. Қала ортасы. Баспана ортасы. Еңбек ортасы. Рекреациялық ортасы.
Ластау әртүрлі белгілер бойынша жіктеледі:
-шығу тегі бойынша (табиғи және антропогенді (жасанды));
-пайда болу көзіне байланысты; өндірістік, ауылшаруашылық, транспорттық;
әсер ететін аумағына байланысты: ғаламдық,аймақтық,жергілікті.
қоршаған ортаның элементтері бойынша атмосфера,топырақ,гидросфера;
әсер ететін жеріне байланысты; қала ортасы, ауыл шаруашылық ортасы, өнеркәсіп, пәтер;
әсер ету сипатына байланысты;
химиялық, физикалық, биологиялық;
әсер ету периодтылығына байланнысты;
өнеркәсіп қалдықтары, смогтар;
тұрақтылық дәрежесі бойынша ;
Бірінше ретті жүз және мың жыл (азот, оттегі, аргон, инертті газдар, екінші ретті 5-25 жыл (СО2, СН4, су буы т.б).
Табиғат ресурстарын пайдалану жылулық ластанумен яғни жер маңы кеңістігінде қосымша энергияның жиналуымен байланысты.
Биосфераның жылулық балансының бұзылуын атмосфераның шаңдануының артуы, өсімдіктердің булануының өзгеруі, топырақпен су қоймаларының бетінен ластануының өзгеруін қамтамасыз етеді. Осылардың салдарынан ғалымдардың болжауы бойынша ауаның жылдық температурасы 1-30С –ға артады. Ал бұл биосфераның жылулық жағдайына өтуіне әкеліп соқтыруы мүмкін.
Жер шарының 97% -ы теңіз суы, қалған 3% -ы ауыз суына т.б. жатады. Адам денесінде 60 % жуық су бар. Мысалы ми –85 %, бауыр – 70%, қан-79%, бұлшық ет-75 %.
Енді әлемдік су қорын кесте түрінде жазайық.
көлем мың км3


Қазір адам әр түрлі су көздерінен алып, тқщы судың табиғи қорының 0,1-0,15% пайдаланады. Тұщы судың 70 % - ы мәңгі мұз бен қар түрінде болады.
Судың барлығы әр түрлі дәрежеде ластанады. Әсіресе ауыз суының ластануы зиянды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша 5 млн. адам өледі, 500 млн. адам – 1 млрд –қа дейін уланады.
Судың құрамында кальций, натрий, хлор, калий көп болады және оның құрамында оттегі болады.
Сулардың ластануы ең бірінші су қоймаларына әр түрлі ластаушы заттардың келіп төсуіне байланысты болады.
Судың ластануының үш түрі бар: химиялық, физикалық, биологиялық .
Химиялық ластану – судың табиғи химиялық қасиетінің өзгеруі арқылы болады. Мысалы неорганикалық заттармен заттармен (минералды тұздар, қышқылдар, негіздер т.б), органикалық жолмен (мұнай, пестицидтер т.б) тағыда, Ag, Hg, Cl, Cu, F, адамдардың тіршілік әрекеттерінен түседі.
Ластану жолдарын айту керек.
Физикалық ластану – олар жылу мен радиоактивті заттарды жіберуден болады. Өнеркәсіптердің өздерінің қалдықтарын суға жіберу арқылы , судың температурасын өзгертеді. Соның әсерәнен суда микробтар көбейіп, оттегі азаяды, яғни ондағы балықтар мен басқа тірі организмдерге зиян келеді және адамдарға зиян.
Тірі организмдерге радиоактивті сынап, фосфор, кадмий көбейеді, ал су қоймаларында ванадий, цезий, ниобий, цинк, күкірт, хром, иод көбейеді. Бұлардың барлығы тірі организмдерге зиян келтіріп, өлулеріне әкеліп соғады.
Биологиялық ластану – микроорганизмдермен, ашу процесіне ұшырайтын органикалық заттардың әсерінен. Негізгі биологиялық жолмен суды ластушы көздер : тұрмытық қалдықтар, ет комбинаттар, сүт заводтары, ал ауылдық жерлерде күрделі малшаруашылықтары. Бұлардың салдарынан холера, ішек аурулары, сарыауырулар пайда болады.
Сулардың ластануын төмендетуге бағытталған іс ең алдымен технологиялық процесстер мен суды пайдалану, тазарту әдістерін жетілдіруге байланысты. Суды тазарту әдістерінің ішінде биологиялық әдіс тиімді (сүзу, аэрация станциялары т.б).
Суды тазартуға табиғи экожүйелерді қолданады. Мысалы, ормандардың суды тазарту интенсивтілігі жасанды жүйелермен бірдей.
Судың сапасын жағқсарту үшін озондау, ультракүлгін сәулелермен өңдеу, жер асты су қоймаларын қолдану (грунт арқылы сүзіледі, температураға байланысты емес).
Су қорының сарқылуын алдына алуға бағытталған шаралар;
1. Суды аз пайдаланатын технологияларды қолдану ;
2. Өндірістерде суды бірнеше рет пайдалануға өту (тұйық немесе қайтымды циклдар арқылы);
3. Өндірістік процесстерде ауыз суға арналып берілетін суды пайдаланбау;
4. Судың ысырап болмауын және суды өлшеп беруді қамтамасыз ететін су таратушы қондырғыларды пайдалану ;
5. Суға экономикалық тұрғыдан дәлелденген бағытты тағайындау. Ол суды үнемдуге әсерін тигізеді;
6. Суармалы егіншілікте суды тиімді пайдалануда жетілдірілгентехнологиялармен жаңа суару әдістерін қолдану.
Судың аймақтық тапшылығын оны басқа жүйелерден канал, су жолдарымен жеткізу арқылы шешуге болады.
Бұл шаралар экологиялық тұрғыдан жан-жақты ойластырылуы қажет
Батыс елдері ауа бассейнінің ластануымен 70-ші жылдарыдың (20.ғ) басында айналыса бастады, ал қалғандары оны енді ғана сезді.
Адамдардың, тірі организмдердің ауыруы, денсаулығының нашарлауы ауаның ластануына байланысты.
Ауадағы бөлшектердің екі түрі бар: майдадисперсті, күрделі дисперсті. Майдадисперсті аэрозольды бөлшектерге кқміртегі, қорғасын, күкірт және азот қосылыстары жатады адам тіршілік әсерінен ауаға түседі.
Күрделідисперсті бөлшектерге мыс, әк, мрамор, бор кальции карбонаты, кремний, (карбид кремния) жатады.
Азот қосылыстары тамыр – сосуд ауыруларына шалдықтырады.
Қорғасын нерв жүйелеріне, миға, балалар психологиясына әсер етеді.
Асбест өкпе рагына шалдықтырады. Хром, никель, мышьяк рак ісіктеріне шалдықтырады.
Ауаны кқп түрде ластайтын химиялық заттар және олардың адамдарға әсерлері. Ag, C6H6, Cd, Cl2,CO(угарлы газ),F(нон), HxCx сутектікөміртектер, пено (формальдегид), HCl, HF, Hg, HNO3, HONO(азотты қышқыл), H2S, H2SO4, Mn, Ni, NO2OH-, O3, SO2.
Дамыған елдердегі үлкен қалаларда автокөліктерден (әсіресе дизельді) ауа көп ластанады.
Угарлы газдың () құрамында 200-ден астам зиянды заттар бар, олар, демалу органдары және өкпе ауыруларына ұшырайды.
Угарлы газдың адам денсаулығына әсері.
СО адамның ойлау қабілетін, рефлексін, ұйықтау және есінен айырып өлтіруі мүмкін. Екі қабат әйелдерге баланың өсуіне әсер етеді.
Рв – қанайналымына, нервқа, зәр шығару жүйесіне әсер етеді. Адам сүйегіне және басқа организмдерде жиналады, сондықтан өте зиян.
NО2 – грипті, өкпенің қабынуын арттырып бронхит және пневмония ауыруына шалдықтырады.
Озон (О3) – демалу органдарына, жөтелдіреді, өкпе жұмысын нашарлатады, неше түрлі тұмауға шалдықтырады. Жөрек, астма, бронхит ауыруларына ұшыратады.
Басқа улы қосылыстар – рак, тұқым сферасына және жаңа туылған балдарда неше түрлі дефектілер болады.
Жербетінде озонның көбейуі медицинада үлкен проблема болды, көптеген елдерде : АҚШ, Европа, Мексика т.б.
Осымен бірге қышқылды жаңбырдың да зияны мол. Оған барлық жауынның түрі жатады: қар, жаңбыр бұршақ, бұршақ және қар аралас жаңбыр т.б. Номада жауған (таза) жаңбыр сутек рН= 5,6.
Батыл ұсыныс керек
Не айтасыз талапкер?
Қоғам мен табиғаттың өркениет тарихындағы қатынасы: тарихи аспект.

Жоспар:
1.Аулаулық-жинаулық мәдениет;
2.Аграрлы мәдениет;
3.Индустриалды қоғам;
4.Постиндустриалды қоғам (ноосфера)
Тақырыптың қысқаша мазмұны: 1.Қоғамның, адамның және табиғаттың қарым-қатынасының қазіргі заманғы мәселелерін тереңірек түсіну үшін өткенге көз жүгіртіп, қоғамның дамуының әр бір кезеңінде осы қатынастар қалай дамығандығын мақсатты түрде зерттеу керек. Алғашқы кезеңде осы бағытта ғылыми зерттеулер антикалық кезеңнің – Анаксимандр, Эмпедокл, Лукреций тұсына сәйкес келеді. Осы зеррттеудің нақты жарылысы- ХІХ –ХХ ғ басында адамның пайда болуын зерттеуші археологиялық ашылулармен толықты / Шаафгаузен, Ларте, Дюбуа, Дарт т.б./, ал эмпирикалық материалдардың жинақталуы эволюциалық /Гексли, дарвин, Геккель/, және тарихи-мәдени /Морган, Тайлор, Леви-Брюль/ антропологияларының негіздерін қалаған. Шаруашылықтық- мәдениеттік факторға негізделе отырып, оғам мен табиғаттың қатынасының 4 эпохасын бөледі:
1. Аулау мен жинау мәдениеті
3.Аграрлық мәдениет
4.Индустриалдық қоғамның дамуының кезеңі
5.Постиндустриалды кезең
2. Антропологтардың жаңа зерттеулері алғашқы, көне қабілетті адам – homo habilis 2 млн жыл бұрын пайда болған деседі. Ал шамамен 200 мың жыл бұрын homo sapines пайда болған. Шамамен 10-15 мың жыл бұрын адамзат барлық ареалдарда таралды. Мезолиттің /10мың жыл бұрын/ басталуында адамзат саны 3-5 млнға жеткен. Осы периодта халықтың орташа тығыздығы- 0,05 адам/км квадратына. Адамзат қоғамының пайда болу негізінде палеолиттің барлығында адам ірі жануарларға аң аулауға бейімделген.
Алексеевтің пікірінше, палеолиттің аулаулы шаруашылығының 2 формасы болған: ұрлау- қажеттілігіне қарай тағамның түсуін реттеуші мен қуу - аулау мен табу пайдаланудан жоғары болды. Палеолитті адам бастапқыда ұрлап аң аулауға мұқтаж болды. Шамамен 10-12 жыл бұрын мұздықтардың қайтуына байланысты адамға тағам болатын көптеген аңдар тіршілігін өзгертіп, немесе өліп қалған. Плейстоценнің соңына қарай /палеолиттің археологиялық периодтануы/ адамзат ерекше байқалатын суықтықпен соқтықты, нәтижесінде аңдардың жаппай қырылуы болған. Алекссеев осы жағдайдың дамуын экологиялық кризистің басталуы деп байланыстырады.
4-2,5 млн жыл бұрын адам тегі- австролопитектер қауіпті жануарлар үшін қару- жарақ жасаған. 200-300 мың жыл бұрын неандерталдық адам тас пышақтар, егеулер, тас балталар жасаған. 1,9 млн жыл бұрын адамдар баспана салуды меңгерген. Адам мен басқа жануарлардың экологиялық ерекшелігі отты ойлап табуы- 300 жыл бұрын шамамен адам отты, найзағайдан, торфтың жануынан ала бастады, ал 150 мың жыл бұрын отты өздері жағуды меңгерген.
3. Аграрлық период мал асырау мен жерді өңдеуден басталады. Алғашқы жерді пайдалану 10-11 мың жыл бұрын пайда болды. Осымен қатар иттерді қолдану, асырау жүрген, Алғашқы жерді өңдеу мен мал асырау Орталық Азия мен Солт Африкада пайда болған. Осыдан бастап ол Европаға таралған. Аграрлық мәдениетке өту- неолиттік революция деп аталды. Шамамен 7-8 мың жыл бұрын астық тұқымдастар- күріш, бұршақ, фасоль, лен игерілген. Тағам үшін қолданылатын аңдар 12-10 жыл бұрын қолға үйретілді.
4. Индустриалды кезең 18 ғасырда баталған. Бұл кезең тігін мен машина жасаудан және ауыл шаруашылығының машиналарын жасаумен байланысты. Бұл маиналардың болуы ауылшаруашылығының жедел дамуын қамтамасыз етеді. 19 ғ пайдалы қазбалар игеріле бастаған, темір рудалары мен көмір. Көмір чугунды алуда қолданылған. П.Кусси бойынша, экономикалық даму осы кезеңді қамтиды. Осы периодта адамзат үшін аурулардың вакциналары қолданыла бастады. Алғашқы вакциналық егулерді Пастер, Беринг, Китасато, П.Ру, Кальтмет, Боррель, Дженнер ойлап тапқан. 18 ғ 2 жартысы мен19 ғ толықтай жаратылыстану ғылымдарының дамуымен сипатталады. Геккель экология терминін енгізді.
5. Ф.Бэкон өзі қоғам мен табиғаттың қатынасының дамының ғылыми білімдеріне ерекше көңіл бөлген. Оның пікірінше аданың кұші табиғаттың заңдарына бағынбайды. В.Вернадский қазіргі адам ірі күшті геологиялық күш болып қалыптасып келеді деп жазған.Оның әсер ету мөлшері ғаламдық болып, табиғи процесстерді өзгерту арқылы экологиялық ауыр жағдайға ұшыратты. Бірақ В.Вернадский адамның санасының күшіне сенген. Ол ноосфера деп, адамның әрекеттері саналы болатын биосфераның жаңа сапалы жағдайын сипаттайды. В.И.Вернадский оқыған лекцияларға таңдана, француз ғалымы математик Э.Леруа 1927 ж ноосфера түсінігін енгізді. Леруаның ойынша, ноосфера дегеніміз биосфераның жаңаланған геологиялық сатысын айтамыз. Ол осы ойларын жолдасы геолог- палентолог П.Тейяр де Шарденмен бірге ойлап енгізгенін айтады. П.Тейяр де Шарден ноосфера туралы өзінің ойларын «Адам феномені» деген философиялық кітабында көрсетеді. Бұл кітабында ол ноосфераны жаңа жамылғы, саналы пласт деп анықтама берген.
В.Вернадскийдің оқытуында, ноосфераны адамзаттың пайда болуы мен табиғат заңдылықтарын біле отырып, техникаларын дамыту арқылы биосфераға белгілі әсерлерін тигізетін биосфераның жоғарғы сатысы. Ол тірі материя – сананы ұстаушы – салмағы бойынша биосфераның аз бөлігін алады деп белгіліген. Жер бетінде адамның пайда болуы биосфераның жаңа жағдайын- сана қабатына ноосфераға көшу болып табылады. Адамның санасымен ғылыми ойларын ескере отырып В.Вернадский келесі түйіндер жасаған:
* ғылыми шығармашылықтың жүргізілуі адамның өзі өмір сүретін биосфераны өзгертетін күші болды
* ғылыми ойларға сәйкес биосфераның өзгеруі құтылуға келмейтін жағдай
* биосфераның өзгеруі адамның ерігінен тыс табиғи процесс ретінде жүруде
* өмір сүру ортасы ұйымдасқан қабаты биосфера болса, оған жаңа фактор адамның ғылыми әрекеттерінің енуі – биосфераның ноосфераға көшуінің табиғи процессі болып табылады.
.Қазіргі рацинализм деген кітабында академик Н.Н. Моисеев биосфера мен коэволюция туралы ойларын жеткізді. Адамның табиғаттың тепе-теңдігін қайтаруға екі жолы бар екенін: толық автотрофтылыққа көшу, адамды кез келген техносфераға орналастыру немесе биосфераға тигізетін антропогендік күштерді 10 есеге азайту. Бірақ Н.Н.Моисеевтің бұл ойлары бүгін де ,ертең де шыншыл болмайды.
Автотрофтылық мәселелері жайында Вернадскийде, Циолковский де оның болуын терең қарастырған. Осы мақсатта Вернадский жасанды геохимиялық циклдер жайында ойларын айтқан. Моисеев: адам – биосфера эволюциясының нәтижесі, биосфера адамсыз өмір сүрсе де, адам биосферадан тыс тіршілік ете алмайды. Адамның автотрофтылығы жайында ойлардың барлығы қиял болып табылады. Биосфера мен адамның коэволюциясын жағдайын қамтамасыз ету үшін адам табиғатты өзгертіп қана қоймай өзін өзі де өзгерту керек, яғни мақсатты түрде саналы әрекеттерге көшу керек.
Табиғаттың табиғи тепе-теңдігін қамтамасыз ету, адамның әрекеттері табиғи биосфералық циклдерге енуі де шындыққа жанаспайды. Ол үшін биосфераға тигізетін антропогенді күш 10 есеге азаюы керек, бұл дегеніміз
адам санының 10 есеге азаюы немесе әрбір адамға шаққандағы қажеттіліктерді азайту болып табылады. Экологиялық кризистен құтылу үшін іске асырылатын жол ойлап табылуы керек. Басқа сөзбен айтқанда адамзат стратегиясының болуы, бұл термин Н.Н Моисеевтің ойы бойынша табиғаттың коэволюциясы жағдайын қамтамасыз ете отырып, қарқынды дамудың сапалы жолын іздестіру болып табылады. Сондықтан да қазірден бастап, тұрақты даму түсінігін енгізу қажеттілігі туып отыр.
Планетадағы тіршілікті қорғау бүкіл адамзаттың бірігуін талап етеді. 1987 ж БҰҰ Дүниежүзілік қоршаған орта мен даму комиссиясы «Біздің жалпы болашағымыз» атты есебінде қоршаған орта үшін қауіпсіз жолда экономикалық дәуірге» аяқ басуға шақырды.
Алғаш рет тұрақты даму комиссиясы ұсынылды. «Тұрақты даму» дегенде қазіргі уақыттың қажеттілігін қамтамасыз ете отырып, болашақ ұрпақтардың өзінің қажеттіліктерін қамтамсыз ететін тұрақта даму деп түсніеді. БҰҰ материалдары: біз ата-бабаларымыздың жерін мұраға алған жоқпыз, біз оны өзіміздің балаларымыздан қарызға алдық.
1992 ж маусым айында Рио-де –Жанейро қаласында өткен БҰҰ қоршаған орта мен даму бойынша өткен конференциясы «Тұрақты даму» концепциясын және «ХХІ ғ күн тәртібінде» атты ауқымды бағдарламаны қабылдады. Бұл бағадарлама шешілуі болашақта тұрақты дамуды қамтамасыз ететін жалпы мәселелер қарастырылған.
Портфолио дайында
Әлеуметтік экологияның даму кезеңдері.

Жоспар:
1.Әлеуметтік экологияның даму кезеңдері.
2.Эмпирикалық кезең.
3.Модельдік кезең ұғымдары.
4.Әлеуметтік экологияның функциялары
Тақырыптың қысқаша мазмұны: Әлеуметтік экология терминінің пайда болуы Чикаго мектебі әлеуметтік психологтарының- Р.Парк пен Е.Берджеске тәуелді. Авторлар 1921ж адам экологиясы түсінігі ретінде қолданған. Әлеуметтік экология түсінігі биологиялық, әлеуметтік көзқарастар мен сипаттар деп қарастырылған. Әлееуметтік экология терминіне 1927ж Р.Мак-Кензил оны адамдарды территориалдық және уақыттық қатынаста сипаттаушы және селективті, таратушы, аккомодациялық күштері әсер ететін ғылым ретінде сипаттады. Басында батыстың ғылымында адам экологиясы түсінігіне енгенімен әлеуметтік экология терминінің өзі тұратын қоршаған орта мен адамның қарым-қатынасы бағытында дамитындығы дұрыс көзқарас. Адам экологиясы деп қарастырылу әлеуметтік экологияның пән ретінде дербес, гуманитарлы бағытталуына қиыншылықтар келтірген. Бірақ та әэ қала экологиясы деп қатысты жеке қарастырылды. Д.Ж.Марковичтің айтуынша әэ біртіндеп өзінің әдістемелік аппаратын қалыптастырып, уақыттық-кеңістіктік аралықта әлеуметтік география мен дистрибуцияның экономикалық теориясын қамтыды. Әлеуметтік экологияның биоэкологиядан бөлініп дамуының прогрессті кезеңі 60 жылдар болды. Бұған тіреу болған 1966ж Әлемдік әлеуметтанушылардың конгресі болды. Ал 1970ж Варне қаласындағы әлеуметтанушыларды біріктірген әлеуметтік экология мәселелерін қарастыратын зерттеуші комитет құру болған. Әлеуметтік экология ғылымының Ресейде дамуына Э.Гирусов, А.Кочергин, Ю.Марков, Н.Реймерс, С.Соломина т.б. еңбек еткен. Қазіргі замандағы этапында әлеуметтік экологияның тұрақтануына байланысты зерттеушілердің алдындағы оның пән ретінде қалыптасуы. Мектеп оқушыларына арналған А.Ошмарина мен В.Ошмаринаның «Экология» сөздігінде әлеуметтік экологияның 2 нұсқасы берілген: тар мағынада оны адамзат қоғамының қоршаған табиғи ортамен қарым-қатынасы туралы ғылым делінсе, кең мағынада жеке адам мен адамзаттық қоғамның табиғи, әлеуметтік, мәдени ортамен байланысы туралы ғылым делінген. Осы жүктемемен В. Бухвалов, Л.Богданова келіссе, Н.Агаджанян, В.Казначеев, Н.Реймерс келіспеді, олардың айтуынша, бұл ғылым антропожүйенің биосферамен , сондай-ақ адамзат қоғамының ішкі биосоцалдық ұйымдарымен қатынастарының сұрақтарын қамтиды.
Д.Ж.Марковичтің ойынша, қазіргі заманғы әлеуметтік экологияның зерттеу обьектісі-жеке әлеуметтану мен адам мен қоршаған ортасының арасындағы мамандандырылған байланысы. Тапсырмалары: тіршілік ету ортасының ,яғни табиғи және жалпы факторлардың адамға әсері, адамның қоршаған ортаға әсері, назар аударуы.
Экология ерте заманда пайда болған. Себебі тірі организмдердің оны қоршаған бейорганикалық және органикалық заттарға әсері қандай болатынын білу қажет болды. Сол кездің өзінде Аристотельдің (384-322 біздің э.д.), Р. Бойльдің (1627-1691) және т.б. ғалымдардың еңбектері осыларды қарастыра бастаған.
Экологияның даму кезеңін үш этапқа бөлуге болады.
1 этап – Х1Х ғасырдың 60-шы жылдарына дейін. Бұл аралық экологияның пайда болуы және ғылым ретінде қалыптасу кезеңі. Бұл этапта тірі организмдердің қоршаған ортамен және олардың өмір сүретін ортасы туралы алғашқа ғылыми шолулар жасады.
XVII-XVIII ғасырда А. Реомюр, 1734 ж. т.б. ғалымдар өздерінің көртеген биологиялық жазбаларында экология туралы жаза бастады.
Осы кезде Ж. Ламарк (1744-1829ж) және Т. Мальтус (1766-1834ж) ең алғашқы рет адамның табиғатқа көп зиян келтіріп жатқаны туралы ескертулер жасап жаза бастады.
2 этап – Х1Х ғасырдың 60-шы жылдарынан бастап ХХ-шы ғасырдың 50-ші жылдарына дейін. Бұл кезеңде экология өз алдына ғылым болып шықты. Осы кезеңнің басында К.Ф. Рулье (1814-1858ж), Н.А. Северцова (1827-1885ж) және т.б. көптеген орыс ғалымдары экологияның алғашқы принциптерін және түсініктемелерін берді. Олар осы күнге дейін күшін жойған жоқ.
Әлеуметтік экологияның функцияларын атайды: табиғат қорғаушы, прагматикалық, болжамдық, дүниетанымдық, әдістемелік.
Табиғат қорғаушы функциясы:
1. Адамның табиғи және әлеуметтік ортамен қарым-қатынасы
2. Экологиялық демографияның, миграциялық процесстердің, денсаулықты сақтау, қоршаған ортаның факторларының адамға әсері
3. Адамдарды табиғи апаттрадан қорғау
4. Табиғатты адамның варварлық қатынасынан қорғау
Теориялық функция- қоғамның , адамның және табиғаттың әр түрлі экологиялық кезеңдеріндегі экологиялық дамуының негізгі концептуалды парадигмаларын (мысалдар) қарастырады. Мысалға ҚР экологиялық қауіпсіздік концепциясын айтады. Экологиялық қауіптіліктің негізі экономика дамуының, технологияның артта қалуының, антропогенді апаттардың салдарынан адамның тіршілік ортасының бұзылуы. ӘЭ прагматикалық функциясы эколог кадрлардың мамандандыруды арттыруды қолдайды. Басқа кезеңдердей емес, қазіргі кезде эколог-профессионалдарды дайындау, әлеуметтік орта мен табиғи орта бағытында экологиялық-құқтық мәдениетті дамыту қажеттілігі зор. Осы салада мемлекетаралық қатынастарды күшейту, квалификациялы сараптамаларды, бақылау жүргізе білу, бірлестіктік модель құру қажеттілігі.
Адам- қоғам- табиғат қатынасында басты рольді болжамдық функция атқарады. Ол ғаламшардағы адамның болуының болашақтық және жеке жетістіктерін болжамды анықтайды, адамдардың табиғи апаттарды болдырмауын қадағалайды.
Әлеуметтік экологияның пәні және міндеттері, қалыптасу тарихы.

Жоспар:.
1.Әлеуметтік экология пәні
2.Әлеуметтік экология ғылымының зерттеу обьектілері
3.Әлеуметтік экология ғылымының міндеттері
Тақырыптың қысқаша мазмұны: Адамдарда экологиялық білім мен ойлардың пайда болуы мен дамуы терең ескі заманға тамырын жібереді. Қоршаған орта туралы және онымен қарым-қатынас сипаты туралы білім адамзат пайда болғаннан бастау алады. Адамның өмір сүру жағдайы өздері аулайтын жануарлар туралы, жемістерді жинау арқылы пайдалы және пайдасыз екендігі туралы ақпараттар жинады. Жарты млн жыл бұрын адамзат өздері жинап жеген тамақтары туралы мәліметтерді біоген. Сол кездерде табиғи көздерді жағу арқылы термикалық процессетрді қолданғанда тамақтың физикалық сапасы өзгеретіндігін білген. Біртіндеп адамда әр түрлі табиғи материалдар туралы және оларды қолдану ерекшеліктері туралы мәліметтер жинақтала бастады. Шамамен 150 мың жыл бұрын адамдар өздері отты жағуды, баспана тұрғызуды, ауа-райының нашарлауы мен жауларынан қорғануды игере бастаған.
Бэд 8 мыңжылдықта Азияда жерді әр түрлі әдістермен игеріп, ауылшаруашылық мәдени өсімдіктерді өсіруге қол жеткен.
6-2 мыңжылдықта болған. Қоршаған орта туралы ғылыми ойлардың прогрессі антика эпохасына келеді (бэд 7-5ғ). Көне Греция мен Рим ойшылдары Жердегі өмірдің пайда болуы туралы қызуғышылықтары ерекше болды.
Анаксагор көнегректік философ, математик, астроном (бэд500-428 ж)-тіршіліктің пайда болуын сансыз,шексіз заттар ұрықтар элементімен байланыстырады. Олар ретсіз орналасып хаос түзеді, бірақ әлемдік сана оларды қозғалысқа енгізіп, белгілі бір ретпен орналастырады, нәтижесінде біртектес элементтер жабысып, ал әр тектес элементтері бөлінеді де, жер мен заттарды құраған деген теорияны шығарған.
Эмпедокл көнегректік философ және дәрігер (бэд 487-424 ж) оның ойынша алдымен жерден өсімдіктер соңынан жануарлар пайда болған деген теорияны ұстанады. Нәтижесінде бір – бірімен қосылып, күрделі ағзаларды түзген, олардан өміршеңдері тірі қалып, ұрпақ берген. Оның пікірінше осы жолмен адам пайда болған деседі.
Аристотель ұлы философ, энциклопедист (бэд 384-322 ж) алғашқы жануарлардың жіктелуін берген.
Әлеуметтік экология терминінің пайда болуы Чикаго мектебі әлеуметтік психологтарының- Р.Парк пен Е.Берджеске тәуелді. Авторлар 1921ж адам экологиясы түсінігі ретінде қолданған. Әлееуметтік экология терминіне 1927ж Р.Мак-Кензил оны адамдарды территориалдық және уақыттық қатынаста сипаттаушы және селективті, таратушы, аккомодациялық күштері әсер ететін ғылым ретінде сипаттады.
Әлеуметтік экология – бұл қоғам мен табиғаттың, адам мен оның өмір сүру ортасы арасындағы мамандандырылған байланысты эмпирикалық зерттеуші және теориялық жинақтаушы ғылыми пән.
Экологиялық пәндер қаншалықты әр алуан болғанымен, осы күнгі экологияның барлық бағыттарының негізінде ағзалардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы туралы іргелі идеялар жатыр. Экология іргелі биологиялық пән ретінде барлық тірі ағзалардың өзара және табиғи ортамен әсерлесуін зерттейтін болса, әлеуметтік экология тіршілік иелерінің бір ғана түрінің саналы адамның – оның қоғамдық және шаруашылықтық дамуының әр түрлі кезеңдеріндегі табиғатпен жүйелі байланыстарын зерттейді деп аталатын ауқымды тармағының бір бөлігі болып табылады.
Бастапқыда «ортаның селективтік,дистрибьютивтік (реттеушілік) және аккомодациялық (бейімдеушілік) күштері әсер ететін, адамдардың террториалдық және уақыттық қарым-қатынастары жөніндегі ғылым» ретінде дүниеге келген әлеуметтік экология, қалыптасу мен өзін таныстырудың ұзақ жолын жүріп өтті. Өткен ғасырдың аяғына таман әлеуметтік экологияның екі түрлі анықтамасы қалыптасты: тар мағынада оны «адамзат қоғамының қоршаған табиғи ортамен әсерлесуі жайындағы ғылым», ал кең мағынада- «жеке адамның және адамзат қоғамының табиғи, әлеуметтік және мәдени ортамен әсерлесуі жайындағы ғылым» деп түсінеді. Бұл анықтамалардың екеуінің де түйіні – адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасын зерттеу. Кез келген экожүйенің , соның ішінде әлеуметтік экожүйенің де, оңтайлы күйі гомеостаз, яғни сыртқы ұйытқыларға қарсыласуы және динамикалық тепе-теңдікті сақтауға қабілеттілігі болып табылады.Экожүйелердегі адамның өзіндік рольінің ерекшелігі- бір мезгілде осындай тепе-теңдіктік обьекті және тепетеңдікті субьекті болып табылады. Әлеуметтік экология жаратылысы ерекше обьекттердің – «екінші табиғаттың» қызмет атқару тенднецияларын зерттейді. Көпшілік жағдайларда осы екінші табиғаттың болуы, әлеуметтік – экологиялық зерттеу обьектілері болып табылатын экологиялық проблемаларды туындатады.
Ғаламшар халқының күрт өсуі, табиғи ресурстардың сарқылуы, адамның тіршілік ету ортасының өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы өндірісінің қалдықтармен ластануы, табиғи ландшафттардың бұзылуы, түр әралуандығының кемуі сияқты мәселелердің асқынып кетуі қоғамның экологиялық сипаттағы шынайы мәліметтер алуға және адамзат қоғамының жуық арадағы және келешектегі даму жолдары жайлы мағұлмат алуға ұмтылуына себепкер болады.
Әлеуметтік экологияның қазіргі заманғы парадигмасы- орнықты даму концепциясымен үндеседі. Бұл концепция дамуды «адамзаттың қазіргі заманғы мұқтаждықтарын өтей отырып, келешек ұрпақтардың сыбағасына нұқсан келтірмеу, олардың өзінің өмірлік қажеттіктерін өтеу мүмкіншіліктеріне қауіп төндірмеу» деп түсінеді.
Әлеуметтік экологияның басты мақсаты- адам мен қоршаған ортаның жүйелі байланысының болуын оптималдандыру. Адам осы сферада адамның ірі контингенттерін жасайтын социум ретінде енеді.
Курстың міндеттері:
- әлеуметтік экологияның экологиялық пәндер арасындағы орныны анықтау;
- адамзатты өркениетінің дамуының қазіргі кезеңіндегі әлеуметтік экологияның сұранысқа ие болу себептерін ашып көрссету;
- адамның өзінің тіршілік ету ортасымен әсерлесуінің жалпы заңдылықтарын ашып көрсету;
- білім алушыларды биосфераның және адамзаттың өркениетінің дасмуының оптимистік және пессимистік модельдерімен таныстыру;
- әр түрлі деңгейдегі биологиялық және геоэкологиялық жүйелердің орнықты қызмет атқаруының заңдылықтары жөнінде білім беру;
- халықаралық және мемлекеттік институттардың жер биосферасы мен оның жекелеген бөліктерінің орнықтылығын қамтамасыз етуге бағытталған қызметін көрсету
4. Әдебиеттер тізімі:
4.1 Негізгі әдебиеттер:
1. Тарасов Е.О. Экология и охрана природы. Москва, 1990.
2. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-ата, «Ана тили»,1991.
3. Горелов А.А. Экология. Курс лекций. Москва, «Центр», 1997.
4. Стадницкий Г.В., Родионов А.И. Экология. Санкт-Петербург, «Химия», 1996.
5. Новиков Ю.В. Экология, окружающая среда и человек. Учебное пособие. Москва, 1998.
6. Жакбасова А.Ж. Экология, Алматы, 2003.
7. Оспанвоа Т.С. Экология, Алматы, 2002.
8. Тонкопий А.М. Экология и экономное проиродопользование, Алматы,2003.
9. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей природы, Алма-ата, 1991.
Алексахин Р.М. Сельскохозяйственная радиоэкология, М: 1991
4. 2 Қосымша әдебиеттер:
1. Алексанин Р.М. Ядерная энергетика и атмосфера. – М., 1982.
2. Барабой В.А. Популярная радиобиология. – Киев, 1988. – 192 с.
3. Гуськова А.К., Байсоголов Г.Д. Лучевая болезнь человека. – М., 1970.
4. Горин В.В. и др. Семипалатинский полигон: хронология подземных ядерных взрывов и их первичные радиационные эффекты (1981-1989). – Бюлл.Центра общественной информации по атомной энергии. – 1993. - №9. С. 21-32.
5. Дуриков В.А. Радиоактивное загрязнение и его оценка. – М., 1993. – 144 с.
6. Коглл Дж.Биологические эффекты радиации/ Пер. С англ. – М., 1986.-184с.
7. Кохран Т. И др. Ядерное вооружение СССР: Справочник.-М., 1980, 460с.
8. Максимов М.Т., Оджагов Г.О. Радиоактивные загрязнения и их измерение.-М., 1986. – 224с.
9. Макхиджани А. Идр. Ядерные материалы сквозь тусклое стекло: Технические аспекты утилизации плутония и высокообогощенного урана. – М., 1995. – 132с.
10. Моисеев А.А., Иванов В.И. Справочник по дозиметрии и радиационной гигиене. –М. 1984.
11. Миллер Т. Жизнь в окружающей среде / Пер. С англ.- М., 1994. Т.1
12. Нормы радиационной безопасности (НРБ-76). – М., 1978.
13. Одум Ю. Экология. – М., 1986. Т.1,2.
14. Последствия Чернобыльской катастрофы: Здоровье человека / Под ред. Е.Б. Бурлаковой: - М., -1996. -290с.
15. Приходько Н. Безопасность жизнедеятельности: А., 2000., 106-135с.
16. Радиационная защита. Рекомендации МКРЗ. / Публикация 26. – М., 1978.
17. Перцов Л.А. Ионизирующие излучения биосферы. М., 1973.
18. Программы университетов и педагогических институтов. / Сборник №38 – Алматы, 1998. С.54.
19. Руднев А.В. Радиационная экология. – М., 1990.
20. Радиация. Дозы. Эффекты, риск: Пер. С англ. – М., 1988.-79с.
21. Азаров В.А. Актуальные проблемы радиоэкологии бывшего Семипалатинского полигона. Радиационные исследования. // Сб. Семипалатинск., 1995. – с.81-85.
22. Лушников Е.В. Десятилетие после Чернобыля: последствия аварии и актуальные проблемы радиационной патологии // Архив патологии. – Киев, 1997. - №4 – с742-447
23. Чернобыльская катастрофа: причины и последствия. – в 4-х т. – Минск., 1993.
1. Алишева К.А. Экология.: Учебник. – Алматы:НАS,2006.- 304 с.
2. Тонкопий М.С. Экология и экономика природопользования.: Учебник. – Алматы: Экономикс, 2003.- 592 с
3. Сулеев Д.: Сагитов С.И., Сагитов П.И., Жумагулов К.К. Экология и природопользование. Концепция перехода к устойчивому развитию.: Учебник. – Алматы: Гылым, 2004.- 392 с.
4. Акимова Т.А., Хаскин В.В. Экология.: Учебник. – М.: ЮНИТИ,1999.- 455 с.
5. Белый А.В. Основы экологии и природопользования. Курс лекций.- Алматы, 1999.– 115 с.
6. Фурсов, Владимир Иванович.
7. Экологические проблемы окружающей среды [Учеб. для вузов] : учебник / Владимир Иванович Фурсов. - Алматы : "Ана тілі", 1991. - 192 с. : ил. - 2.70 р.
8. Вронский В.А. Прикладная экология. Ростов-н/Д., 1996.– 512 с.
9. Пучков, Л.А. Человек и биосфера: вхождение в техносферу: учеб. для студ. вузов / Высшее горное образование. - М. : Изд-во МГГУ, 2000. - 343 с. -50 тг.
10. Горелов А.А. Концепции современного естествознания.: Учеб. пособие. – М.: ВЛАДОС, 1998.- 512 с.
11. Чистик О.В. Экология : Учеб. пособие.- 2-е изд..- Мн:Новое знание , 2001-248 с.
12. Хван, Т.А. Промышленная экология: учеб. пособие для вузов- Ростов н/Д : "Феникс", 2003. - 320 с.
13. Горелов А.А.Экология.: Учеб. пособие. – М.: Центр,2002.-
14. 240 с.
15. Федорова, А. И.
16. Практикум по экологии и охране окружающей среды [Текст] : учеб. пособие / Под ред. В.И. Федотова. - Воронеж : Воронеж. гос. ун-т, 1997. - 304 с. - Библиогр.: с. 291-299. -: 327.20 тг.
17. Шамилева, И.А. Экология. учеб. пособие для вузов - М. : Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 2004. - 144 с. : ил. - Библиогр.: с.140
18. Дрейер, О. К Экология и устойчивое развитие. учеб. пособие - М : Изд-во УРАО, 1997. - 224 с. 250 тг.
19. Современные проблемы прикладной экологии. сб. трудов. - Алматы : [б. и.], 2007. - 155 с. - (Казахское агентство прикладной экологии). - Библиогр.: с. 153-: 200.00 тг.
20. Червинский, А.С. Биотехносфера: понятие и реальность - Минск : Навука и тэхника, 1992. - 102 с. - Библиогр.: с. 97-101. - 2-00 тг.
21. Колумбаева , С. Ж. Общая экология : учебное пособие - Алматы : "Казак ун-тi", 2005. - 126 с. 990.00 тг.
1. Экология человека : слов. / Агаджанян Н.А.,Ушаков И.Б.,Торшин В.И. - М. : Изд.фирма " Крук", 1997. - 208 c. - (в пер.) : 278.00 тг.
2. Гиляров А.М.Популяционная экология.-М.,1995 г.
3. Нечаев, Е. Л. Экологическое состояние Казахстана: проблемы и перспективы. аналитический обзор / Е. Л. Нечаев. - Астана : ЦНТИ, 2006. - 81 с. - 100.00 тг
4. Материалы Международной научно-практической конференции " Проблемы водного хозяйства ", посвященной 95-летию академика Р.Ж.Жулаева (21декабря 2006 г.) Тараз 2006 Тараз : Тараз университети, 2006. - 315 с. -300 тг.
5. Цели ООН в области развития на пороге тысячелетия в Казахстане. - Алматы : [б. и.], 2002. - 80 с. - Библиогр.: с. 76-77. - 50.00 тг
6. Человеческое развитие в Казахстане [Текст] : учеб. / Под общ. ред. Н.К.Мамырова и Ф.Акчуры. - Алматы : "Экономика", 2003. - 436 с. - 500.00 тг.
7. Экология и безопасность. Т.2. Ч.1. Экологическая безопасность. : справ. / Н.Г. Рыбальский, М.А. Малярова, В.В. Горбатовский и др. ; Под ред. Н.Г. Рыбальского. - М. : ВНИИПИ, 1993. - 239 с. - 225-00Мауль, Яков Яковлевич
8. Экономика и экология землепользования. Прогнозирование, территориальная организация и охрана ресурсов Казахстана. - Алматы : Кайнар, 1989. - 216 c. - 27-00 тг. Прохоров, Борис Борисович
9. Прикладная антропоэкология : учеб. ; . - М. : Изд-во МНЭПУ, 1998. - 312 с. Доклад о человеческом развитии в Центральной Азии. В будущее без барьеров: Региональное сотрудничество в области человеческого развития и обеспечения человеческой безопасности. - М. : Центр экономических и финансовых исследований и разработок, 2006. - 281 с. - 300 тг.
10. Новиков Ю.В. Природа и человек.- М.: Просвещение, 1991.- 223 с.
11. Алексеенко, В.А. Жизнедеятельность и биосфер: учеб. пособие / Владимир Алексеевич Алексеенко. - М. : "Логос", 2005. - 232 с. : ил. - (Новая Университетская Библиотека). - Библиогр.: с.228
12. Биримжанова, З.С. Сборник задач и упражнений экологического содержания. учеб. изд. / под ред. И.Э. Сулейменова. - Алматы : "Казак университетi", 2004. - 106 с. - 480.00 тг.
13. Ишмухамедова Н. Изучение курса: «Познание мира с основами экологии».-Алматы, 2000.– 112 с
14. Материалы международной научно-практической конференции "Проблемы гидрометеорологии и экологии" : сборник / М-во природных ресурсов и охраны окружающей среды РК. - Алматы : КазНИИМОСК, 2001. - 400 с. - 100-00 тг.
15. Захаров В.И., Качурин И.М. Охрана водных ресурсов-М.,1979 г.
16. Матросов И., Попова И.А. Охрана водной среды 1995 г.
17. Орлов В.Г. Контроль качества поверхностных вод.-Л.1988 г.
18. Биличенко Ю.П., Швецов М.М. Радиональное использование и охрана водных ресурсов.-М.,1986 г.
19. Владимиров А.М., Ляхин Ю.И., Матвеев Л.Т., Орлов В.Г. Охрана окружающей среды.-Л.,1991 г.
20. Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология в вопросах и ответах: Учебное пособие –Ростов н / Дону: Феникс,2002 г.
21. Горин В.В. и др Семипалатинский полигон: хронология подземных ядерных взрывов и их первичные радиационные эффекты (1981-1989). – Бюлл. ЦОИ по атомной энергии. 1993. №9. С. 21-32
22. Барабой В.А. Популярная радиобиология. – Киев,1998. -192 с.
23. Гуськова А.К., Байсоголов Г.Д. Лучевая болезнь человека. – М., 1970
24. Дуриков В.А. Радиоактивное загрязнение и его оценка. – М., 1993. -144 с.
25. Коглл Дж. Биологические эффекты радиации. Пер с англ. М., 1986. 186 с
26. Миллер Т. Жизнь в окружающей среде. Пер. с англ. –М ,1994. Т1
27. Чернобыльская катастрофа: причины и последствия. – в 4-х т. – Минск., 1993
28. Экологическая альтернатива./ Под ред. М.Я.Лемешева.- М.: Прогресс, 1990.- 800 с.
Тағы қандай авторлар қалды? Ұят болып жүрмесін
Сабақтардың тақырыптық жоспары
2.1. Тақырыптық жоспар

№ Тақырып атаулары Дәріс практ. ОБМӨЖ МӨЖ әдеб.
негіз қос.
1 Таќырып: Кіріспе. Әлеуметтік экологияның пәні және міндеттері, қалыптасу тарихы.
1.Әлеуметтік экология пәні
2.Әлеуметтік экология ғылымының зерттеу обьектілері
3.Әлеуметтік экология ғылымының міндеттері
1 1 1 3 1 2-3
2 2-тақырып.Әлеуметтік экологияның даму кезеңдері.
1.Әлеуметтік экологияның даму кезеңдері.
2.Эмпирикалық кезең.
3.Модельдік кезең ұғымдары.
4.Әлеуметтік экологияның функциялары
1 1 1 3 1 3
3 Тақырып: Қоғам мен табиғаттың өркениет тарихындағы қатынасы: тарихи аспект.
1.Аулаулық-жинаулық мәдениет;
2.Аграрлы мәдениет;
3.Индустриалды қоғам;
4.Постиндустриалды қоғам (ноосфера) 1 1 2 4 1 4-5
4 Тақырып: Әлеуметтік-экологиялық қатынастар.
1.Әлеуметтік-экологиялық қатынастар.
2.Адамның табиғи және әлеуметтік ортаға бейімделуі
3.Адамның төтенше жағдайлар кезінде өзін-өзі ұстауы.
4.Тіршілік ортасының экологиясы.
5.Әлеуметтік-тұрмыстық орта.
6.Қала ортасы.
7.Баспана ортасы.
8. Еңбек ортасы.
9.Рекреациялық ортасы. 1 1 1 5 1 5
5 Тақырып: Ғаламдық әлеуметтік-экологиялық мәселелер және оларды шешу.
1.Ғаламдық әлеуметтік-экологиялық мәселелер және оларды шешу.
2.Халық санының артуы, ортаның жалпы агрессивтік деңгейінің артуы. 3.Мутация.
4.Генофондты қорғауға компенсациялық көзқарас.
1 1 1 5 1 3-4
6 Тақырып: Экологиялық этика және білім элементтері
1.Экологиялық этика элементтері.
2.Антропоцентризм и натуроцентризм.
3. Экологиялық сана.
4.Экологиялық педагогика мен психология.
5.Экологиялық тәрбие мен білім.
1 1 1 5 2 4-5
7 Тақырып:Тұрақты даму проблематикасы.
1.Тұрақты даму терминінің философиясы, мағыналық жүктемесі.
2.Орнықты даму феноменінің экономикалық, әлеуметтік, экологиялық қырлары.
3.Орнықты қоғамның модельі, белгілері, қызмет атқару принциптері.
4.Тұрақты даму саласындағы негізгі міндеттер.
5.Тұрақты даму принциптері.
6.Іс-қимылдар бағыттары. 1 1 2 5 1 5-6
8 Тақырып: Тұрақты даму саласындағы ғаламдық бастамалар
1.Тұрақты даму саласындағы ғаламдық бастамалар.
2.Қоршаған ортаны қорғау саласындағы тұрақты дамуды қамтамсыз етуші халықаралық ынтымақтастық 2 2 1 5 1 6
9 Тақырып : Басқарушылықтың орнықты дамудың әр түрлі модельдерін қалыптастырудағы ролі.
1.Басқарушылықтың орнықты дамудың әр түрлі модельдерін қалыптастырудағы ролі.
2.Экономика мен қоғамның орнықты дамуының әлеуметтік-демографиялық және әлеуметтік-нарықтық модельдері 2 2 1 5 2 5
10 Тақырып. Қоғамның тұрақты дамуы индикаторлары.
1.Қоғамның тұрақты дамуы индикаторлары.
2.Даму индикаторлары ұғымы.
3.Экономикалық индикаторлар.
4.Экологиялық индикаторлар.
5.Әлеуметтік индикаторлар.
6.Доу-Джонстың тұрақтылық индексі. 2 2 1 5 2 6
11 Тақырып. Қазақстан тұрақты даму жолында.
1.Қазақстан тұрақты даму жолында.
2.Тұрақты даму концепциясы.
3.ҚР экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы.
4.Қазақстандағы адами даму.
2 2 2 5 1 4-3
15 15 15 45

2.3 Магистранттың өздік жұмысы

Тапсырмалар Сағат
Саны
(күндізгі)
Бақылаудың түрі
1.Дағдарыс туралы ұғым
2.Тіршіліктің пайда болуы туралы теориялар 6 реферат
Әлеуметтік экологияның функцияларын атайды:
1.табиғат қорғаушы;
2.прагматикалық;
3.болжамдық;
4.дүниетанымдық;
5.әдістемелік. 6 доклад
1.Тұрақты даму ұғымы
2. ХХІ ғ күн тәртібінде
3. Ноосфера және қоғам
6 реферат
1. Қала экологиясы
2. Рекреациялық орта түрлері
3. Төтенше жағдайлар туралы ұғым 6 доклад
1.Мутация
2. Генофонд
3.Демографиялық дүмпу 7 реферат
1. Экологиялық тәрбие
2. Экологиялық білім
3. ҚР білім беру жүйесі 7 доклад
1) Қоршаған орта мен оның дамуы туралы Рио-де-Жанейро декларациясы;
2) ХХІ ғасыр күн тәртібі;
3) Орманның барлық түрі тұрақты дамуы, басқару және сақталу принциптері туралы өтініш;
4) Климаттың өзгеруі туралы Рамалық конвенция;
5) Биоалуантүрлілік конвенция
7 реферат
Барлығы: 45

2.4. Магистранттың оқытушының бақылауымен жүргізілетін өздік жұмысы
Күндізгі бөлім
Семестр – I
Аралық бақылау –I Сағ.
саны
Бақылаудың түрі
«2030 жылдардағы ҚР даму стратегиясы»
Халықаралық экологиялық конвенцияларға кірудің оң жақтары
Қазақстан Республикасымен қол қойылған конвенциялар
1 реферат
Экологиялық басқару 1 доклад
Экология және экономика

1 реферат
Индикаторлар 2 доклад
Доу-Джонстың тұрақтылық индексі 2 реферат
Қаржы ресурстары және оларды пайдалану механизмі 2 доклад
Экологиялық қауіпсіз технологияларды қолдану, тұрақты дамуды ғылыми және ақпараттық қамтамсыз ету. 2 реферат

Аралық бақылау –II Бақылаудың түрі
Қалдықтар туралы жалпы түсінік, олардың экологияға әсері (студент бұл жөнінде қалдықтың қорларын картаға түсіреді). 1 реферат
Өз тұрған жеріңіздің ең басты мәселелері, негізгі радиациялық көздер, тұрғындардың денсаулығы, аурулардың аты, экологиялық қауіптен сақтану мүмкіншіліктері. 1 доклад
Радиоактивты қалдықтардың түрлері, радиоактивті қалдықтарды жерлеу және сақтау, олардың механизмдері, радиоактивті қалдықтарды жерлеуге сіздің көзқарасыңыз? 1 реферат
Экологиялық білім оның жалпы халыққа пайдасы. 1 доклад
Экологиядағы негізгі заңдар мен принциптер 1 реферат
Биосферадағы биогенді элементтердің айналымы 1 доклад
Жердің биоресурстары. өсімдіктер дүниесі мен олардың адам өмірі мен табиғаттағы ролі 1 реферат
Жануарлар дүниесі, олардың адам өмірі мен табиғаттағы ролі 1 Коллоквиум
Барлығы: 15

3. Білімді бағалау кестесі

Бақылаудың түрі 1- ІСБ 2- ІСБ Тест-экз Барлығы
Апталар
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15
1 Сабаққа қатысуы 0,25 0,25 0,25 0,25 0,25 0,25 0,25 1,75 0,25 0,25 0,25 0,25 0,25 0,25 1,75
2 Аралық бақылау 15 15
3 Практикалық сабақ 0,71 0,71 0,71 0,71 0,71 0,71 0,74 5 0,71 0,71 0,71 0,71 0,71 0,74 5
4 МӨЖ 0,46 0,46 0,46 0,46 0,47 0,47 0,47 3,25 0,46 0,46 0,46 0,46 0,47 0,47 3,25
5 ОБМӨЖ 0,71 0,71 0,71 0,71 0,71 0,71 0,74 5 0,71 0,71 0,71 0,71 0,71 0,74 5
БАРЛЫҒЫ 100% (30 ) 100% (30 ) 100% (40 100% (60)

3.1 Бірінші аралық бақылау бойынша білімді бағалау кестесі

Магистранттыңаты- жөні
Білімді бағалау Аралық бақылау Сабаққа қатысуы Барлығы
МӨЖ ОБМӨЖ
1 2 3 4 5 6 7 8 1 2 3 4 5 6 7
Жоғарғы
балл 0,46 0,46 0,46 0,46 0,47 0,47 0,47 0,47 0,71 0,71 0,71 0,71 0,71 0,71 0,74 15 1,75 30
Нақты
балл

3.2 Екінші аралық бақылау бойынша білімді бағалау кестесі
Магистранттыңаты- жөні
Білімді бағалау Аралық бақылау Сабаққа қатысуы Барлығы
СӨЖ ОБСӨЖ
1 2 3 4 5 6 7 8 1 2 3 4 5 6 7
Жоғарғы
балл 0,46 0,46 0,46 0,46 0,47 0,47 0,47 0,47 0,71 0,71 0,71 0,71 0,71 0,71 0,74 15 1,75 30
Нақты
балл

3.3. Білімді бағалау.
Білімді бағалау -100 баллды құрайды. Төмендегі 3.1 кесте бойынша студенттер әр аптада тиісті тапсырмаларды уақтылы орындауы керек.

Пән бойынша студенттің білімін қорытынды бағасы

Әріппен бағалау баллы
Төрттік бағалау баллы
Пайыз % Дәстүрлі баға
А 4.0 95-100 Өте жақсы
А- 3.67 90-94
В+ 3.33 85-89
Жақсы
В 3.0 80-84
В- 2.67 75-79
C+ 2.33 70-74
Қанағатты

С 2.0 65-69
С- 1.67 60-64
D+ 1.33 55-59
D 1.0 50-54
F 0 0-49 Қанағатсыз
ҰСЫНЫЛАТЫН ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Негізгі
1. Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы, Ғылым, 1997.
2. Колумбаева С.Ж., Білдебаева Р.М_______. Жалпы экология. Алматы, «Қазақ
университеті», 2006.
3. Мамбетказиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
Қайнар, 1990.
4. Бигалиев А.Б., Халилов М.Ф., Шарипова М.А. Основы общей экологии
Алматы, «Қазақ университеті», 2007.
5. Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану жəне топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, Қазақ университеті, 2000.
6. Акимова Т.А., Хаскин В.В.. Экология. Человек-экономика-биота-среда.,
М., «ЮНИТИ», 2007.
7. Шилов И.А. Экология. М.: Высшая школа, 2001.
8. Ильин В.И.. Экология, М., «Перспектива», 2007.
9. Новиков Ю.В. Экология, окружающая среда и человек. М., «ФАИР-
ПРЕСС»,2003.
10. Никаноров А.М., Хорунжая Т.А.. «Глобальная экология», М., ЗАО,
«Книга сервис», 2003.
11. Марфенин Н.Н. Концепция «устойчивого развития» в развитии / Россия
в окружающем мире: 2002 (Аналитический ежегодник) // Под общей
редакцией: Данилова-Данильяна В.И., Степанов С.А. - М.:Изд-во МНЭПУ,
2002.
12. Национальные доклады о состоянии окружающей природной среды в
Республике Казахстан в 2000-2006 г.г.. Алматы, 2001-2007 г.г.
13. Никаноров А.М., Хорунжая Т.А.. «Глобальная экология», М., ЗАО,
«Книга сервис», 2003.
14. Дрейер О.К., Лось В.А. Экология и устойчивое развитие, М., «УРАО»,
1997.
15. Доклад конференции ООН по окружающей среде и устойчивому
развитию, Рио-де-Жанейро, 1992. Том 1, Нью-Йорк, 1993.
16. Ермолаев Б.В. Основные положения о ноосфере. Единство биосферы и
человека. – М., 1999.
Қосымша:
1. Хандогина Е.К, Герасимова Н.А., Хандогина А.В.. Экологические
основы природопользования, М., «Форум», 2007.
2. Вернадский В.И. «Философские мысли натуралиста», М., «Наука», 1988.
3. Вернадский В.И. «Живое вещество», М., «Наука», 1969 г.
4. Гутенев В.В., Денисов В.В., Камышев А.П., Москаленко А.П., Нагибеда
Б.А., Осадчий С.Ю., Хорунжий Б.И. Промышленная экология, М., «МарТ»,
2007.
5. Маркович Д. Социальная экология. Москва «РУДН», 1998.
6. Медоуз Д.Х., Медоуз Д.Л., Рандерс Й., Беренс В.В. Ш. Пределы роста.
Москва: МГУ, 1991.
7. Концепция экологического образования Республики Казахстан. Астана,
2002.
8. Концепция экологической безопасности Республики Казахстан. Астана_______,
2002.
9. Доклад конференции ООН по окружающей среде и устойчивому
развитию, Рио-де-Жанейро, 1992. Том 1, Нью-Йорк, 1993.
10. Экологический кодекс РК, Астана 2007 г.
11. Экология. Под ред. Денисова В.В. Ростов-на-Дону: МарТ, 2002.
12. Арустамов Э.А., Левакова И.В., Баркалова Н.В. Экологические основы
природопользования. М.: 2001.
13. Ермолаев Б.В. Основные положения о ноосфере. Единство биосферы и
человека. – М., 1999.__
Қолданбалы экология бойынша авторлар қайда?
АЛҒЫ СӨЗ

Адамзат қоғамының табиғатпен қарым – қатынасы қазіргі заманның ең маңызды проблемаларының біріне айналды. Адам жерде пайда болған кезден бастап оның биосфераға тигізетін əсері үнемі үдеп отырды. Бірақ тек индустриалдық қоғам жəне демографиялық жарылыс жағдайында ғана адам əрекетінің жағымсыз зардаптары ғаламдық сипатқа ие болды. Қоршаған орта бұған дейін ешқашан байқалмаған қарқынмен ластанып жатыр.
Энергетикалық жəне минералдық ресурстардың сарқылу үрдісі байқала бастады. Антропогендік əрекеттің саналуан түрлері жануарлар мен өсімдіктердің көптеген түрлерінің тікелей немесе жанама түрде жойылуына əкеліп соқты. Табиғи ортаның химиялық ластануы, радиациялық жағдай, азық – түлік пен ауыз судың сапасының нашарлауы жəне т.б. халықтың денсаулығының нашарлауына əкеліп соқты. Бірқатар ғаламдық экологиялық проблемалар пайда болды: жылыжай эффекті, озон қабатының жұқаруы,
Əлемдік мұхиттың ластануы, шөлдену жəне т.б. Экономиканың экстенсивті дамуына байланысты экологиялық жағдай Қазақстанда да күрт нашарлады: Арал экожүйесінің бұзылуы, Каспий маңында жəне Шығыс Қазақстандағы қолайсыз экологиялық жағдай; Семей сынақ алаңына іргелес жатқан территориялар, топырақтың құнарсыздануы жəне т.т. Бірқатар уақытқа дейін, Ле–Шателье приципіне сəйкес, адамның
қоршаған ортаға əсері биосферадағы өтіп жатқан процестер нəтижесінде жұмсартылып келді. Бірақ қазіргі кезде антропогендік өзгерістер планетаның барлық дерлік экожүйелерінен байқалады, атмосфераның газдық құрамы. Жердің энергетикалық балансы өзгерді. Бұл адамның əрекеті табиғатпен қарама – қайшылыққа түсіп, “биосфера - адамзат” жүйесі барған сайын тепе – теңдік күйден ауытқып бара жатыр деген сөз, нəтижесінде əлемнің көптеген аймақтарында табиғаттың динамикалық тепе – теңдігі бұзылды. Барлығы жинала келіп қазіргі биосфераның жағдайының нашарлауына адамның денсаулығы мен рухани дуниесінің бұзылуына себепші болады.
Мəселені табиғи тепе – теңдікті қалпына келтіру нəтижесінде шешуге болар еді, бірақ бұл өте күрделі, əлемде теңдесі жоқ қиын мəселе, ол 1992 жылы Рио-де-Жанейрода күн тəртібіне қойылып, сонда Тұрақты даму тұжырымдамасына қол қойылып, бекітілді. Ғаламдық “қоғам – табиғат” жүйесіндегі тұрақты даму - əртүрлі деңгейдегі əлеуметтік–экологиялық жүйелерде динамикалық тепе-теңдікті сақтау болып табылады. Адамзат осыны неғұрлым ертерек түсініп осы жолға түссе, оның Жер бетінде тірі қалу мүмкіншілігіде соғұрлым жоғары болмақ. Бұл жолда мазмұны мен болмысы əрбір жеке тұлғаның экологиялық дүниетанымын қалыптастыру болып табылатын экологиялық сауаттылық шешуші рөлге ие болады жəне оның негізін “Экология жəне тұрақты даму” пəні құрайды. Пəннің мақсаты студенттерде қоршаған ортаға жəне өз денсаулығына ұқыптылықпен қарау сезімін қалыптастыру. Мұндай көзқарас болашақ жоғары білімді мамандардың экологиялық тұрғыдан сауатты шешімдер қабылдап, сол арқылы биосфераның тұрақты дамуына көмектесуіне септігін тигізеді.
Курстың негізгі мақсаты – табиғаттың жəне қоғамның тұрақты дамуының негізгі заңдылықтары туралы біртұтас түсінік қалыптастыру.
Пəнді оқытудағы міндеттер:
тірі ағзалардың, əртүрлі деңгейде ұйымдастырылған экожүйелердің,
бүкіл биосфераның қызмет атқаруының негізгі заңдылықтарын жəне олардың
тұрақтылығын оқып-білу;
биосфера компоненттерінің өзара əсерлесу заңдылықтары жəне
адамның шаруашылық əрекеттерінің, əсіресе табиғатты қарқынды пайдалану
кезіндегі салдарлары туралы білімдерді қалыптастыру;
əртүрлі мемлекеттердегі жəне Қазақстан Республикасындағы тұрақты
дамудың тұжырымдамалары, стратегиясы жəне практикалық міндеттеріі
туралы заманауй түсініктерді қалыптастыру;
студенттердің экологияның, қоршаған ортаны қорғаудың жəне
тұрақты дамудың күрделі жəне шиеленіскен мəселелерін талқылауда
ауқымды кешенді, объективті жəне шығармашылық көзқарасын
қалыптастыру.
Пəнді оқыту нəтижесінде студенттер білуі тиіс:
тірі ағзалардың тіршілік ортасымен қарым-қатынастарының жалпы заңдылықтарын;
тірі ағзалардың кеңістікке таралуын жəне сан динамикасын, қауымдастықтардың құрылымы мен динамикасын;
энергияның тірі жүйелер арқылы ағып өтуі жəне заттар айналымының заңдылықтарын, экологиялық жүйелердің жəне бүкіл биосфераның қызмет атқару заңдылықтарын;
табиғатты қорғау мен табиғатты ұтымды пайдаланудың негізгі принциптерін;
антропогендік əрекеттің əлеуметтік – экологиялық салдарларын;
тұрақты дамудың тұжырымдамасын, стратегиясын, проблемаларын, оларды əлемдік, аймақтық жəне жергілікті деңгейде шешуге қатысты көзқарастарды.
игеруі тиіс:
табиғи жəне антропогендік экологиялық процестерді анықтап, талдауы жəне олардың реттелуінің ықтималды жолдарын болжауы;
биосфераның тұрақтылығын сақтау жəне адамзат қоғамының апатты күйзелістерсіз дамуын қамтамасыз ету мақсатында, шаруашылық жүргізудің дəстүрлі формалары мен адамдардың тіршілік салттарын жоспарлы түрде өзгертуге бағытталған, адамзаттың тұрақты дамуының осы заманғы тұжырымдамалары мен стратегияларын ажырата білуі;
тірі организмдер мен қоршаған ортаның əсерлесу заңдылықтары туралы алған білімдерін күнделікті қызметінде экожүйелердің тұрақты дамуын сақтау үшін қолдана білуі тиіс.

машықтануы тиіс: экологиялық процестерді талдап, табиғат қорғау қызметінде нақтылы міндеттер қойып басым бағыттарды белгілеуге жəне алған білімдерін экологиялық мəселелерді шешу үшін пайдалануға машықтануы тиіс; биосфераның даму заңдылықтары, оның тұрақтылығының сақталу шарттары, сондай – ақ, əртүрлі мемлекеттерде, соның ішінде қазақстан республикасында, тұрақты даму идеясының іске асырылуы жөнінде білімдер жинақтауы тиіс.
Осы курстың алдында оқытылатын пəндердің тізімі: мектеп бағдарламасы шеңберіндегі биология, география, химия, математика, физика пəндері.
Сабақтас пəндердің тізімі: мектеп бағдарламасы шеңберіндегі: əлемдік тарих, қазақстан тарихы.

Пəннің мазмұны
КІРІСПЕ
Экологияның ғылым саласы ретіндегі анықтамасы. Экологияның мақсаты, міндеттері жəне зерттеу əдістері. Экологиялық білімдердің қалыптасуы мен дамуының қысқаша тарихы. Экологияның бөлімдері: аутэкология, демэкология, синэкология, глобалдық экология. Экологияның өзге ғылым салаларымен өзара байланыстылығы. Экологияның практикалық міндеттерді шешудегі рөлі. Экологиялық проблемалар, олардың осы заманғы экономикалық жəне саяси үрдістердегі алатын орны мен рөлі. “Тұрақты
даму” ұғымына анықтама жəне тұрақты даму тұжырымдамасын іске асырудағы экологияның рөлі.
18)Ластаушы объекттер:
А)өсімдіктер,жануарлар әлемі,микроорганизімдержәне адамдар
В)өнеркәсіп қалдықтары
С)вулкандардың атылуы
Д)адам және жұмыс салдарынан
Е)космостық сәулелер,шаң

19)Атмосферада қандай концентрацйя болуы мүмкін:
А)Максималдық концентрация,адамның денсаулығына және қоршаған ортаға зиянын келтірмейді
В)Атмосфераның құрамынан өзгеруіне байланысты
С)Атмосфераның ластануынан табиғи процестермен байланысты
Д)Метралогиялық процестер,атмосфераның ластануына ықпал етеді
Е)Атмосфераның ластануды арал факторымен байланысты

20)Атмосфераның ластануының фондық концентрациясы:
А)Басқа зәтектердің қайнар көзінен пайда болатын концентрация
В)Орташа концентрациясы
С)Концентрациясыжылда 200сут
Д)Орташа концентрациясы
Е)Жоғары концентрациясы

21)Маниторингтің негізгі тапсырмасы:
А)мезосфераның жағдайын бақылау
В)биосфераның жағдайын бақылау
С)тропосфераның жағдайын бақылау
Д)атмосфераның жағдайын бақылау
Е)гидросфера жағдайын бақылау

22)Техногенді рельф:
А)Халық шаруашылығындағы жердің белгілі бір бөлігін бұзу мақсаты
В)өңдеуге берілген жерлердің бұзылуы
С)Пайдалы қазбалар табу кезіндегі,жердің бұзылуы
Д)рельф,адамның жұмысының нәтижесінде
Е)Өңделген ашық жерде пайдалы қазбаларды табу нәтижесінде жердің бұзылуы

23)Қалпына келетін ресурстар:
А)Биологиялық ресурстар
В)Энергетикалық ресурстар
С)Миниралдың тыңайтқыштардың барлық түрі
Д)Су ресурстары
Е)Ауыл-шаруашылық ресурстары

24)Экология деп-*организімдердің өздері тіршілік ететін айналасындағы ортамен қарым қатынас жасаудың түрлерін көрсететін
биология ғылымдарының көрнекті салаларының бірін*айтқан ғалым?
А)Г.Д Торган
В)С.С Шварц
С)Х.Б Одум
Д)Э.Геккель
Е)Р.Дажовани

25)Антропогендік абиотикалық фанторлар ортасында жататындар?
А)Сүтқоректілер
В)Жануарлар
С)Адамдар
Д)Өсімдіктер
Е)Вирустар мен микробтар

26) Қоршаған орта бұл:
А)Барлығы, бізді қоршап отырған
В)Табиғи ресурстар
С)Жер қабафты
Д)Су
Е)Ауа

27)Қорек тізбегі қайсысы дұрыс:
А)шөп- қоян- қасқыр- арыстан
В)шырша- шөп-қаскыр- арыстан
С)шөп -құс –қоян- қасқыр
Д)құс- шөп -қасқыр- қоян
Е)қоян -қасқыр –шөп- құс

28)Жануарлардың арасында қандай түр көп тараған?
А)Әр түрлі организімдердің бірлескен түрлер
В)Организімнің өмір сүру ұқсастығына байланысты
С)Тірі организімдердің басқа организімдердің өзара байланысы
Д)Қоршаған ортаның көп түрдің бірлескен және олардың өмір сүру мен ұқсастығы
Е)

29)Қандай факторларға экология бөлінеді?
А)Тірі және өлі табиғат
В)Жануарлар және өсімдіктер
С)Ж ауқат факторы
Д)Ықпал ету факторы
Е)Темпиратура және қысым

30)Табиғаттың жаңа күйі:
А)Биотехносфера
В)Тропосфера
С)Литосфера
Д)Техносфера
Е)Биосфера
Орын қалдыру керек
7-нұсқа

1)Арнайы зеттеуге алған, бір нысананың екінші бір нысанаға қатынасын қалай атайды?
А)Моделдеу
В)көшіру
С)жоспарлау
Д)экологиялық кеңістік
Е)барлық жауаптары дұрыс

2)Ғаламшардың су ресурстары мынадан тұрады:
А)жер асты және үсті сулары,мұздықтар,атмосфера және қабықтың ылғалдығы
В)өзен, су,көл қоймаларынан
С)жер асты сулары,көлдер,мұхиттардан
Д)мұздықтар, атмосфералық ылғалдан
Е)қабықтың ылғалдығы,жер үсті суларынан

3)Су ресурстарын тең жағдай бөлу жағдайында өткізеді:
А)бақылау жүргізу
В)жоспар құру
С)қайта бөлу
Д)аккумулирлеу
Е)барлық жауабы дұрыс
4)Кейбір жағдайда ғана тасталатын қалдықтар:

А) ғылыми-техникалық жағдайға байланысты, ауаны ,суды,көп болып кетпеуі және
адамдарға,өсімдіктер мен жануарлар әлеміне зиян келтірмеу
В)Адамның өміріне концентрация газының тимеуі
С)Көп көлемдегі концентірлі газдың қоршаған орта мен адамға зиян тимеуі
Д)Ауыз судағы заттардың құрамы,белгілі бір жерге,белгілі бір уақыттағы режимде бақылау
Е)Белгілі бір уақыттағы, атмосферадағы концентрациялы примес:

5)Мұнайды өңдеу қауіпсіздігі қандай кссалықа жатады
А)1
В)2
С)3
Д)4
Е)5

6)Қауіпсіздігі қандай классқа, кондитерлік өнеркәсіптер жатады:
А)ІІ
В)ІҮ
С)ІІІ
Д)І
Е)Ү

7)Адамның іс-әрекетін әсерінен,қоршаған ортаның ластануы қалай аталады:
А)табиғаттың
В)негіздік
С)антропогендік
Д)экологиялық
Е)барлық жауаптар дұрыс

8)Фондық ластанушылар:
А)негізгі көздердің,атмосфераны ластау
В)антропогендік көздер
С)өнеркәсіптік
Д)ауыл -шаруашылық
Е)көліктік

9)Атмосферадағы антропогендік ластаушылардың көлемі-?
А)10
В)2
С)20
Д)1
Е)5

10)Атмосфераны ластайтын заттар:
А) Адамға және қоршаған ортаға зиян келтіретін,атмосфералық приместер
В)СО2 нің атмосферада болуы
С)өнеркәсіп қалдықтары
Д)Газдың көп көлемді концентрациясы
Е)Газ тәріздес,қатты,приместер,тұманмен бірге алғанда

11)Күн көзінің әсерінен, қалдықтардан пайда болады:
А)жауаптары дұрыс емес
В)тұман
С)түтінді тұман
Д)фотохимиялық түтінді тұман
Е)химиялық түтінді тұман

12)Папуляциялықэкология:
А)Тұқымдарды будандастыру,популяциялық құрамы мен санныңдинамикасының жалпы заңдылықтарын зерттейді
В)Тұқымдардың морфологиялық және биологиялық ұқсастығын және белгілі бір жерде будандастыра алатын
С)Экология биологиялық жүйенің ең үлкен популяция және қоғамды зерттеумен айналысады
Д)Табиғатта ерекше орын алатын,бірлескен жиынтығын зерттейді
Е)Белгілі аймақта өмір сүретін,әртүрлі түрлерді білдіретін,тірі организімдердің жиынтығы

13)Биосфера бұл:
А)атмосфераның төменгі қабаты
В)жер қабатының төменгі газды қабаты
С)жер қабығы ағзалардың және ағзалардың аймағы
Д)жер қабығының жоғарғы қатты қабығы
Е)сыртқы ортамен қатынас,субъект және объектпен тығыз қарым

14)Шымкент қаласының қазіргі кездегі ластанушы көзі:
А)көліктер
В)құрлыс материялдар қалдықтары
С)тұрмыстық қоқыстар
Д)мұнай өңдеу
Е)барлық жауаптар дұрыс емес

15)Ағынды суларды егістік жерлерге жібергенде бұл эффкет қалай аталады?
А)суландыру
В)тазарту
С)жерді тыңайту
Д)суландыру және жерді тыңайту
Е)барлық жауап дұрыс емес

16)Биосфера туралы ғылымның авторы:
А)Дарвин
В)Геккель
С)Вернадский
Д)Тунелли
Е)Одум

17)Барлық организімдердің ортасы,бір бірімен және қоршаған ортамен қарым қатынасы, зат айналымы мен күш айналымы болатын құбылыстарды қалай атайды?
А)Экологиялық жүйе
В)Экологиялық қуыс
С)Ареал
Д)Биоценоз
Е)Барлық жауаптары дұрыс емес
Өздерің қосымша тест құрастырыңдар
Мына үлгіде Слайд жасаңдарEUIfBAsy4UxpKh7WpVtXbW7HwdvXHV.jpg
Jc0dP2TRNNn5GU2xNxDjyvjES0wW8K.jpg
Қалай балақайлар? Дайынсыңдар ма?
17)Мониторингтің негізгі қызметі:
А)мезосфераның қызметін бақылау
В)биосфераның қызметін бақылау
С)тропосфераның қызметін бақылау
Д)атмосфераныңқызметін бақылау
Е)ноосфераның қызметін бақылау

18)Жылылық ластану мынаған кіреді:
А)Физикалық
В)Химиялық
С)Механикалық
Д)Микробиорганикалыққа
Е)Барлық жауаптары дұрыс емес

19)Жердің су қабаты:
А)гидросфера
В)литосфера
С)атмосфера
Д)биосфера
Е)барлық жауаптары дұрыс

20)Мұздықтарды еріту үшін қолданады:
А)жіңішке дисперсті көмірлі ұнтақ
В)қатты көмірқышқыл
С)йодттың тұзы
Д)мырыш хлоридін
Е)қышқыл

21) Өнеркәсіптегі судыпайдалану:
А)Барлық жауаптар дұрыс
В)сұйықтықтар мен газдарды жылытуға
С)сұйықтарды дайындауға
Д)аппараттарды тасмалдауға және т.б
Е)аппараттарды суытуға

22)Ең таза көл:
А)Эри
В)Онега
С)Балхаш
Д)Байкал
Е)Арал

23)Оңт Қазақыстандағы ең басты су көзі:
А)жер асты сулары
В)көлдер
С)өзендер
Д)су қоймалары
Е)барлық жауап дұрыс емес

24)Ауыл аймақтағы су көздерінің дастануы:
А)тыңайтқыштар
В)пестицидтер
С)гербицидтер
Д)детергенттер
Е)барлық жауабы дұрыс

25)Суға мыстың нормадан көп болуы мынаған әкеп соғады:
А)балықтардың жойылуына
В)балықтардың өліміне
С)пленканың пайда болуына
Д)балықтардың есту мүшелерінің төмендеуіне
Е)барық жауаптар дұрыс

26)Аутэкология нені зерттейді?
А)бір түрдің қоршаған ортамен қарым қатынастарын
В)ағзалардың өмір сүру қабілеті және қарым қатынастарын
С)популяцияның саны мен олардың өсуінің арасындағы қатынасы
Д)ағзалардың түрін
Е)биосфера туралы ғылымды дамыту
27)Популяциядағы түрлердің бір –бірімен қарым қатынасы:
А)серіктестік
В)негізгі таңдау
С)мутамум
Д)сембиоз
Е)агрессия

28)Ғылымдық мониторингтің негізгі жүйесіне кіреді-
А)Космостық және есептеуіш техника
В)Космостық техника
С)Есептеуіш техника
Д)Процесстерді модельдеу
Е)Ағзалардың динамикалық популяциясына қарау

29)Кәсіпорындардағы санитарлық жұмыс лабораториясы мынаған кіреді:
А)Жахандық маниторингқа
В)Ғылымдық маниторингқа
С)Ұлттық маниторингқа
Д)Аудандық маниторингқа
Е)Барлық жауаптары дұрыс емес

30)Синэкология пәні нені зерттейді?
А)Тірі ағзалардың өмір сүруін
В)Ағзалардың өмір сүруін,қоршаған ортамен және бір бірімен қарым қатынасы
С)Өлі ағзалардың өмір сүруі
Д)
Е)
Қатесі бар екен, мойындаймыз
6-нұсқа

1)Экологиялық кризистің ғылыми тамыры:
А)Аналитизм
В)Синтетикалық көзқарас
С)Ғылымның күрделенуі
Д)Аналитизм және ғылымның бөлінуі
Е)Религия

2)Тропосфераның шекарасы мынандай биіктікте:
А) 8 -12 км
В) 2 -4 км
С) 4 -8 км
Д) 6 -10 км
Е) 1 -2 км

3) Ғылымның қазіргі кездегі орентациясы:
А) Экологизацияға
В) Техникалық күштің өсуіне
С) Дисциплиналардың бірігуі
Д) Жағдайға бейімделу
Е) Тәжірбие

4) Миханика аудармасында-
А) Қозғалыс
В) Күш
С) Ойоау
Д)Қабілет
Е)Инерция

5)Биосфера -бұл:
А)Жер қабығы,атмосфераның,гидросфераның төменгі,және литосфераның жоғарғы қабаты;
В)Жер қабығы, литосфераның төменгі, және атмосфераның жоғарғы қабаты;
С)Микроорганизімдер,жер қабығын зерттеу
Д)Жердің жоғары озондық қабаты

6-нұсқа

1)Экологиялық кризистің ғылыми тамыры:
А)Аналитизм
В)Синтетикалық көзқарас
С)Ғылымның күрделенуі
Д)Аналитизм және ғылымның бөлінуі
Е)Религия

2)Тропосфераның шекарасы мынандай биіктікте:
А)8 -12 км
В)2 -4 км
С)4 -8 км
Д)6 -10 км
Е)1 -2 км

3)Ғылымның қазіргі кездегі орентациясы:
А)Экологизацияға
В)Техникалық күштің өсуіне
С)Дисциплиналардың бірігуі
Д)Жағдайға бейімделу
Е)Тәжірбие

4)Миханика аудармасында-
А)Қозғалыс
В)Күш
С)Ойоау
Д)Қабілет
Е)Инерция

5)Биосфера -бұл:
А)Жер қабығы,атмосфераның,гидросфераның төменгі,және литосфераның жоғарғы қабаты;
В)Жер қабығы, литосфераның төменгі, және атмосфераның жоғарғы қабаты;
С)Микроорганизімдер,жер қабығын зерттеу
Д)Жердің жоғары озондық қабаты
Е)Жер қабығы; гидросфера және литосфераның төменгі қабаты;

6)Эдафогендік абиотикалық фактор:
А)Қабықтың механикалық құрамы; ылғалдылық және қаттылық
В)Жарық, темпиратура және ылғал
С)Су деңгейінен жоғарғы рельеф
Д)Су мен ауа ,қышқылдық және қаттылық
Е)Ауа қысымы ;жел бағыты.

7)Опухалдық құрылыс су құрамында мынадай заттардан тұрады:
А)Араматикалық көмірқышқыл аминды және бинзинді
В)Сульфаттаорды және сульфидтерді
С)Фосфатты және нитратты
Д)Көмірқышқылды және бензинді
Е)Ауыр металдарды және карбанатты

8)Орографиялық абиотикалық факктор:
А)Су деңгейінен жоғарғы рельеф
В)Жарық,темпиратура және ылғал
С)Желдің бағыты,және ауа қысымы
Д)Қабықтың құрамы; мықтылық және ылғалдылық
Е)Су құрамы қышқыл және қатты су

9)Жаңа техникалық жаңалық ашу бағыты:
А)Стендік сынақтар
В)Альтернативтілік
С)Ткесеру,ррреферендум және альтернативтілік
Д)Полигендар құру
Е)Практикада

10)Атмосфераның ластануы:
А)Белгілі аймақтық ластануынан
В)Атмосфераның оттегімен ластануы
С)Адамдардың өзен көлді ластауы
Д)Әр түрлі ластаушы күштер
Е)Ішкі ластану

11)Экологиялық жүйе дегенімізді қалай түсінеміз?
А)Ағзаның қатынасы туралы ғылым және бір топ ағзалардың өмір сүретін ортасымен байланысы;
В)Барлық тірі ағзалардың біріккен жері және де физикалық ортамен байланысы,тірі және өлі ағзалардың айналасы
С)Табиғат ресурстары мен эксплуатация жүйесі
Д)Популяцияның біріккендігі
Е)Жүйелік жарыстарды өткізу кезінде,зияндыларға аз химиялық қосылыстар қолдану:

12)Жердің жоғарғы қатты бөлігі:
А)Литосфера
В)Биосфера
С)Атмосфера
Д)Ноосфера
Е)Гидросфера

13)Абиотикалық факторға кіреді:
А)Климаттық,эдафогендік,орографиялық, химиялық
В)Фитогендік,эдафогендік
С)Климаттық,зоогенді,антропогенді
Д)Антропогенді,химиялық
Е)Орографиялық,фитогенді,эдафогенді

14)Ылғалды жерді ұнататын өсімдіктер:
А)Барлық жауаптар дұрыс емес
В)Ксерофильді
С)мизофильді
Д)гидрофильді
Е)барлық жауаптары дұрыс

15)Ғылымдық кризистің тамыры неде?
А)дінде
В)ғылым жағдайында
С)методологияда
Д)мақсаттарда
Е)тапсырмаларда

16)Сарқылатын суға жататындар?
А) атмосфералық;шаруашылық, және өнеркәсіптік
В)техникалық және ауыз су
С)жер асты суоары
Д)жаңбырлар
Е)үй шаруашылық және тұрмыстық
20)Биологиялық жүйенің өзгеруіне қарсы тұру және бір қалыпты жағдайды сақтау қабілеттілігі қалай аталады?
А)Гомеостазисом
В)Биогеостазисом
С)Экогеотазисом
Д)Биостазисом
Е)Биоэкостазисом
21)Биосфераның қалындығы?
А)15- 30 км
В)5 -12 км
С)20 -25 км
Д)25 -35 км
Е)40 -50 км

22)
А)Аутэкология
В)Демэкология
С)Синэкология
Д)Биоэкология
Е)Ғылыми экология

23)Қоршаған орта қатты қалдықтардың түсуі, оларды қалай бөлуге болады?
А)Жасанды және табиғи қалдықтар
В)Тұрмыстық, ауылшаруашылық және табиғи қалдықтар
С)Өнеркәсіптік, тұрмыстық қалдықтар
Д) Өнеркәсіптік,табиғи, жасанды
Е) Өнеркәсіптік, ауылшаруашылық, тұрмыстық қалдықтар

24)Уланған заттардың қауіп жағынан неше түрге бөлінеді?
А)Әдеттен тыс қауіпті,тыс қауіпті,біркелкі қауіпті және қауіпті
В)Қауіпті және қауіпті емес заттар
С)Тын қауіпті, және қауіпті ұсағыш заттар
Д)Қауіпті, орташа қауіпті және жарылғыш заттар
Е)Қауіпті емес, қауіпті және тын қауіпті

25)Табиғат ұғымын қалай аңғаруымыз керекпіз?
А)Биосфера, литосфера, және гидросфера
В)Қоршаған орта
С)Биосфера және атмосфера
Д)Органикалық және бейорганикалық зәтектер
Е)Органикалық зәтектер

26)Биологиялық айналымның соңғы звеносы, органикалық заттарды ыдыратушы және оларды бейорганикалық заттарға айырмашылығы?
А)Гедуцент
В)2 ші реттік концумент
С)3 ші реттік концумент
Д)1 ші реттік концумент
Е)Микроорганизімдер

27)Экожүйені қалай түсінесіз:
А)тірі организім мен қоршаған ортамен қарым қатынасы
В)Қоршаған ортаны қорғау туралы жүйе
С)Тірі органикалық зәтектер
Д) микроорганизім және жасыл өсімдіктер
Е)табиғи ресурстарды қорғау

28) Қоршаған ортаға физикалық,химиялық және биологиялық агентілерді енгізуін қалай атайды?
А)Азон қабатының өзгеруі
В)Қоршаған ортаның өзгеруі
С)Ластануы
Д)Климаттың өзгеруі
Е)Атмосфераның өзгеруі

29) Афтотрофты организім,бейорганикалық заттардан өзіне қорек ете алатын:
А)Жасыл өсімдіктер
В)Адам
С)Жануарлар
Д)Барлық микроорганизімдер
Е)Бактерия және саңырауқұлақтар
30)Бір организім екінші организімге энергия жіберуі қалай аталады?
А)Энергияны жіберу
В)Тропикалық және
С)зат айналым
Д)Қозғалыс шынжыры
Е)Биогендік тағамдық шынжы
5-нұсқа

1)Биоценоз- бұл:
А)Тірі организімдер және оның популциясы
В)Бір қалыпты жердің беткі қабаты
С)Бір қалыпты жердің бетеі қабаты,жасыл өсімдікткрдің мекені
Д)Табиғи жағдайлары бірегей жерде тіршілік ететін өсімдіктер,жануарлар,және микроорганизімдердің жиынтығы
Е)Сүйектілер мен биосүектердің өзара баиланысы

2)*Минимум заңы*қашан және кім ашты?
А)1840жхимик Либих
В)1889ж академик В.Вернадский
С) 1914ж ғалым Э.Зюсс
Д)1859ж ғалым Э.Геккель
Е)1901 ж ғалым Ф.Кленинте

3)Экологиялық фактор бөлінеді:
А)Абиотикалық және биотикалық
В)Биотикалық және зоологиялық
С)Биологиялық және зоологиялық
Д)Геотикалық және биотикалық
Е)Абиотикалық және геотикалық

4)Биотикалық фактор бөлінеді:
А)Фитиген, микробиоген,зооген, және антропогендік фактор
В)Климаттық,антропогендік, зоогендік, және микробиогендік фактор
С)Фитоген,эдофоген, химиялық және зоогендік факторлар
Д)Антропогендік, зоогендік,фитогендік және эдафогендік фактор
Е)Эдофогендік,фитогендік,химиялық және климаттық фактор

5)*Экология *терминін кім енгізді?
А) 1866 ж ғалым Э.Геккель
В)1972 ж ғалым В.А. Радукевич
С)1920 ж ғалым,зерттеуші Ф.Кленентсон
Д)1879 ж академик В.А .Вернадский
Е)1905 ж ғалым А.Тунели

6)В.И.Вернадский биосфера және энергия тасмалдаушы ретінде нені қарастырады?
А)тірі организімдер
В)микроорганизімдер
С)адам
Д)өсімдік
Е)жануар

7)Климаттық абиотикалық факторларға жатады:
А)Жарық,температура,қысым, және ауаның қысымы
В)Ауаның газдық құамы,қышқылдық,ылғалдылық
С)Темиратура, тұздылық
Д)Тұздылық,теңіз деңгейінен биіктігі,қышқылдық және ылғалдылық
Е)Ауаның температурасы,ауаның қысымы

8)*Экологияның*негізі:
А)Химиялық технология
В)Химия
С)Қоршаған ортаның қорғауы
Д)Физика
Е)Матиматика

9)Берілген қоректі тізбектердің қайсысы дұрыс құрылған?
А) Шөп- қоян- қасқыр
В)Қарағай- шөп- қасқыр- арыстан
С)Шөп- құс- қоян- қасқыр
Д)Құс- шөп- қасқыр
Е)Қоян- қасқыр- шөп- құс

10)Табиғи ресурстар және орта немен ажыратады?
А)Адамның іс- әрекеті
В)Химиялық құрамымен
С)Адаммен қарым- қатынас
Д)Экологиялық фактормен
Е)Организімнің құрамымен

11)Биосфера грек тілінен аударғанда нені білдіреді?
А)Биос- өмір, сфера- әлем
В)Биос -өмір, сфера- шар
С)Биос -әлем, сфера -шар
Д)Биос -әлем, сфера -шар
Е)Биос -организім, сфера- әлем

12)Иносфераның таралуы:
А)80 -600км
В)50 -200 км
С)25 -50 км
Д)150- 250 км
Е)800 км жоғары

13)Конпоненттердің қоректенуіне қарай экожүйе ажыратылады:
А) Консументтер және деструкторлар
В)Органикалық және беиорганикалық компаненттер
С)Бірінші және екінші ретті компаниенттер
Д)Афтотрофтар және гетеротрофтар
Е) Ұиымдасқан және беиұйымдасқан компоненттер

14)Ластанудың зардаптары?
А)Ресурстардың сарқылады, адамның денсаулығына келтіретін зардабы
В)Атмосфераның ластануы,адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасы,өндірістік қалдықтар
С)Заводтағы аварияға байланысты, қалдықты және қалдықсыз технологияны пайдалану
Д)Қалдықтардың мөлшері мен сапасы,олардық тазартудың түрлері
Е)Ластанудан қоршаған ортаны қорғау,микроорганизімдер жойылып кетуден қорғау.

15)Абиотикалық фактор бөлінеді:
А)Климаттық,эдафогендік, орографикалық және химялық фактор.
В)Эдафогендік, орографикалық, зоогендік және микробиогендік фактор
С)Антропогендік, эдафогендік,химиялық және биологиялық фактор
Д)Климаттық, антропогендік,зоогендік және микробиогендік фактор
Е)Зоогендік, антропогендік, микробиогендік, және физикалық фактор

16)Атмосферадағы қауіпті заттардың шығарылуы:
А)Атмосферадағы тікелей қайнар көздің таралуы
В)Оксидтермен және басқа қышқылдардың әрекеттестігі
С)Тазартуда талқыға салынбауы
Д)Зиян заттардың әрекеттесуінен пайда болуы
Е)Қоршаған ортаға әсерін тигізуі

17)Афвтотрофтар қалай қоректенеді:
А)Өзін өзі қоректенетін компонент
В)Өзін өзі қалпынлда сақтайтын компонент
С) Өзін өзі реттейтін компонент
Д) Басқалардан қоректенетін компонент
Е)Қоректенбейтін компонент

18)Экожүйе келесі түрге ажыратылады:
А)Теңіздік, жер асты және жергілікті
В)Жергілікті, косиостық және жер асты
С)Табиғи, жергілікті және теңіздік
Д)Табиғи, косиостық және жергілікті
Е)Жергілікті ,антропогенді және жер асты

19)Редуцентнер –бұл:
А)Органикалық заттардың ыдыратушы және оларды бейорганикалық айналдырушы ағзалар
В)Гетеротрофты организімдер
С)Микроорганизім, бірқалыпты жүйеде тұратын организім
Д)Бактериялар мен саңырауқұлақтар құралған
Е)Биосферадағы барлық тірі организімдер
Е)көмірқышқылға керек минералды заттардың қышқылдануы

19)Микроскопиялық қатты газдық ортадағы сұйық дисперсияжүйе:
А)Аэрозоль
В)Сера
С)Ауа
Д)Тұман
Е)Жаңбыр

20)Атмосфераның ластануы:
А)Миханикалық ластану салдарынан
В)Негізгі ластанушы көздердің тастау салдарынан
С)Химиялық ластану салдарынан
Д)Тасталған заттардың атмосферада химиялық улы заттардың айналу салдарынан
Е)Миханикалық заттарды тастау салдарынан

21)*Минимум*заңын ұсынуға химик,органик Ю.Лебих, мыналарды қажет етті:
А)Аз көлемдегі жер қабатындағы өнімді заттарды көбейту
В)Қоршаған ортаға қалдықтар тастамау
С)Экологиялық жүйелерді қолға алу деген, жарыстар өткізу
Д)Қоршаған ортамызды ластаудан қорғау
Е)Тірі организімдерді қызықты жақтарынан зерттеу мақсаты

22)Органикалық құрамның экологиялық жүйесіне кіретіндер:
А)биоценоз
В)биотоп
С)адам
Д)жануарлар
Е)өсімдіктер

23)Жеке алғандағы организімнің , қоршаған ортамен өмір сүру ғылымы:
А)аутэкология
В)синэкология
С)гинэкология
Д)биэкология
Е)демэкология

24)Гидросферадағы кейбір тірі организімдер қандаи тереңдікте өмір сүреді:
А)10,0км-ге дейін
В)5,0км ге -дейін
С)2,5 км ге -дейін
Д)8,5 км ге -дейін
Е)3,5 км ге -дейін

25)В.И. Вернадский ноосфера былай түсіндірді:
А) жер ортасы; адамның әсерінен табиғаттың өзгеруі
В)атмосфера;литосфера; және гидросфералардың бөлігі
С)жердің газдық ортасы;жоғар ышекарасы озондық қабат
Д)тірі организімдердің өмір сүретін ортасы
Е)табиғатқа деген қоғамның көзқарасы

26)Ауыспалы тіршілікке жататындар:
А)таулардың түрі;атмосфераның жоғарғы қабаты және барлық жансыздар
В)микроорганизімдер,және өсімдіктер
С)жер қабығы, көлдер,өзендер,бұлақтар және көлшіктер
Д)улы және тұқымды жануарлар
Е)микробтар және саңырауқұлақтар

27)1 реттік ластану:
А)Өндірістен қалған қалдықтарды лақтыру
В)Атмосферада физикалық зиянкестердің болуы
С)Физико-химиялық ластану
Д)Механикалық ластану нәтижесінде
Е)Атмосфераның химиялық зәтектерге айналу нәтижесінде

28)ІІ ретті атмосфераның ластануы:
А)Механикалық ластану
В)Физика-химиялық ластану
С)Химиялық ластану
Д)Атмосферада химиялық заттардың улы заттарға айналуы
Е)Механикалық заттарды лақтыруына

29)Максимумдық розовая ПДК –лак:
А)улы,зиянды заттардың характеристикасы
В)Гидросферадағы максималдыконцентрация
С)литосферада максималды концентрация
Д)атмосферадағы орташа концентрация
Е)атмосферадағы максималды концентрация

30) Маниторинг қай жылы шықты?
А)1972
В)1984
С)1965
Д)1991
Е)1994
4-нұсқа

1)Магнитосфераның шекарсы қандай биіктікте орналасқан?
А)800км жоғары
В)12- 40км
С)40 -120км
Д)120- 800км
Е)8 -12км

2) Микробиотикалық биотикалық факторларға жататындар:
А)Микробтар мен вирустар
В)Улы тұқымды жануарлар
С)Улы жануарлар
Д)Адам
Е)Жасыл өсімдіктер

3)Маниторинг қай жылы шықты?
А)1972
В)1984
С)1965
Д)1991
Е)1994

4)Экологиялық маниторинг өлшемі:
А)Барлық жауаптары дұрыс
В)Жахандық
С)Ұлттық
Д)Аудандық
Е)Ғылымдық

5)Биосфералық маниторға жататындар?
А)Жахандық
В)Аудандық
С)Ғылымдық
Д)Ұлттық
Е)Тұрғылықты

6)Тірі организімдерді зерттейтін, химиялық қосылыстарға аса сезімтал индикациялық тәжірбие қалай аталады?
А)Биоиндикация
В)Салмақты
С)Хромотография
Д)Спектрография
Е)Фотоматерия

7)Бір нысанның екінші бір нысанаға мінездемесі,арнайы осыны зерттеуге бағытталған қалай аталады?
А)Моделдеу деп
В)Тәжірбие деп
С)Бақылау деп
Д)Анықтау деп
Е)Барлық жауаптар дұрыс

8)Белгілі мемлекеттің қарамағындағы маниторинг қалай аталады:
А)Ұлттық
В)Ғаламдық
С)Жахандық
Д)Аудандық
Е)Жүйелік

9)Жеке алғандағы шекаралық комплексті маниторинг:
А)Аудандық
В)Ұлттық
С)Жахандық
Д)Ғаламдық
Е)Барлық жауаптары дұрыс

10)Жеке алғандағы ұйымның мониторингі:
А)Ғаламдық
В)Жахандық
С)Аудандық
Д)Ұлттық
Е)Барлық жауаптар дұрыс емес

11)Халықаралық бірлестік өлшемінде жүргізілетінманиторинг:
А)Жахандық
В)Ғылымдық
С)Ұлттық
Д)Аудандық
Е)Барлық жауаптары дұрыс емес

12)Табиғаттың ластануы дегеніміз:
А)Катастрофалық жағдайлар
В)Химиялық зиянды заттардың қалдықтары нәтижесінде
С)Адамдардың істеген жұмыстары нәтижесінде
Д)Табиғат ресурстарын дұрыс қолданбау
Е)Жерге түскен космостық желдер

13)Судың физикалық сапасы?
А)Барлық жауабы дұрыс
В)Температурасы
С)Дәмі
Д)Түсі
Е)Исі

14)Судың химиялық сапасы?
А)Барлық жауаптары дұрыс
В)рН
С)Тұщылығы
Д)Қаттылығы
Е)Ащылығы

15)Фотохимиялық түтінді тұман:
А)Күн сәулесінің ықпалымен атмосферада пайда болатын түтін
В)СО-ның ықпалымен атмосферада пайда болатын түтін
С)СО<2-нің ықпалымен атмосферада пайда болатын түтін
Д)Газ сияқты қатты қысымдардан пайда болатын тұман мен аэрозольді түтін
Е)Атмосфераның мөлшерден тыс ластануынан пайда болатын тұман мен түтін

16)Сарқылатын суға жататындар:
А) атмосфералық;шаруашылық, және өнеркәсіптік
В)техникалық және ауыз су
С)жер асты суоары
Д)жаңбырлар
Е)үй шаруашылық және тұрмыстық

17)Атмосфераның ластанушы көздері:
А) жасанды және жасанды емес
В)тұрмыстық және ауылшаруашылық
С)табиғаттық және антропогендік
Д)газ тәріздес және қатты
Е)көмірқышқыл және

18)Маниторинг:
А)көптеген ақпараттар беретін жүйе
В)анализдің химиялық жолы
С)анализдің термикалық жолы
Д)анализдің физикалық жолы
3-нұсқа

1)Трофикалық қатынастар:
А)Биоцинозда пайда болатын эквивалентті күш пен организм
В)Бірге қоректенетін организімдердің бір –бірімен байланысы
С)Табиғаттағы заттардың айналымын қозғап отыратын ,жанды және организімге жиналған энергия тасқынын туғызатын күш
Д)Бірге өмір сүретін,әр түрлі организімдердің қорек табуы
Е)Абиотикалық және биотикалық фанторлардың әсері

2)Биосфера:
А)Атмосфераның төменгі шекарасы
В)Жер шарының төменгі газдық қабаты
С)Айналадағы қоршаған ортадағы тірі организімдердің тіршілік ететін табиғи ортасы
Д)Жер шарының жоғарғы қатты қабаты
Е)Өмір сүретін орта ретінде,бірақ оъект пен субъект ортасында болуы

3)Экологиялық құрылым анықтамасы:
А)Көп тараған жануарлардың қарым-қатынасы және жыртқыштық
В)Бірге өмір сүретін әр түрлі организімдердің,өмір сүру жағдайы
С)Бір организімдердің екінші бір организімдерге әсер етуі
Д)Тірі организімдердің өмір сүру реакциясы
В)Синтездік процестердің қалыптасуы және органикалық малекулалардың бұзылуы
С)Органикалық малекулалардың қарапайым тірі организімдерге айналуы
Д)Қарапайым тірі организімнің.көпклеткалы организімге дейін өсіп-жетілуі
Е)Организімнің құрлыққа шығуы.

20)Фитогенді биотикалық факторлардың ортасына жататындар?
А)Жануарлар
В)Адам
С)Жасыл өсімдіктер
Д)Вирустар мен бактериялар
Е)Қоршаған орта

21)Эволюциялық биосфераның соңғы сатысы:
А)Организімнің құрлыққа шығуы
В)Қарапайым тірі организімдердің,көпклеткалы организімге дейін өсіп жетілуі
С)Адамның табиғатты және табиғат ресурстарын зерттеу
Д)Ғылыми –техникалық прогресстердің дамуы
Е)Адамдардың ақыл –ойы қалыптастыру

22)Су ресурстарына жататындар:
А)Барлық жауаптары дұрыс
В)Жер бетіндегі сулар
С)Жер астындагы сулар
Д)Атмосфера және ылғалдық
Е)Мұздар

23)Толеранттылық заң айқындалады:
А)Фактордың төмендігімен
В)Факторың жетіспеушілігімен
С)Төменділігімен және жетіспеушілігімен
Д)Органикалық заттардың өте аздығымен
Е)Химиялық элементтердің болуы.

24)Тірі организімдердің эволюциялық бірінші сатысында пайда болғандар:
А)Ядыросы жоқ клеткалар
В)Ядыросы жоқ клеткалар,бірақ ДНК-ЛАР БАР
С)Амебалар
Д)Қарапайымдар
Е)Бактериялар

25)Ноосфера ұғымын енгізген:
А)Ле-Руа
В)Шарден
С)Вернадский
Д)Геккель
Е)Тоннели

26)Толиранттылық заң қай жылы Шелфорд ұсынды:
А)1920ж
В)1913ж
С)1898ж
Д)1912ж
Е)1900ж

27)Табиғат суларының сапасы мына көрсеткіштермен білінеді:
А)Барлық жауаптар дұрыс
В)Физикалық
С)Химиялық
Д)Санитарлық-биологиялық
Е)Барлық жауаптары дұрыс емес

28)Биосфераның шекарасы айқындалады:
А)Тірі организімдердің болуымен
В)Атмосфераның жоғарғы қабығымен
С)Литосфера мен атмосфераның ортасында
Д)Гидросферамен
Е)Литосферамен

29)*У*мен организімнің бір-біріне тигізетін әсері:
А)Токсиология
В)Биология
С)Зоология
Д)Экология
Е)Барлық жауабы дұрыс

30)Химиялық абиотикалық факторлар ортасына жататындар:
А)Ауа мен судың құрамы;қышқылдық;қаттылық
В)Желдің бағыты және ауаның қысымы
С)Механикалық жер қабығының құрылысы, ылғалдылық,мақталық
Д)Рельеф,көл бетінің биік деңгейі
Е)Жарық;темпtратура, қысым және ылғалдылық
14)1 жылда адамның қалдық мөлшері?
А)2т
В)1т
С)3т
Д)4т
Е)5т

15)Табиғатты неге қорғайды?
А)Табиғи ресурстардың сарқылуына байланысты
В)Адамның көзқарасы өзгерген
С)Ғылым мен техниканың дамуы
Д)Биоценоздық өзгереді
Е)Экологиялық жаһанданудың көбеюі

16)Қандай ресурстар толтырушы болып табылады?
А)Биологиялық ресурстар
В)Энергиялық ресурстар
С)Барлвқ минералды тыңайтқыштар
Д)Су ресурсы
Е)Ауыл шаруашылық ресурсы

17)Урбанизация процесі:
А)Қала тұрғынымен 500мың адам
В)Қаланың санының азаюы
С)Қала тұрғынының азаюы
Д)Қала тұрғындарының көбеюі жане қала санының өсуі
Е)Қала тұрғындары мен қала санының азаюы

18)Адам факторымен ластануы қалай аталады?
А)Антропогендік
В)Табиғи
С)Техникалық
Д)Физикалық
Е)Химиялық

19)Табиғи ластануға жатады?
А)Жер сілкінісі,сутасқыны
В)Завоттар мен фабрикалар
С)Атомдық станциялар
Д)Толқындар
Е)химиялық

20)Жердің климаты қандай атмосфералық қабық қалыптастыруы:
А)Ионосфера
В)Стратосфера
С)Мезосфера
Д)Тропосфера
Е)Магнитосфера

21)Атмосфералық қабықта 87% атмосфералы0 ауа нені құрайды?
А)Тропосфера
В)Мезосфера
С)Иносфера
Д)Магнитосфера
Е)Стротосфера

22)Озонның құрамына не кіреді?
А)Стротосфера
В)Иносфера
С)Тропосфера
Д)Магнитосфера
Е)Мезосфера

23)Жер шарынан алыс жатқан?
А)Стратосфера
В)Иносфера
С)Тропосфера
Д)Мезосфера
Е)Магнитосфера

25)Атмосфералық ауаның химиялық құрамы?
А)78,08% азон, 20, 94 %, 0, 93% аргон
В)50% азон, 27, 25% оттегі
С)1, 2% аргон, 24% азон , 52% оттегі
Д)2, 6% аргон, 65% азон, 14 % оттегі, 0, 03% аргон
Е)Дұрыс жауабы жоқ

26)Пестициды
А)Химиялық қосылу,өсімдіктерді қорғау ушін арналған
В)Құрамына фосфор,азот жане калии
С)Беткі қабатындағы –синтетикалық зат
Д) Тек қана фосфор
Е)Тек қана азот

27)1мил тұрғындарымен қандай қалаға жатады?
А)Ең ірісі
В)Кішісі
С)Ортасы
Д)Үлкені
Е)Ірісі

28)Жердің атмосферасы қанша массаны құрайды?
А)5,3·1015тм
В)10,4·1015тм
С)8,5·1015тм
Д)4,3·1018тм
Е)46·10тм

29)Басты физикалық фактордың лимитирі не болады?
А)Климаттық
В)Табиғи
С)Антропогенді
Д)Зоогенді
Е)Химиялық
30) «Парниктік эффект» ұғымы нені білдіреді?
А)СО2көбеюі
В)Жердің темпиратурасының жоғарлауы
С)Атмосферадағы мегкодисперстік заииың көбеюі
Д)О2
Е)Барлық жауабы дұрыс
28)Сарқылатын ресурстарға жатады:
А)Флора,фиуна,қабық
В)Косиостық
С)Атмосфералық ауа
Д)Сулар
Е)Күн сәулелік радиация

29)Сарқылмайтын ресурстарға жатады:
А)Киостық,Климаттық,сулар
В)Недраның байлығы
С)Өсімдіктер
Д)Жануарлар
Е)Жер қабаты

30)Қандай ресурс ауыстырылмайтын?
А)Шикізат
В)Энергия
С)Отын
Д)Ауа
Е)Металл

2-нұсқа

1)Қоршаған ортаға адамның мінез-құлығының жері?
А)Барлық жауаптары дұрыс
В)Ресурстар эксплуатациаға ауысуы
С)Ресурстар шекараны белгілеу
Д)Индификация
Е)Индификация жане иобанцина

2)Жер шарында халық санағы қалай көбйеді
А)Дұрыс жауабы жоқ
В)1 жылда 1 милр дейін көбйеді
С)Экепоненті
Д)Хаотикалық
Е) Экономикалық дамуына байланысты.

3)Ғылымның дамуына немен анықтайды
А)Прогрес
В)Халықтың қызығушылығы
С)Методоогией,организациялық,құрамын
Д)техниканың дамуы
Е)решгияның әсері

4)Ластанудың объектісі:
А)Стратосфера
В)Атмосфера
С)Гидросфера
Д)Литосфера
Е)Биосфера

5)Парсон бойынша ластанудың түрлері?
А)Барлық жауабы дұрыс
В)О жұтатындар
С)Инфекцияны тасмалдаушылар
Д)Органикалық жане бейорганикалық тұздармен қышқылдар
Е)Радиоактивты заттар

6)Антропогендік ластанудан бөлінеді:
А)Барлық жауабы дұрыс
В)Биологиялық жане микробиологиялық
С)Миханикалық
Д)Химиялық
Е)Физикалық

7)Физикалық ластануы бөлінеді:
А)Толқынды
В)Электромагниттік
С)Жылулық
Д)Күн сәулелік
Е)Барлық жауабы дұрыс

8)Жер қабығы –бұл табиғи бөлшек,келесі фактордан құралған:
А)Жануарлардың организімі
В)Рельфтің төңірегі
С)Климат
Д)Өсімдіктер
Е)Барлық жауабы дұрыс

9)Жемістілік –бұл жер қабығын немен қанағаттандырады?
А)Сумен, ауамен
В)Жер тыңайтқышпен
С)Ылғалдылық
Д)Ауа
Е)Ылғалдылық пен тыңайтқыш

10)Жер қабатының ластануы:
А)Барлық жауабы дұрыс
В)Ауыл шаруашылық пен тұрғын үйлер
С)Завотар мен фабрикалар
Д)Жылу энергиясы
Е)Транспорт

11)1 атомдықэлектор станциясы қашан құрылды?
А)1962
В)1954
С)1945
Д)1947
Е)1952

12)Жердің эрозиясы қандай болады?
А)Желдік жане сулы
В)Желдік жане тұздылық
С)Техногенді
Д)Улы
Е)Дұрыс жауабы жоқ

13)Сарқылатын табиғи ресурстарға жатады?
А)Флора,фицина,қабық
В)Косиостық
С)Атмосфералық ауа
Д)Сулар
Е)Күн сәулелік радиация
Шет ел әдебиеті қайда?
12)Организімдердің шекаралық жане обоыстық таралуын қалай атайды?
А)Ареал
В)Экологиялық ниша
С)Популция
Д)Экожүйе
Е )Дұрыс жауабы жоқ

13)Биомассаның ең үлкен тығыздығы қай ортаға тән?
А)топырақ ортасы
В)жер-ауа ортасы
С)сулы орта
Д)су жане топырақ ортасы
Е)өсімдік ортасы

14)Адаптацияның келесі түрлері бар?
А)Барлық жауаптары дұрыс
В)Морфология
С)Фриология
Д)Мінез-құлықтың
Е)Этиологиялық

15)Қандай орта барлық тірі организімдер қарым-қатынас жасайтын жане заттардың айналымы мен энергияның түрін ата?
А)Ареалом
В)Экологиялық ниша
С)Экологиялық фактор
Д)Биоциноз
Е)Экожүйе

16)Организімнің өзін-өзіқоректенуі:
А)Автотрофтар
В)Биофактор
С)Сапрофактор
Д)Биоциноз
Е)Барлық жауабы дұрыс

17)Организімнің дайын тағамдармен қоректену,екі түрге бөлінеді бұлар?
А)Сапрофагтар жане гетеротрофтар
В)Автотрофтар жанегетеротрофтар
С)Биофагтар жане автотрофтар
Д)Биофагтар жане сапрофагтар
Е)Барлық жауабтары дұрыс
18)Экожүйе келесі түрге ажыратылады:
А)Барлық жауабы дұрыс
В)Жергілікті
С)Тұщы сулар мен теңіздер
Д)Табиғатты
Е)Антропогенді

19)Гомеостазис-бұл:
А)Экологиялық системаның бұзылуы
В)Экологиялық системаның ттұрақсыздығы
С)Экологиялық системаның қозғалыс тұрақтылығы
Д)Экологиялық системаның тепе-теңдігі
Е)Дұрыс жауабы жоқ

20)Экожүйені кім енгізді?
А)Тенсил
В)Вернадский
С)Зюсс
Д)Геккель
Е)Дарвин

21)Біркелкі жер қабатының құрамындағы тірі жане сүйек құрамдас,зат пен энергияның айналасындағы табиғи комплекс:
А)Биогеоценоз
В)Экологиялық система
С)Ареал
Д)Экологиялық ниша
Е)Биоценоз

22)Экожүйемен биогеоценоздың айырмашылығы?
А)Нақты шекарасы бар
В)Бірнеше экожүйесі бар
С)Нақты шекарасы жоқ
Д)Өтпелі зонасы бар
Е)Дұрыс жауабы жоқ

23)Биогеоценозға не кіреді?
А)Экотоп жане фитоценоз
В)Экотоп жане биоценоз
С)Экотоп жане зооценоз
Д)Климаттық жане биоценоз
Е)эдофотоп жане микробиоценоз

24)Экотоп бұл:
А)Абиотикалық фактордың жиынтығы
В)Тірі организімнің жиынтығы
С)Почвогрунт
Д)Биотикалық фактордың қарым -қатынасы
Е)Зооценоз

25)Биоценоз –бұл:
А)Жануарлар әлемі
В)Өсімдіктер әлемі
С)Тірі организімдердің қарым-қатынасы
Д)Абиотикалық фактордың қарым-қатынасы
Е)Микроорганизімдердің қарым –қатынасы

26)Бір организімге екінші организімге эквивалент энергияның тапсыруы:
А)Трофикалық
В)Биогеценоз
С)Экожүйе
Д)Экологиялық ниша
Е)Дұрыс жауабы жоқ
27)Продуценттерге не жатады?
А)Барлық жауабы дұрыс
В)Сүтқоректілер
С)Жыртқыштар
Д)Микроорганизімдер
Е)Өсімдіктер
Экология пәні бойынша тест сұрақтары

1-нұсқа

1.Экология пәні нені зерттейді?
А)Биосфера және басқа организімдердің өзара қатынасы
В)Атмосфераны
С)Гидросфераны
Д)Литосфераны
Е)Дұрыс жауабы жок

2)Қоршаған орта бұл:
А)Барлығы, бізді қоршап отырған
В)Табиғи ресурстар
С)Жер қабаты
Д)Су
Е)Ауа

3)Экологияның негізгі үш бағыты:
А)-аут-син-демэкология
В)-гидро- атио- литоэкология
С)-био- гидро- дцеиэкология
Д)-физикалық,-химиялық,-биологиялық
Е)-зоо,-фито,-антропоэкология

4)Экологиялық бірлестік бұл:
А)Синэкология
В)Аутэкология
С)Демэкология
Д)Жердің экологиясы
Е)Барлық жауаптары дұрыс

5)Осьбтардың морфологиялық ұқсастығы жане морфологиялық буындастру ұрпақ қалдыра алатынбелгілі бір область қалай аталады?
А)Түр
В)Популяция
С)Биоресурс
Д)Численностью
Е)Индикацией

6)Экология терминін алғаш рет енгізген адам?
А)Дарвин
В)Зюсс
С)Геккель
Д)Вернадский
Е)Тунелли

7)Биосфера ұғымының авторы:
А)Вернадский
В)Геккель
С)Зюсс
Д)Дарвин
Е)Тунелли

8)Ноосфера дегеніміз не?
А)Адам факторының маңызды рөл атқаратын жане биосфераның қалпы
В)Биосфера туралы ғылым
С)Биосфераның бір бөлігі
Д)Атмосфераның бөлігі
Е)Дұрыс жауабы жоқ

9)Экологияның факторы 2 котегорияға жіктеледі ата?
А)Фитогенді жане зоогенді
В)Зоогенді
С)Эдафогенді жане орофогенді
Д)Биотикалық жане абиотикалық
Е)Антропогенді жане климаттық

10)Тірі табиғаттың факторлары қандай?
А)Барлық жауабы дұрыс
В)Фитогенді
С)зоогенді
Д)Микробиогенді
Е)Антропогенді

11)Өлі табиғаттың факторлары?
А)Орафогенді
В)Климаттың
С)Эдофогенді
Д)Барлық жауабы дұрыс
Е)Химиялық
Студент міндеті қайда?
Студенттің өздік жұмысы

Тапсырмалар Сағат
Саны
(күндізгі)
Бақылаудың түрі
Қоршаған ортаның радиациялық ластануы 6 реферат
Радиациялық ластану зардаптары. Семей ядролық полигонының жағдайы. 6 доклад
Ауыл шаруашылығын химияландыру, оның экологиялық зардаптары. Минералдық тыңайтқыштар, олардың қоршаған ортаға әсері 6 реферат
Улы химикаттар, олардың қоршаған ортаға әсері 6 доклад
Энергетика және қоршаған орта, оның әсері 7 реферат
Экологиялық сараптама, оның түрлері мен маңызы 7 доклад
Экологияның құқықтық негіздері. Экологиялық нормативтік-құқықтық актілер. 7 реферат

Практикалық сабақтың тақырыптары

1. Экологиядағы негізгі түсініктер мен терминдер
2. Экологиядағы негізгі заңдар мен принциптер
3. Биосферадағы биогенді элементтердің айналымы
4. Жердің биоресурстары. өсімдіктер дүниесі мен олардың адам өмірі мен табиғаттағы
ролі
5. Жануарлар дүниесі, олардың адам өмірі мен табиғаттағы ролі
6. Табиғи сулардың ластануы
7. Атмосфераның шумен ластануы
8. Экология- табиғатты қорғау мен оны тиімді пайдаланудың теоретикалық қоры
9. Тұрақты қоғамның үлгісі және оның негізгі принциптері
10. Адамзат қоғамының табиғи шикізаттармен қамтамасыз етіу мәселелері.
11. Қоршаған орта және тұрғындардың денсаулығы
12. Қазақстан Республикасының қорық зоналары.
13. Қоршаған орта мен адамзатттың денсаулық мәселелері.
14. «Үшінші әлем » мәселелері. Арта қалушылықты жою- тұрақты даму мәселесі.
15. Тұрақты даму шындығы және оны өзгертудің мүмкіндіктері.
СӨЖ түрлері мен әдістері:
1. Жаңғыртушы СӨЖ – көрген және естіген ақпараттарды есте сақтау мен бекіту үшін жаңғырту. Жаңғыртушы жаттығулар оқытушының пайымдауы сызбасы негізінде жасалып, қысқа мерзім ішінде негізгі оқу материалын меңгеруге мүмкіндік береді.
2. Жаңғыртушылық-вариативтік (немесе өз бетімен жаттықтыратын) – формулалар нұсқаларымен, логикалық шешімдермен, дәлелдемелермен, жалпыламалармен т.б. байланысты тапсырмаларды орындау. Жаңғыртушылық-вариативтік тапсырмаларда оқытушы студенттердің алдына мәселені қояды, ал студенттер ұсынылған нұсқаларды таңдай отырып, оны өздері шешеді,
3. Жартылай ізденушілік, эвристикалық (күрделілігі жоғарылатылған өздік жұмыстар). Эвристикалық әдістер зерттеу әдістері сияқты студенттердің жеткіліксіз білім мөлшерін өз бетінше іздеуді қамтиды. Шығармашылық еңбектің дағдылары мен қабілеттіліктерін талап ететін мәселенің жеке бөліктерін өз бетінше шешу мысалы екі немесе одан да көп көзқарастарды салыстыру, баяндама тезистерін құрастыру, семинарлар жоспарларын дайындау және қысқаша библиографиялық нұсқау қосымшасын дайындау т.б.
4. Зерттеушілік, шығармашылық жұмыстар – рефераттар, баяндамалар, ғылыми хабарламалар, ойлар мен тәжірибелерді суреттеу, эссе, глоссарий, іс-шараларды (диспут, дөңгелек-столдар) жүргізуге әдістемелік ұсыныстар дайындау, жеке және топтық жобалар бойынша тұсау кесерлерді дайындау, курстық, дипломдық, және келісімдік жұмыстар т.б.
5. Тақырып бойынша шолу дайындау – бұл ұсынылған тақырып бойынша қысқаша жазбаша 1-2 беттен тұратын қосымша материалдар мен Интернеттің ақпараттық ресурстарын пайдалану арқылы әдеби шолу жазу.
6. Глоссарий – қазақ және орыс тілдеріндегі терминдер мен түсініктерді қысқаша түсіндіру, шетел тіліне аудару да мүмкін, берілген тақырып бойынша орындалады.ъ
7. Семинарлық сабақтар – студенттердің оз бетінше дайындығының классикалық түрі ретінде өз кезегінде әртүрлі формалардан тұруы мүмкін. Ал оқытушы оны жүргізудің авторлық әдістемесін жасайды.
8. Реферат – СӨЖ-дің біршама кең таралған түр. Ол белгілі бір тақырыптың міндетті түрде әдебиетерге шолу жасалған немесе ғылыми жұмысты, кітапты мазмұндау. Біршама қызықты және шығармашылықты жұмыс, рефератты опоненттеу. Оның нәтижесінде дискуссия жүргізудің, көпшілік алдында сөз сойлеуді талдау дағдылары қалыптасады.
9. Коллоквиум – нақты зерттелетін пәннің әртүрлі тақырыптары бойынша дайындық деңгейін, білімін әңгімелесу түрінде анықтауға мүмкіндік береді.
10. Өз бетінше зерттеуге арналған сұрақтардың – жауаптары жинақталған материалды талдау және оның трактовкасына негізделуі болуы керек.
11. Эссе әдетте жоғары курс студенттеріне ұсынылады, бұл өз ойларын пікірлерін өзекті әлеуметтік-экономикалық мәселелерге, әртүрлі жанрларда – критика, публицистикаларға негіздеу.
12. Мақсаттарды тізу – ол үшін студенттерге бір мәселені таңдау, деңгейлер бойынша мақсаттарды анықтау, барлық тапсырмаларды барлық деңгейлер мен болашағы бар жоспарларға анықтау; орынды анықтау, мысалы кәсіпорынның осы мақсатқа жетудегі ұйымдастырушылық құрылымы, тапсырмаларды бақылау формасы мен жұмыс сапасы өлшемін таңдау.
13. Тұсау кесер (Презентация) - өз презентациясына кез-келген тақырыпты таңдап алуына және презентацияда қарастырылатын қандай-да бір аспектісін түсінуін немесе түсінбеуін көрсетуіне болады. Презентация тақырыптың қаншалықты ашылу критериі арқылы, сондай ақ студенттің қарастырылып отырған мәселеге қаншалықты кәсіби қарастырғандығына байланысты бағаланады.
14. Нақты оқыту ситуациялары – студенттерге көптеген қарапайым және күрделі ситуациялар ұсынылады. Ол ситуацияларға өз мәселесін көру, сұрақтарға жэауап бере алу, біршама дайындалған студенттер өз кейстерін жаза алады.
15. Іскерлік ойындар студенттердің болашақтағы кәсіби іс-әрекетіне қажетті дағдыларды қалыптастыруға мүмкіндік береді. Кейбір ойындар бойынша үй дайындығы немесе кітапханада отырып дайындалу қажет болады.
16. Топтық жоба – топта 3-5 адам болуы керек, әрбір топ өз жобасын жасауы керек.
17. Жеке жоба – ны біршама дайындалған студенттер өз қалауы бойынша орындалады. Жұмыс тақырыптың зерттеушілік сипатымен ерекшелуі керек. Жобаның нәтижелері студенттік конференцияда жинақталуы керек.
«ЭКОЛОГИЯ ЖӘНЕ ТҰРАҚТЫ ДАМУ» пәнінен
студенттердің өздік жұмысын жүргізуге арналған әдістемелік нұсқау
Студенттердің өздік жұмысы оқу үдерісінің сапасын интегральды бағалаудың маңызды факторы, ол алған білімдері мен іскерліктерінің беріктігіне әсер ететін, студенттердің өздігінен білім алуына, озін өзі дамытуға қабілетін жасауға мүмкіндік беретін, өзінің тәжірибелік іс-әрекетінде шығармашылық білім алу қажеттіліктерін жасайды.
«Экология және тұрақты даму» пәні бойынша студенттердің өздік жұмыстарының мақсаты :
- интеллектуальды ынтасын ояту;
- танымдық қызметтің барлық түрлеріндегі шығармашылық ойлауды дамыту.
СӨЖ міндеттері:
• Үй тапсырмасын, курстық жұмыстар мен дипломдық жобаларды орындау барысында және тәжірибелік, лабораториялық жұмыстарға, коллоквиум мен семинарларға, емтихандарға, ағымдық бақылаулар және қорытынды бағалауларға дайындық барысында оқыту материалдарын тереңдету және орнықтыру.
• Ғылыми және техникалық әдебиеттермен, есептеуіш техникаларымен жұмыс істеу дағдыларын, эксперименттер жүргізу, ақпараттарды өз бетінше іздеу, ғылыми-зерттеушілік және шығармашылық қабілеттіліктерін иемдену.
• Еңбексүйгіштікке тәрбиелеу, ақпараттарды үнемі іздеуге, меңгеруге, яғни оқытудың үздіксіздігіне және жүйелілігіне, жұмыс уақытын жоспарлай және ұйымдастыра білуге, шыдамды табандылық пен мақсаткершілікке тәрбиелеу .
«Экология және тұрақты даму» пәнінің бағдарламалық сұрақтарын меңгеру студенттердің аудиториялық және аудиториядан тыс жұмыстарынан құралады. Осыған байланысты өздік жұмыстарды ұйымдастыруда негізгі үш құрамдас бөлігін анықтайды, бұл:
1. Үй тапсырмасы немесе аудиториядан тыс жұмыс, онда басты роль студентке бағытталады. (Бұл лекциялық, тәжірибелік, лабораториялық сабақтарға дайындығы, рефераттар мен баяндамаларды жазу, тұсау кесерлерге дайындық, еспиер мен жатығуларды орындау болуы мүмкін.)
2. Аудиториялық сабақтардағы белсенді жұмыстар, онда негізгі роль оқытушыға да, студентке де бағытталады. Бұл сабаққа үйдегі дайындығы мен сабақ уақытындағы жұмыстарының (тренинг, диспут, іскерлік ойындар, тұсау кесерлер, логикалық есептер т.б.,) жинақталуы.
3. Нәтижелі сабақты өткізу мүмкін емес Сабақтың мақсаттық нұсқамасы оқытушы арқылы жасалады, ол бекітілген түрде рәсімделіп, міндетті түрде студентке жеткізіледі.
Қандай да бір сұрақты өз бетінше зерттеу үдерісін екі бөлікке бөлетін болсақ, онда әрқашан бірінші өздік жұмысты орындаудың репродуктивті бөлімінде оқу материалын меңгерудің білім, түсіну, оны пайдалану сияқты деңгейіне сәйкес келуі керек. Келесі кезеңінде өнімді деңгейде СӨЖ-ді жүргізуде тапсырмаларды талдау, жинақтау, бағалау сияқты деңгей категорияларына сәйкес келуі керек.
Студенттің өздік жұмысы ең алдымен ақпараттармен жұмыс істеуді қамтиды. Оған студенттің өзіндік жұмыс деңгейіне сәйкес және оқыту әдістеріне сәйкес мыналар кіреді: жаңғырту, жаңартушылық-вариациялық, жартылай ізденушілік, эвристикалық және шығармашылық.
Тікелей бәсекелестік- даралардың бірі- бірімен агрессивті шекісіп қалуы немесе өсімдіктер мен микроорганизмдердің улы заттарды бөліп шығаруы арқылы көрінетін бәсекелестіктің түрі.
Жанама бәсекелестік- даралар арасында тікелей өзара әсер болмайтын бәсекелестіктің түрі.
Аллелопатия дегеніміз – зат алмасудың арнаулы химиялық өнімдері арқылы ағзалардың өзара әсері.
Симбиоз (селбесу) дегеніміз- әр түрге жататын даралардың екі жақты пайдалы бірігіп тіршілік етуі.
Комменсиализм- бір ағзаның екінші бір ағзаға ешқандай зиянын тигізбей, сол екінші бір ағзаның есебінен тіршілік етуі.
Амменсиализм- бір популяция үшін қолайсыз болып табылатын өзара қатынастар.
Паратизм- бір түрдің (паразит) екіншісінің (иесі) денесінің ішіне не бетіне бекініп, иесінің есебінен тіршілік ететін түраралық қарым- қатынастар.
Экологиялық қойма дегеніміз – ағзаның табиғаттағы орнын және онығ бүкіл тіршілік ету жағжайларын немесе, тіршілік ету орнын, яғни қоршаған ортаға, қоректің түріне, қоректену уақты мен әдісіне, көбейетін орнына, баспанасына және т.б. қатынасының жинытығы.
Биотоп- белгілі бір дәрежеде біртекті жағдайлармен сипатталатын, ағзалардың белгілі бір бірлестігімен қоныстандырылған кеңістік.ъ
Экожүйе- зат, энергия,қпараттар алмасу нәтижесінде біртұтас ретінде тіршілік ететін кез келген өзара әрекеттесуші тірі ағазалар мен оршаған орта жағдайларының жиынтығы.
Энергия- материяның барлық түрлерінің өзара әсері мен қозғалысының жалпы сандық өлшемі.
Автотрфтар- бейорганикалық заттардың органикалық заттарға айналуын жүзеге асыратын ағзалар.
Гетеротрофтар- дайын органикалық заттармен қоректенетін ағзалар.
Миксотрофтар- аралас қоректену әдісі тәнағзалар.
Некротофтар- қоректену организмін өлтіретін ағзалар.
Биотроофтар- басқа тірі организмдер есебінен қоректенетін ағзалар.
Сапротофтар- өлген органикалық затпен қоректентін ағзалар.
Өндірушілер- планетаның барлық тірі дүниесін органикалық затпен қамтамасыз ететін жасыл өсімдіктер жиынтығы.
Консументтер- гетеротрофты ағзалар, өндірушілер түзген органикалық затпен қоректенеді.
Редуценттер- органикалық заттарды ыдыратушы және оларды бейорганикалық заттарға айналдырушы ағзалар.
Сандар пирамидасы- әр түрлі трофтық деңгейдегі ағзалар санын көрсетеді.
Биомассалар пирамидасы- әр түрлі трофтық деңгейдегі тірі заттың жалпы құрғақ массасын сипаттайды.
Энергия пирамидасы- кезекті трофтық деңгейлердегі энергия ағынының шамасын немесе өнімділігін көрсетеді.
Қоректену тізбегі- алдыңғы түр келесі түр үшін азық болып табылатын қатар.
Климакс- берілген орта жағдайындағы экожүйенің дамуының соңғы тұрақты күйі.
Нектон- (грек тілінен аударғанда nektos –жүзетін) су түбімен тікелей байланысы жоқ, еркін орын ауыстыратын , жүзіп жүретін ағзалардың жиынтығы.
Плейстон- (грек тілінен аударғанда plein – кемеде жүзу) денесінің бір бөлігі суда, екінші беті судың бетінде жүзетін ағзалар.
Нейстон- (грек тілінен аударғанда neuston- жүзуге қабілетті) сүу бетнде жүзіп жүретін ағзалар.
Фитопланктон- су қабатында тіршілік ететін және су ағысының әсерімен қозғалатын негізінен балдырлардан құралған микроскоптық өсімдіктер жиынтығы.
Бентос- (грек тілінен аударғанда bentos- тереңдік) су қоймаларының түбінде (грунтта) мекендейтін ағзалардың жиынтығы.
Детрит- бұл өлген өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарынан түзілеген ұс ақ органикалық заттардың бөлшектері.
Капиллярлық су- бұл топырақ бөлшектері арасында өте жіңішке аралықтарды толтырып тұратын, жоғарғы ағысиы құрайтын құрайтын, өсімдіктер жақсы сіңіре алатын су.
Гравитациялық су- судың төменгі ағысын құрайтын, өсімдіктер сіңіре алатын су.
Эдафиттік факторлар дегеніміз –экологиялық факторлар ретіндегі топырақтың қасиеттері.
Геобионттар- топырақта тұрақты тіршілік ететін, бүкіл даму циклі топырақта өтетін жануарлар.
Геофилдер- даму циклінің бір бөлігі топырақта өтетін жануарлар.
Геоксендер – топырақты уақытша баспана ретінде пайдаланатын жануарлар.
Псаммофиттер- құмда өсуге бенйімделген өсімдіктер.
Галофиттер- тұзды топырақта өуге бейімделген өсімдіктер.
Галофилдер- тұзды топырақта тіршілк етуге бейімделген жануарлар.
Эктопаразиттер- иесінің денесінің бетінде мекендейтін сыртқы паразиттер.
Эндопаразиттер- иесінің денесінде тіршілік ететін ішкі паразиттер.
Популяция дегеніміз – бұл бір бірімен өзара қарым қатынаста болатын және үлкен территорияда тіршілік ететін бір түрге жататын даралар тобы.
Іріктеп алу деп популяция тығыздығын бағалауға арналған эксперименттер қатарын атаймыз.
Популяция саны- берілген территория немесе көлем бірлігіндегі даралардың саны.
Популяцияның тығыздығы популяция алып жатқан аудан немесе көлем бірлігіне шаққандағы даралар санымен (немесе биомассасымен) анықталынады.
Туылу- көбею нәтижесінде уақыт бірлігінде пайда болған даралар саны.
Өлім- белгілі бір кезеңде өлген даралардың саны.
Популяияның өсімі- туылу мен өлімнің арасындағы айырма.
Өсу жылдамдығы- уақыт бірлдігіндегі орташа өсім.
Каннибализм- популяция тығыздығының шектен тыс артып кетуі.
Тежеуші фактор (шарты) – бұл төзімділік шегіне жақын келетін немесе онда жоғары болатын кез келген фактор.
Экологиялық төзімділік (толеранттылық) – ағзаның өзіне қолайлы экологиялық факторлардан ауытқуларға төзу қабілеті, түрдің тұрақты тіршілік етуінің және/немесе оның қандай да бір функциясының ортаның нақты факторына немесе олардың үйлесімділігіне қатысты іске асырылуының аймағы.
Түрдің тұрақтылығы – түрдің өз әрекеттілігінің оның параметрлерінің табиғи ауытқулар шегінде сақтауға қабілетті.
Гомеостаз – табиғи жүйенің (ағзаның, түрдің) оның негізгі құрылымдарының жүйелі жаңаруымен жүретін ішкі динамикалық тепе-теңдігінің, оның құрауыштарының тұрақты функционалды өзін-өзі реттеуінің және заттық-энергетикалық құрамының күйі.
Динамикалық тепе- теңдік дегеніміз популяция санының белгілі бір орташа шама шекарасынан ауытқуы.
Биотикалық факторлар дегеніміз даралар мен популяциялар арсындағы өзара әсерлердің түрлері.
Гомотиптік реакциялар – бір түрдің дараларның расында байқалатын реакциялар.
Топтық эффект- топ құрып тіршілк ету мен ондағы даралардың санының олардың мінез- құлқына, физиологиясына, дамуы мен көбеюіне әсері.
Температура- тірі ағзалардың Жер бетінде таралуын анықтайтын фактор.
Транспирация (латын тілінен аударғанда trans- арқылы, spiroтыныс лау, шығару) – буланудың интенсифтілігі.
Пойкилотермді ағзалар- (латын тілінен аударғанда poikilos –алуан түрлі) homoios бұл зат алмасу деңгейі тұрақсыз, денесінің темпеатурасы тұрақсыз, жылу реттеу механизмдері жоқ дерлік ағзалар.
Гомойотермді ағзалар - (латын тілінен аударғанда homoios –бірдей)- зат алмасу деңгейі жоғары және тұрақты , зат алмасу нәтижесінде жылу реттелуі жүзеге асырылатын ағзалар.
Эвритермді ағзалар- пойкилотермді жануарлардың өзін салыстырмалы түрде кең ауқымды температура ауытқуында белсенді тіршілік ететін ағзалар.
Стенотермді ағзалар- пойкилотермді жануарлардың өзін салыстырмалы түрде температураның ауыиқуын көтере алмайтын ағзалар.
Гетеротермді жануарлар- пойкилотермді және гомойотермді жануарлардың арасында аралық жағдайда орналасатын жануарлар.
Гидатофиттер- (грек тілінен аударғанда hydor, hydatos- су) денесінің бір бөлігі немесе толығынан суға татып тұратын су өсімдіктері.
Гидрофиттер- (грек тілінен аударғанда hydor - су) суға төменгі бөліктері ғана батып тұратын құрлық- су өсімдіктері.
Гигрофиттер- (грек тілінен аударғанда hydros- ылғалды) ылғалдылығы жоғары жағдайларды өсуге бейімделген құрлық өсімдіктері.
Мезофиттер- (грек тілінен аударғанда mesos xeros- орташа, аралық) қоңыржай, орташа ылғалды жерлерде өсетін өсімдіктер.
Ксерофиттер- (грек тілінен аударғанда xeros- құрғақ) құрғақ жерлерде өсетін өсімдіктер.
Суккуленттер- (латын тілінен аударғанда succulent – құрғақ, қатты) - ұлпалардың суды көқп млшерде қорға жинауы.
Склерофиттер - (грек тілінен аударғанда skleros – құрғақ , қатты) – құрғақшылыққа төзімді, судың булануын төмендететін қатты, тері тәрізді қабықшасы бар өсімдіктер.
Гидрофильдер- ылғыл сүйгіш жануарлар.
Мезофильдер- орташа ылғылдық жағдайында тіршілік ететін жануарлар.
Ксерофильдер- жоғары ылғалдылық жағдайынеда тіршілік ете алмайтын, құрғақшылықты сүйетін жануарлар.
Макроклимат- (аймақтық климат) географиялық орналасудың нәтижесі.
Мезоклимат- бұл орманның, егіс даласының, шалғындық және тау беткейлерінің климаты.
Микроклимат- бұл ағзаның деңгейіндегі климат.
Биологиялық ырғақ- уақыт бойынша бірізділікпен кезектесіп келетін ағзаның қандай да бір жағдайы.
Фенология ғылымы – климаттық факторлардың жануарлар мен өсімдіктердің өмірінде жүріп жатқан периодтық процесстермен байланысын зерттейтін ғылым.
Фотопериодизм- ағзалардың морфологиялық, биохимиялық және физиологиялық қасиеттері мен функцияларының жарықтың кезектесуі мен ұзақтығына байланысты ырғақтың өзгеруі.
Анабиоз- бұл тіршілік процесстерінің баулауя сонша, оларда тіршілік белгіоері білінбейтін қолайсыз жағдайларға бейімделудің ерекше түрі.
Гидробионттар- сулы ортада мекен ететін ағзалар.
Осмос- (грек тілінен аударғанда қысым дегенді білдіреді) жасушаның жартылай өткізгіш мембранасы арқылы суда еріген заттардың бір жақты диффузиясы.
Сутектк көрсеткіш- судың қышқылдылығын сипаттайтын шама.
Планктон- (грек тілінен аударғанда planktos –қалықтаушы) негізінен су ағысының көмегімен қозғалатын , жүзетін ағзалардың жиынтығы.
Биоиндикация - қоршаған орта жағдайын бақылауда осы ортадағы өзгерістер мен зиянды заттардың пайда болуына аса сезімтал кейбір ағзаларды қолдануға негізделген.
Лихеноиндикация - бұл биоиндикаторлар ретінде қыналар қолданылатын әдіс.
Биогеоценоздық (экожүйелік) - түрлік құрамы бойынша әр түрлі ағзаларды мекен ету ортасымен өзара байланыста бірітіретін (биотопта) тірі материяның ұйымдасуының жоғары деңгейі.
Биосфералық – ғаламшар шекарасындағы барлық тіршілік белгілерін қамтитын анағұрлым жоғары сатыдағы табиғи жүйелердің қалыптасқан деңгейі.
Ағзалар экологиясы (аэтэкология) – ағзаның қоршаған ортада тіршілік етуінің шекараларын анықтап, ағзалардың орта факторларының әсеріне жауап беруін зерттейтін экологияның бір бөлімі.
Популяциялық экология (демэкология) – популяциялардың құрылымы мен санының динамикасын, тіршілік етуінің жалпы экологиялық заңдылықтарын зерттейтін экологияның бір бөлімі.
Бірлестіктер экологиясы (синэкология) – бірлестіктердің (биоценоздардың) ұйымдасу заңдылықтарын, құрылымын және қоректену тізбегіндегі заттардың биотикалық зат айналымы мен энергияның трансформациясы ретінде көрінетін қызметін зерттейтін экологияның бір бөлімі.
Биосфера – тірі ағзалардың және ося ағзалармен үздіксіз алмасуда болатын планета барлық затының және оның қызметінің жиынтығынан тұратын Жердің қабықшысы.
Экологиялық фактор —бұл ағзаның бейімделушілік реакциялар, не адаптациялар арқылы жауап беретін қоршаған ортаның кез келген элементі немесе жағдайы.
Абиотикалық факторлар — бұл тірі ағзаға әсер ететін қоршаған орта жағдайларының комплексі (температура, қысым, радиациялық фон, ылғалдылық, атмосфераның, теңіз және тұщы судың, топырақтың құ-рамы және т.б.)
Биотикалық факторлар — бұл бір ағзалардың тіршілік әрекетінің басқаларына тигізетін әсері (бәсекелестік, жыртқыштық, паразитизм және т.б.)
Антропогенді факторлар — адам қызметінің қоршаған ортаға тигізетін әсерінің жиынтығы (зиянды заттардың атмосфераға шығарылуы, топырақ қабатының бұзылуы, табиғи ландшафттардың бұзылуы және т.6.).
Оптимум – бұл ағзаның тіршілігі үшін анағұрлым қолайлы болатын экологиялық фактордың интенсифтілігі.
Экологиялық валенттілік- түрлердің мекен ету ортасының факторларының қандайда бір ауытқу диапазонына қабілеті.
Стенобионтты- (грек тілінен аударғанда stenos - тар) бұл экологиялық валенттілігі төмен түрлер.
Эврибионтты- (грек тілінен аударғанда eyros- кең) бұл экологиялық валенттілігі жоғары түрлер.
Толеранттылық шамасы- (латын тілінен аударғанда tolerantia –шыдау, төзім) экологиялық фактордың минимумы мен максимумы арасындағы ауытқу диапазонын анықтау, яғни ағзаның белгілі бір факторға төзімділігін анықтау.
Фотосинтез- жарықта ғана жүзеге асырылатын биосферадағы ең маңызды процесс.
Жарықтың мөлшері радиация жиынтығымен анықталынады.
Альбедо- (латын тілінен аударғанда albus –ақ) әр түрлі денелердің бетінің шағылыстыруға қабілеті.
Жарық сүйгіш түрлер (гелофиттер)- жарық жақсы түсетін ашық жерлерде өсетін, фотосинтез процесінің тыныс алудан басымдылығы тек жоғары жарықтың жағдайында ғана орын алатын өсімдіктер.
Көлеңке сүйгіш өсімдіктер (сциофиттер) – күшті жарықты көтере алмайтын, үнемі көлеңкеде өсетін өсімдіктір.
Биолюминесценция- бұл тірі ағзалардың жарықты шығаруғы қабілеттілігі.
Ағылшынша ұсыныс жаса
Экология- ағзалдарың тіршілік ету жағдайларын және ағзаларың тіршілік ету ортасы арасындағы азара байланыстарын зерттейтын биологиялық ғылымының бөлімі.
Биология ғылыми – зерттеу заты өмірдің мәні,пайда болуы,дамуы,мен сан алуандығы болып табылатын тіршілік туралы ғылым.
Тіршілік- қоршаған ортамен зат және энергия алмасу негізінде өзіндік және реттелген құрылымдардың қайта өсіп-өнуін үнемі қамтамасыз етіп отыратын процесс.
Экологиялық куыс – түрдің,популяцияның,ағзаның түрақты тірішілік етуіне сәйкес келетін,негізігі, ортогональді өзгерісті,жиынтығында орнатып
ресурстары мен жағдайларын бейнелейтін көп өлшемінді кеңістіктің аймағы.
Табиғы немесе табиғы-антропогенді айналатың мүмкіншілік көлемін ағзарал мен олардың қауымдастарына айналатң өзін елеуі бүлдіруісіз қалапты тіршілік әрекетімен қамтамасыз етуі ортаның сыйымдалығы деп аталады.
Қалыпты тіршілік өмір сүру әрекетінің астарынан тиімді коректенуге,тыныс алуға,көбеюге,баспанаға және т.б. мүмкіншіліктерді түсінеміз.
Көбею барлық тіршілік иелеріне тән міндетті қасиет түр ерекшілігімен және ортақ физикалық-химиялық бірлестігімен тіршіліктін үздіксізідгін және жалғасуын қамтамасыз ететін өзіне ұқсастарды тудыру,көбеюдін негізгі екі түрі бар жынассыз және жыныстық көбею.
Зат алмасу- бұл жасушаларда өтетін және ағзалардың қаршаған ортамен байланысын қамтамасыз ететін химиялық үрдістердің жиымтығы.
Ағза / В.И. Вернадский бойынша/ - құрылымы тұйық,сатылы ұйымдасқан,тепе-тен емес,өздігінен қалыптасатың,заттар мен энергия алмасулар бойынша ашық жүйе.
Түр – еркін будандасатын және жемісті ұрпақ беретін,морфологиялық,физиологиялық және биохимиялық ерекшеліктерінің тұкым куалаушылық ұксастығына ие джарақтардың жиынтығы.
Дарақ,тұлга – тіршіліктің бөленбес біріліг./ ағзаны қара/
Популяция – түрдің тіршілік ету формасы,бір түрдің ортақ тектік қоры бар және мекендеу жағдайлары бірыңғай белгілі бір кеңестікке қоныстанатың жиымтығы.
Тектік қор / популяция/ популяция гендерінің жиымтығы,популяция немесе түр топтары.
Қауымдастық – табиғи шектелген тіршілікке жорамды кеністік шекарасындағы түрлердің өзара байланысты. мен азара тәуелдігінің жиымтығы.
Биоценоз- құрлыстықтың немесе су қоймаларының бірынғай аймағына қоныстаған микроағзалардың,өсімдіктердің,санырауқұлақтар мен жануарлардың өзара байланысқан жиынтығы /биотоп/
Биотоп /экотоп/ -бір биоценоз жайлаған биосфераның сулық,жер бетілік,жер астылық бөлектерінің шегіндегі абиотикалық факторлары бойынша біршама біркелкі
Фитоценоз- аймақтың бірынғай бөлігінде өзара әрекеттестікке түскен өсімдіктердің үйлесуінің нәтижелерінде тарихи қалыптасқан өсімдіктердің қауымдастығы.Оны белгілі бір түрлік құрам,тіршілік қалыптары,жер бетілік және жер астылық қабаттар,молдығы/ түрлерінің кездесу жиелігі/,таралуы,аспектісі /сыртқы түрі/,өміршендігі,дамуының мезгілдік өзгерістері сипаттамасы.
Зооценоз- жануарлардың қауымдастығы.
Микробиоценоз-микроағзалардың топтары.
Микоценоз- саңырауқулақ топтары.
Экологиялық надандық – адам мен қоршаған ортаның басқа байланысының зандарын менгеруге талапсыздық
Экологиялық нигилизм – бұл зандарыды басшылыққа басқа талпынбау аталмыш зандарды емеушілік.Осы факторлардың екеуі де қоршаған ортасың жағдайына әсер етеді.
Биологиялық индикация - бұл ортаның өзіне тән ерекшеліктерін әр түрлі тірі ағзалардың көмегімен анықтау.
Ресей ғалымдары қайда?
Тамақ және жеңіл өнеркәсіптерінің (экономикалық) ерекшеліктері актуалды проблемалары.
Әлуметті – экономикалық дағдарыс және тұрақты өсу.
Тамақ өнеркісібі.
Тамақ өнеркәсібінде негізгі орын алатынекі проблема бар: өнеркәсіпті сумен қамтамасыз ету және олардың аймағында аіын суларды болдырмау. Қоршаған ортаны қорғаудың негізгі шешімі процестерді ағын сусыз жасау, яғни судың тұйық айналымын қамтамасыз ету және оларды тазалаудың бағыттарын ұйымдастыру. Тамақ өнеркәсібіне қалдықсыз жұмыс жасайтын және суды аз мөлшерде қолданатын технологиялық процесстерді табу.
Өнеркәсіптен бқлінген ағын суларды, механикалық, биологиялық жолдармен тазарту. Биологиялық тазартудан өткен өнеркәсіптің ағын сулары белгілі жерде тұндырылып, хлорлы су қосады, оны 30 мин ұстап табиғи су қоймасына ағызып жібереді. Тазартылған судың көрсеткіштері : рН7,8-8,1; мөлдірлігі –30 см; иісі жоқ; заттардың конц 5-20мг/л О2/л-8-40 мг.
Тамақөнеркәсібінде атмосферадағы ауаға шығарылатын зиянды заттарды және шаң тозаңды болдырмау үшін циклондарды батареялық циклондарды, гидроциклондарды, шаң ұстайтын камераларды, мата және электірлік фильтрлерді қолданады.
Циклондар ауаны бидай өнімдерінің шаңдарынан тазарту үшін көп қолданады. Ұнның шаң-тозаңын ұстап қалу үшін мата фильтрлерді көп қолданады. Олардың барлығын вентиляторларға орналастырады.
Технологиялық және вентиляциондық қалдықтардың зиянды газдармен буларын тазарту үшін адсорберлер адсорберлер мен абсорберлер қолданады.
Жаңа технологиямен қондырғыларды пайдалану тамақ өнеркәсіөнеркәсібінде утилизирленген зиянды заттармен қатты тұрмыстық қалдықтарды болдырмайды.
Жеңіл өнеркәсіптер.
Жеңіл өнеркәсіп қалдықтары; шикі зат, отын, ағын сулар, шаң, газдар қоршаған ортаны бұзады.
Тігін өнеркісібінде ауаны қатты қалдықтар, цехтағы шаңдар, бу қалдықтары, маталарды шешкенде немесе ашқанда бқлінетін заттар, шаң, маталармен жіптердің қалдықтары. Жеңіл өнеркісіптің негізгі проблемасы шикі зат, онда техникалық материалдар қолданады. Сондықтан тігін өнеркәсібінде негізгі мақсат экологиялық таза шикі заттарды яғни адам организіміне зиян келтірмейтін материалдарды қолдану қажет. Кейінгі кездерде материалдарды дайындағанда қолданатын химиялық заттарды бояу, сурет салу, бу және газгаздар мөлшері белгілі нормадан аспау керек, әсіресе балалар киімінде.
Тігін өнеркәсібіндегі сулы материалдарды ылғалды-жылыту процесінде ұшып шығып канализацияға кетеді. Осы уақытта өнеркәсіптер суды өте үлкен мөлшерде қолданады, сондықтан сұйық қалдықтар кқп бөлінеді. Технологиялық процесстердің барысында төмендегідей су қалдықтарыбөлініп шығады:
1. реакциялық сулар, реакция нәтижесінде бөлініетін сулар –бұл сулар бастапқы және дайын қалдықтарымен ластанады.
2. Бастапқы заттармен шикі заттардың құрамындағы сулар.
3. Өндіріс сулары – шикі затты продуктыларды, ыдыстарды, аспаптарды жуғаннан кейінгі сулар.
4. Сулы экстрогидтермен абсорбенттер.
5. Салқындату үшін қолданылатын сулар.
6. Тұрмыстық сулар- асхана, кіржуатын, душтарда қолданатын сулар.
7. Өндіріс төңірегіндегі көптеген химиялық заттардың жиналып ауаны бұзуы.
Қазіргі кезеңде жеңіл өнеркәсіпте қалдықи суларды тазартудың бірнеше жолдары бар: механикалық, химиялық, физика-химиялық, биохимиялық, термиялық. Тазартылған суларды қайтадан пайдалану кеңінен қолданылып келеді(90-95%), 5-10%-на су қоймаларына басталады.

Адам өз тарихында шешуші кезеңді өткізіп жатыр, себебі біз өазіргі уақытта жер бетінде кейбір жерлерде жетіспеушілік (нищета), ашшылық(холод), ден саулықтың нашарлауы, білімсіздік және экожүйенің нашарлауы ұлғайып келеді, осылардың барлығы біздің тұрмысымызға әсер етеді. Осыларға ғаламдық көңіл бөлу біздің тұрмысымызды жақсартады. Мұны бүкіл дүние жүзі бірігіп шеше алады.
Тұрақты өсіп-жетілу кейбір елдердің экономикалық саясатына және қарым-қатынасына байланысты. Негізгі көз-қарас сыртқы экономикалық қатынасқа, байланысты, ол мемлекеттің тұрақтылығына және динамикалық өсуіне қатысты. Егер жаңадан өсіп келе жатқан мемлекеттің сыртқы қарызы көп болса, қаржы ол мемлекетке сырттан бөлінбесең сауда-саттыққа қатыспаса және дамыған елдерден саудалық сұранысы болмаса даму қиын болады.
Экологиялық дағдарыстың жаңа сипатамалары

Экологиялық кризис қоғам мен табиғаттың бір-бірімен әсерлесуі, онда шектен тыс экологиямен экономика қайшыласады. Бұл қоғам мен табиғаттың арасындағы тепе-теңдік құбылыстың тұрақты түрде бұзылуы, бір жағынан оны мемлекеттің қамына келтіруге мүмкіндігі жоқтығы, екінші жағынан қоғаммен табиғаттың тепе –теңдігін қалпына келтіре алмауы. Сондықтан анықтама беру үшін «ғаламдық экономикалық дағдарыс»деген ұғымды енгізу керек. Бұл биосферанының тұрақтылығының бұзылуы, оның салдарынан характеристиканың тез өзгеруі.
« Экологиялық дағдарыс» ең алғашқы рет 20-шы ғасырдың 70-ші жылдары қолданылды, себебі сол кезеңде өндірістік күш пен қоғамдық ортаны қорғаудың қайшыласының басталуы еді.
Қоршаған табиғи ортаның дегридациялануы көбіне адамның денсаулығына және оның тұқым қуалауына зиян. Қазақстанның 20%-дан астам териториясы эклогиялық дағдарыста, экологиялық құрыған (зона) аймақ. Осы кезеңде адамдар денсаулыққа зиянды заттардың 5 және оданда көп асқан төрімен демалады. Сондықтан туу азайып, өлім көбейіп келеді. Елімізде орташа өмір сүру 69,5 жыл, ол батыс елдерге (44 ел) қарағанда 8-10 жыл төмен. Әрбір 10 бала генетикалық жетілмеген болып тууады. Армия қатарына алынатын балалардың 45%-ң психологиясы дұрыс емес.
Әрбір 4-ші әйел баланың генетикалық денсаулығына байланысты туа алмайды, әрбір 4-ші ер адам импотент.
Қоршаған ортаның деградациясы және оның салдары- бұл экологиялық дағдарыстың бір ғана жағы, екінші жағы экологиялық дағдарысты экологиялық дағдарысты қалпына келтіре алмайтын мемлекеттік және қоғамдық құрылыстар. Мемлекет ішінде бұл біріншіден қоршаған ортаны қорғайтын мекемелердің жеткілікті жұмыс істемуінде, екішші жағынан қоршаған ортаны қорғау туралы заңдардың жұмыс істемеуі, үшінші жағынан экологияға жеткілікті көңіл бөлмеу, қойылған тапсырмаларды орындамау.
Экологиялық дағдарыстың әртүрлі себептері бар. Қоршаған ортаның азуы , ластануы, табиғаттың бұзылуы адам тіршілігінің салдарынан және объективті жолдары бар.
Объективті себептеріне жататындар:
- табиғат өзін- өзі адам тіршілігінің салдарынан тазарту және реттеу мүмкіншілігінің шегі.
- табиғат ресурстарының адам пайдалануы нәтижемінде азаюы және таусылуы.
- өндірістің қалдықсыз жұмыс істеуі табиғатқа және өндірісінің қалдықтары.
- адамның табиғаттың өсу заңдарын қолдану және мойындау.

Субъективті себептер:
- мемлекеттік қошаған ортаны қорғау заңдарымен экономикалық әрекеттерін жеткілікті пайдаланбау;
- экологиялық білімнің және тәрбиенәң жетіспеушілігі;
Адам тарихында экологиялық дағдарыстың бірнеше түрі бар.

1. Тірі жәндіктердің қоршаған және өмір сүретін ортасының біздің тарихымызға өзгеруі, соның нәтижесінде тік жүретін антропидтердің пайда болуы.
2. Табиғи ресурстардың және тірі организмдердің салыстырмалы түрде бірігуі.
3. Бірінші антропогенді экологиялық дағдарыс соңғы мұзы периодта ірі жануарларды құрту және консументтер дағдарысы ауыл-шаруашылық революциясына жалғасқан.
4. Топырақтың тұздану экологиялық дағдарысы және осыдан 3-4 мың жыл бұрын суғарылатын жердің деградациялануы соның нәтижесінде су шықпайтын жерлердің көбеюі. Ауыл шаруашылығының өсуімен ағаштарды пайдалану.
5. Жаппай жоюға (экологиялық дағдарысқа) әкеліп соқты және өсімдіктер, ресурстары азайды(продуценттер дағдарысы).
6. Жаңа экологиялық дағдарыс ғаламды ластануға антропогендік тіршіліктердің әсерінен болды.
7. Келешекте біздің 2-ші экологиялық жағдай күтеді- термодинамикалық және күрделі экологиялық жүйенің кепілдігінің ……?
Қазақстан Республикасының осы кезеңдегі экологиялық проблемалары

Осыған дейін айтылған жер бетіндегі адамзат қоғамының экологиялық мәселелері барлық тарихи кезеңдерде болған.
Қазақстан климатын бақылау оның жылдан жылға құрғақтануын көрсетеді.
Соңғы 100 жылда, әрбір 10 жылда 0,10С-ға артып отыр немесе әрбір 100-ге шаққанда 10С. Осының барлығы алдағы 2-3 ұрпаққа зиян тигізбесе де ойлану қажет.
Қазақстанның су, орман т.б. ресурстарында экологиялық дағдарысқа қшырап отыр. Сондықтан Қазақстандағы қоршаған ортаның жағдайы туралы ақпараттарды сараптай және қортындылай келе ұлттық деңгейде ең алдымен шешуді талап ететін маңызды экологиялық мәселелерге мыналар жатады:
1. Су ресурстарының ташылығы
2. Жайылымдар мен егіс жерлерінің азуы
3. Урбанизацияланған территориялардың атмосфералық ауасының ластануы
4. Мұнай қндіретін аймақтағы ортаның ластануы
5. Қоршаған ортаның өндірістік және тұрмыстық қалдықтармен ластануы
6. Ормандар мен ерекше қорғауға алынған территориялардың жетіспеуі
7. Су қорларының ақаба сулармен ластануы
8. Радиациялық ластану
Қазақстан Еуразия ортасында орналасқан, оның территориясы 2,72 млн.км2. Қазақстан халқының саны 15-16 млн. адам. Қазақстанда орманды дала 6%, дала 28%, шөлді дала 40% құрайды. Жер ресурстарының байлығы 60% вольфрам, 50% - қорғасын, 40% - мырыш, мыс, 30% бокситтер, 25% - фосфориттер, 15% - темір рудалары, 10% - көмір, алтын көлемінен дүние жүзі бойынша 6-шы орында. Болжам бойынша Батыс-Қазақстан ХХІ-ші ғасырда дүние жүзіндегі мұнай өндіру жағынан ең үлкен мемлекетке айналды.
Экологиялық қарым-қатынастардың құқыұтық реттеу тұжырымдарын дәлелденген заңңдарды қабылдаудан басталады.
ҚР-ның экологиялық қауіпсіздік концепциясы 30 сәуір 1986 ж қабылданған.
1997 ж – Қоршаған ортаны қорғау туралы, ҚР азаматтарының денсаулығын сақтау туралы және ерекше қорғауға алынған табиғи териториялар туралы заң қабылданған.
1993 ж – Су кодексі бекітілген, жануарлар дүниесін қорғау, қалпына келтіру және пайдалану туралы заң.
1981 ж – Атмосфералық ауаны қорғау туралы заң.
1998 ж- Халықтың радиациялық қауіпсіздігі туралы заң.
1993 ж – Ормен кодексі.
2000 ж – Жер туралы заң.
1997 ж – ҚР озон қабатын қорғау жөніндегі Вена конвенциясына қосылу туралы заң.
Осы заңдардың барлығы жұмыс жасайтын болса экология анағұрлым жақсарады.
Арал теңізі экологиясы
Жер қорын қорғау және үнемді пайдалану

Қазақстан жер көлемінен ондыққа кіреді, ал адам санынан 80-ші орында.
Шамамен адам жер шарында 2 млрд. га. құнарлы жерден айырылған. 1950 жылы 1-адамға 0,24 га жер келсе, ал 1983 жылы 0,15 га-ға дейін кеміген.
Топырақты жекеленген экожүйеден қарастыруға болады. Топырақ зат айналымының маңызды буыны. Сондықтан топырақтың құнарлығын ұстап тұру мен арттыру оларға көп энергия жұмсауды қажет етеді. Ол үшін топырақты өңдеу, тыңайтқыштарды қолдану, арам шөптермен зиян кестермен күресу.
Жерлердің бұзылуымен деградациясының (төмендеу, артқа кету) негізгі факторларына мыналар жатады : эрозия, суарудың теріс салдары, жердің азуы, пайдалануға жарамсыздығы, пестицидтердің қолдануы.
Топырақтың эрозиясы (грек тіл – аудар. «бұзамын ») дегеніміз, оның су немесе жердің, желдің әсерінен бұзылуы.
Соған байланысты жер ресурстарының мәселелерінің ішінде жер химикациясы маңызды орын алады. Оларға минералдық тыңайтқыштар мен зианкес ағзалармен күресте қолданылатын препараттар (пестицидтер) жатады.
Тынайтқыштарды қолдану жүйесінің. құнарлығын түмендетеді. Мысалы: қышқылдығының артуы, топырақ ағзаларының түрлік құрамы артады, зат алмасуы өзгереді, құрылымы бұзылады және басқада қасиеттері төмендейді.
Аталған теріс құбылыстарды болдырмау үшін- тыңайтқыштардың ғылыми негізделген мөлшерін (оптимальды дозасы, зиянды қосылыстардың минимальды мөлшері т.б.) қолдану қажет.
Адам үшін қажетсіз ағзаларды жоюға не санын кемітуге қолданылатын заттардыпестицидтер (лат. пестис-жұқпалы қажетсіз, цедус-өлтіру) деп атайды.
Пестицидтерге мына препараттар жатады: инсектицидтер (бунақ денелілерді жою); фунгицидтер (саңырауқұлақтарды жою) және ДДТ(дихлордифенилтрихлорэтан).
Пестицидтердің экологиялық зияндылығы олардың қытына. жеке ағзаларға таңдамалы түрде әсер етуіне және ортада өзгеруіне байланысты болады.Экологиялық жағынан, әсіресе, жылдан-жылға пестицидтерді пйдалану көлемінің артуы қауіп туғызып отыр.
Сондықтан, олардың биологиялық немесе физикалық негіздерін тауып пайдалану қажет.
Осылардың салдарынан Қазақстанда бұзылған және ластанған жердің көлемі100 млн. га.
Осыған байланысты жерді күту және үнемді пайдалану керек.
Атмосферадағы ауаның ластануы және оны қорғау.

Батыс елдері ауа бассейнінің ластануымен 70-ші жылдарыдың (20.ғ) басында айналыса бастады, ал қалғандары оны енді ғана сезді.
Адамдардың, тірі организмдердің ауыруы, денсаулығының нашарлауы ауаның ластануына байланысты.
Ауадағы бөлшектердің екі түрі бар: майдадисперсті, күрделі дисперсті. Майдадисперсті аэрозольды бөлшектерге кқміртегі, қорғасын, күкірт және азот қосылыстары жатады адам тіршілік әсерінен ауаға түседі.
Күрделідисперсті бөлшектерге мыс, әк, мрамор, бор кальции карбонаты, кремний, (карбид кремния) жатады.
Азот қосылыстары тамыр – сосуд ауыруларына шалдықтырады.
Қорғасын нерв жүйелеріне, миға, балалар психологиясына әсер етеді.
Асбест өкпе рагына шалдықтырады. Хром, никель, мышьяк рак ісіктеріне шалдықтырады.
Ауаны кқп түрде ластайтын химиялық заттар және олардың адамдарға әсерлері. Ag, C6H6, Cd, Cl2,CO(угарлы газ),F(нон), HxCx сутектікөміртектер, пено (формальдегид), HCl, HF, Hg, HNO3, HONO(азотты қышқыл), H2S, H2SO4, Mn, Ni, NO2OH-, O3, SO2.
Дамыған елдердегі үлкен қалаларда автокөліктерден (әсіресе дизельді) ауа көп ластанады.
Угарлы газдың () құрамында 200-ден астам зиянды заттар бар, олар, демалу органдары және өкпе ауыруларына ұшырайды.
Угарлы газдың адам денсаулығына әсері.
СО адамның ойлау қабілетін, рефлексін, ұйықтау және есінен айырып өлтіруі мүмкін. Екі қабат әйелдерге баланың өсуіне әсер етеді.
Рв – қанайналымына, нервқа, зәр шығару жүйесіне әсер етеді. Адам сүйегіне және басқа организмдерде жиналады, сондықтан өте зиян.
NО2 – грипті, өкпенің қабынуын арттырып бронхит және пневмония ауыруына шалдықтырады.
Озон (О3) – демалу органдарына, жөтелдіреді, өкпе жұмысын нашарлатады, неше түрлі тұмауға шалдықтырады. Жөрек, астма, бронхит ауыруларына ұшыратады.
Басқа улы қосылыстар – рак, тұқым сферасына және жаңа туылған балдарда неше түрлі дефектілер болады.
Жербетінде озонның көбейуі медицинада үлкен проблема болды, көптеген елдерде : АҚШ, Европа, Мексика т.б.
Осымен бірге қышқылды жаңбырдың да зияны мол. Оған барлық жауынның түрі жатады: қар, жаңбыр бұршақ, бұршақ және қар аралас жаңбыр т.б. Номада жауған (таза) жаңбыр сутек рН= 5,6.
Су ресурстарының ласиануы және оны қорғау.
Жер шарының 97% -ы теңіз суы, қалған 3% -ы ауыз суына т.б. жатады. Адам денесінде 60 % жуық су бар. Мысалы ми –85 %, бауыр – 70%, қан-79%, бұлшық ет-75 %.
Енді әлемдік су қорын кесте түрінде жазайық.
Судың түрі көлем мың км3




Қазір адам әр түрлі су көздерінен алып, тқщы судың табиғи қорының 0,1-0,15% пайдаланады. Тұщы судың 70 % - ы мәңгі мұз бен қар түрінде болады.
Судың барлығы әр түрлі дәрежеде ластанады. Әсіресе ауыз суының ластануы зиянды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша 5 млн. адам өледі, 500 млн. адам – 1 млрд –қа дейін уланады.
Судың құрамында кальций, натрий, хлор, калий көп болады және оның құрамында оттегі болады.
Сулардың ластануы ең бірінші су қоймаларына әр түрлі ластаушы заттардың келіп төсуіне байланысты болады.
Судың ластануының үш түрі бар: химиялық, физикалық, биологиялық .
Химиялық ластану – судың табиғи химиялық қасиетінің өзгеруі арқылы болады. Мысалы неорганикалық заттармен заттармен (минералды тұздар, қышқылдар, негіздер т.б), органикалық жолмен (мұнай, пестицидтер т.б) тағыда, Ag, Hg, Cl, Cu, F, адамдардың тіршілік әрекеттерінен түседі.
Ластану жолдарын айту керек.
Физикалық ластану – олар жылу мен радиоактивті заттарды жіберуден болады. Өнеркәсіптердің өздерінің қалдықтарын суға жіберу арқылы , судың температурасын өзгертеді. Соның әсерәнен суда микробтар көбейіп, оттегі азаяды, яғни ондағы балықтар мен басқа тірі организмдерге зиян келеді және адамдарға зиян.
Тірі организмдерге радиоактивті сынап, фосфор, кадмий көбейеді, ал су қоймаларында ванадий, цезий, ниобий, цинк, күкірт, хром, иод көбейеді. Бұлардың барлығы тірі организмдерге зиян келтіріп, өлулеріне әкеліп соғады.
Биологиялық ластану – микроорганизмдермен, ашу процесіне ұшырайтын органикалық заттардың әсерінен. Негізгі биологиялық жолмен суды ластушы көздер : тұрмытық қалдықтар, ет комбинаттар, сүт заводтары, ал ауылдық жерлерде күрделі малшаруашылықтары. Бұлардың салдарынан холера, ішек аурулары, сарыауырулар пайда болады.
Сулардың ластануын төмендетуге бағытталған іс ең алдымен технологиялық процесстер мен суды пайдалану, тазарту әдістерін жетілдіруге байланысты. Суды тазарту әдістерінің ішінде биологиялық әдіс тиімді (сүзу, аэрация станциялары т.б).
Суды тазартуға табиғи экожүйелерді қолданады. Мысалы, ормандардың суды тазарту интенсивтілігі жасанды жүйелермен бірдей.
Судың сапасын жағқсарту үшін озондау, ультракүлгін сәулелермен өңдеу, жер асты су қоймаларын қолдану (грунт арқылы сүзіледі, температураға байланысты емес).
Су қорының сарқылуын алдына алуға бағытталған шаралар;
1. Суды аз пайдаланатын технологияларды қолдану ;
2. Өндірістерде суды бірнеше рет пайдалануға өту (тұйық немесе қайтымды циклдар арқылы);
3. Өндірістік процесстерде ауыз суға арналып берілетін суды пайдаланбау;
4. Судың ысырап болмауын және суды өлшеп беруді қамтамасыз ететін су таратушы қондырғыларды пайдалану ;
5. Суға экономикалық тұрғыдан дәлелденген бағытты тағайындау. Ол суды үнемдуге әсерін тигізеді;
6. Суармалы егіншілікте суды тиімді пайдалануда жетілдірілгентехнологиялармен жаңа суару әдістерін қолдану.
Судың аймақтық тапшылығын оны басқа жүйелерден канал, су жолдарымен жеткізу арқылы шешуге болады.
Бұл шаралар экологиялық тұрғыдан жан-жақты ойластырылуы қажет
Биосфераның табиғи-ресурстарын пайдалану және қоршаған ортаның ластануы.

Ластау әртүрлі белгілер бойынша жіктеледі:
-шығу тегі бойынша (табиғи және антропогенді (жасанды));
-пайда болу көзіне байланысты; өндірістік, ауылшаруашылық, транспорттық;
- әсер ететін аумағына байланысты: ғаламдық,аймақтық,жергілікті.
- қоршаған ортаның элементтері бойынша атмосфера,топырақ,гидросфера;
- әсер ететін жеріне байланысты; қала ортасы, ауыл шаруашылық ортасы, өнеркәсіп, пәтер;
- әсер ету сипатына байланысты;
- химиялық, физикалық, биологиялық;
- әсер ету периодтылығына байланнысты;
- өнеркәсіп қалдықтары, смогтар;
- тұрақтылық дәрежесі бойынша ;
Бірінше ретті жүз және мың жыл (азот, оттегі, аргон, инертті газдар, екінші ретті 5-25 жыл (СО2, СН4, су буы т.б).
Табиғат ресурстарын пайдалану жылулық ластанумен яғни жер маңы кеңістігінде қосымша энергияның жиналуымен байланысты.
Биосфераның жылулық балансының бұзылуын атмосфераның шаңдануының артуы, өсімдіктердің булануының өзгеруі, топырақпен су қоймаларының бетінен ластануының өзгеруін қамтамасыз етеді. Осылардың салдарынан ғалымдардың болжауы бойынша ауаның жылдық температурасы 1-30С –ға артады. Ал бұл биосфераның жылулық жағдайына өтуіне әкеліп соқтыруы мүмкін.
ҚОРШАҒАН ОРТА ЖӘНЕ ТАБИҒИ РЕСУРСТАРДЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ

Өндірістің өсіп жетілуі және ғаламдық экологиялық проблемалар
Атмосфера – ауа, химиялық қоспалар мен су буынан тұратын күрделі жүйе.
Атмосфера үш түрлі жолмен ластанады: өнеркәсіптен, тұрмыстық және ұсақ тұтынушылар қалдығымен, транспорт есебінен.
Қазіргі кезде атмосфераны өнеркәсіп өндірістері көп ластайды. Ластаушы көздері – жылуэлектростанциясы, түтінмен бірге ауаға SO2, CO2, металлургия зауыттары, ауаға NO2, H2S, Cl2, F2, NH3 фосфор қосылыстарын, сынап пен мышьяк қосылыстарын бөледі. Транспорт тұрмыстық қосылыстарды жаққанда.
Атмосфераны ластаушы екі жолы бар: бірінші атмосфераға тікелей шығатын; екінші сонығ қоспалары.

«Парниктік”немесе жылулық эффект мәселесі.
Парниктік газдардың әсерінен жылулық баланстың өзгеруі нәтижесінде мүмкін болатын жер шарының температурасын ғаламдық артуын – парниктік эффект деп атайды. Негізгі парниктік газ CO2, ( метан,NO2, озон, фреондар) болып табылады.
Жер бетіне негізінен жылулық емес, көрінетін сәулелер ағымы түседі. Бұл сәулелер парниктік газдар арқылы өзгермей өтеді. Атмосферадағы парниктік газдардың мөлшерінің екі еселенуі 21 ғасырдың 2-ші жартыснда болуы мүмкін. Онда планетаның орташа температурасы 1-3 С0 артады.
Болжамдар бойынша ауа-райының жылынуы әсерінен Мәңгі Мұзды мұхиттарының еруінен әлемдік мұхит 1,5м (соңғы 100жылда 10-12см) көтерілуі мүмкін. Егер мұхит 1,5-2 м ге көтерілсе шамамен 5млн км2 құрлық су астында қалады. Егер 1м көтерілсе Бангладеш тәрізді ел су астында қалады. Осыған байланысты ПЭ “мәселесін” шешу көбінесе табиғи экожүйелік деңгейге қойылып отыр.
Озон мәселесі.
Сіздермен озон қабатының қайда орналасқанын және озон қалай пайда болатынын өткенбіз (Оттегі+ультракүлгін сәуле күнинфрақызыл).
Соңғы жылдары атмосфераның жоғарғв қабатындағы озон мөлшерінің кемуі байқалды (3 ) Мысалы: озонның бір процентке кемуі терінің қатерлі ісігінен ауру деңгейін 5-7 пайызға арттыруы мүмкін.
Озон ең көп мөлшеріАнтарктида жойылған, мұнда соңғы 30 жылда 40-50пайыз кеміген. Озон концентрациясының кему нәтижесінде түзілген кеңістікті, “озон тесіктері” деп атайды,жылына 4 пайызға артады. Қазіргі кездегі оның мөлшері АҚШ-ң көлемінен артық. Сонымен қатар,көшіп жүретін тесікткер де кқбейіп келеді,оның мөршері 10-100 мың км2. Алғаш рет 20-ғас. 80-шы жылдарында пайда болған. Ол фреондар (хладондар)-дың әсерінен пайда болатын (булау,инертті газдар тұрақты 100 жыл өмір сүреді) оның құрамында хлор бар.
Қышқылдық жауын-шашындар мәселесі

Күкірттің (SO2) қос оксидтерімен ластану қышқыл жауындардың пайда болуына әкеліп соғады. су буының қатысуында күкіртті ангидрид күкірт қышқылының ерітіндісіне аіналады. СO2 және NO2 сондай,осында SO2 –ң үлесі 70пайыз. Қышқыл жауын ең алғаш Англияда байқалған (1907-1908ж) (рН2,2-2,9).
Қышқыл жауындар топыраққа, суға, өсімдіктерге, архитектураға, ескерткіштерге, ғимараттарға т.б зиянын тигізеді. Орман ресурстарның мәселелері
Орманның экологиялық жүйе ретіндегі өзіне тән ерекшеліктері бар. Таза ормандар шамамен 3мкр/ға, ал бір адамға 0,8га-дан келеді.
Қазіргі кезде адамдар 3/2 орманды жойған, соның нәтижесінде 75пайыздан 25-30 пайызға кеміген. Бұл тропиктік ормандар үшін қауіпті болып отыр.
Орманның ауаны тазарту қызметі үлкен. Мысалы 1га орман жылына 6-7т СO2 жұтып,5-6т O2 шығарады.
Ормандарды қалпына келтірудің үш жолы бар:табиғи орманның пайда болуы, қолмен ормандардытолтыру,ағаштарды отырғыз
Экожүйе мен биосферадағы адамның рөлі және атқаратын қызметі.
Қоршаған ортаның эколгиялық мүмкіншілігі – табиғат ресурстарына байланысты.
Табиғат ресурстарына адам пайдаланатын және материалдық игіліктерді жасау үшін қолданылатын табиғат объектілері жатады.
Табиғат ресурстарымен қатар табиғат жағдайлары деген ұғымын да қарастырамыз. Оның ерекшілігі – олар адамның өмірі мен қызметіне әсер етеді.
Табиғат ресурстарымен жағдайларының арасындағы, шекара нақты емес.
Мысалы, ауа бұрын табиғат жағдайы болса, қазір сонымен қатар табиғат ресурсынада жатады.
Табиғат ресурстарының бірнеше белгілер бойынша жіктеледі: атмосфералық, су, өсімдіктер, жануарлар, топырақ, қазба байлықтар, энергетикалық т.б. Ең жиі қолданылатын жіктелу ресурстардың сарқылу немесе қалпына келуіне байланысты.

Т.Р.

Сарқылатын Сарқылмайтын


Қазба байлықтары Күн энергиясы, жел

Тірі табиғат ресурстары Теңіздің толуы

Мұнай Су

Табиғи газдар Атмосфера

20 ғасырдың ортасына қарай өндірістің қоршаған табиғатқа әсері кеңейіп, ғаламдық сипаттқа ие болды. Нәтижесінде ортаның сарқылуына байланысты өндірістің одан ары дамуы мүмкін болмайтын жағдай қалыптасты, яғни экологиялық дағдарыс байқалып отыр.
Бірақ бұл дағдарыс биосфера тарихында бірінші дағдарыс емес, Н.Ф. Реймерс 1994ж бірқатар экологиялық дағдарыстар мен экологиялық революцияларды бөліп көрсетті.
1. Аридизацил дағдарысы – 30-50 мың жыл бұрын
2. Жинаушылар ресурстық дағдарыс – 10 мың жыл бұрын
3. Консументтер дағдарысы – 2 мың ж.б.
4. Қарапайым жер өңдеу дағдарысы – 150-300 ж.б.
5. Өндірушілер дағдарысы – 50 ж.б.
6. Редуценттер дағдарысы – 20-30 ж.б.
7. Жылулық экожүйелердің ғаламдық дағдарысы – қазіргі уақыт
Егер айтатын болсақ ормандарды кесу, шалғындық далаларды жырыту, үй жануарларын жою нәтижесінде ғаламшардың орасан үлкен территориялары біртіндей күмды шөлдер мен жартасты тауларға айнала бастады. Археологиялық зерттеулер қазіргі кездегі Гоби, Қарақұм, Қызылқұм, Сахара шөлдерінің территориясын бір кездерде гүлдеген өркениетті елдер алып жатқанын көрсетеді.
Фосфор мен күкірттің зат айналымы.
Фосфор мен күкірт тау жыныстарында болады. Тау жыныстарының бұзылуымен эрозиясының әсерінен топыраққа өтеді де, оларды өсімдіктер пайдаланады. Редуцент-ағзалардың тіршілік қызметі нәтижесінде олар қайтадан топыраққа қайтады, сонымен бірге жауын сулары өзендерге, теңіз бен мұхитқа жайыл, оны балдырлар қолданады. Ең соңында өлі органикалық заттың құрамында олар су түбіне шөгіп, қайтадан тау жыныстарына кіреді.

Тау жыныстарнының Өсімдіктер
фосфоры
Жануарлар

Топырақтың
фосфаттары

Фосфор тыңайтқыштары Редуценттер

Мұхит су қоймалары

Су түбіндегі шөгіндінің
фосфаттары

Оттегінің циклі. Жердегі оттегінің циклі шамамен 2000 жылда, судың- 2 млн.жылда жүріп отырады. Бұл заттардың атомдары жер шарында әр түрлі тірі зат арқылы өткен.
Биосфера ұзақ даму кезеңін басынан өткізді. Атмосферадағы оттегінің мөлшері біртіндеп артты. Соңы 600 млн. жылда зат айналымдарының жылдамдығы мен сипаты қазіргі кездегі денгейіне жақындады . Биосферадағы ағзалар тек қоршаған ортаға бейімделіп қоймай, өздерә де тіршілікке қолайлы жағдайларды жасайды.
Практикалық жұмыс
Азот айналымы.
Өсімдіктер азотты ыдыраған өлі органикалық заттан алады. Атмосфепадағы бос азотты өсімдіктер тікелей сіңіре алмайды. Өлген өсімдіктерден немесе жануарлардың өлекселерінен бактериялардың басқа топтарына іс-әрекеті нәтижесінде бос төрге өтеді де қайтадан атмосфераға қайтады. Схемасы.

Өсімдіктер мен жануарлардың
органикалық азоты

Аммонификация

Мочевина Аммиак Аммоний ионы

Нитрификация

Нитриттер Азот тотығы

Өсімдіктер мен Нитрификация Денитрификация
жануарлардың өнімі

Нитраттар Атмосферадағы бос азот

Азотфиксациялаушы ағзалар
Көміртегінің айналымы.

Фотосинтез үшін көміртегінің көзі атмосферадағы немесе суда еріген көмір – қышқыл газы болып табылады. Оны схема түрінде көміртегінің айналымын былай көрсетеміз.

Фотосинтез

Өсімдіктердің көміртегін Атмосфера мен гидросферадағы
биосимилациялануы СО2



и Тыныс алу

Органикалық қосылыстарды Тыныс алу және қалдықтардың пайдалану 30% ыдырауы

70 %
Биосферадағы биохимиялық циклдер және зат айналымы
Милиардтаған жылдар барысында тірі ағзалардың көбеюі, өсуі, зат алмасуы мен белсенділігі планетаның беткі бөлігін толық өзгеріске ұшыратты.
Ағзалардың түрлерінің барлық массасын В.И. Вернадский жердің тірі заты деп атаған.
Фотосинтез есебінен атмосферада оттегі жиналады. Жердің дамуының ертедегі кезеңдеріне атмосферада басқа газдар басым болды: сутегі, метан, аммиак, көмірқышқыл газы. Оттегінен озон қабаты пайда болады, ол ультракүлгін сәулелердің молекулалық оттегіне әсер етуі нәтижесәнде ттүзіледі(О3).
Тірі ағзалар биосферада маңызды биогенді элнменттердің зат айналымын жүзеге асырады. Бұл циклдер екі негізгі топқа бөлінеді:
1. Газдардың
2. Шөгінді заттар айналымы

1.атмосферада көміртегі, оттегі, азот.
2.фосфор, күкірт т.б.
Енді ағзаларды жеке-жеке қарастырамыз.
Биосфера және В.И. Вернадскийдің биосферлі-ноосферлі концепциясы

Х1Х ғасырдың басында ғылымға “биосфера” түсінігін еңгізген француз жаратылыстанушысы Ж.Б. Ламарк (1744-1829) болған. “Биосфера” терминін тіршілік бар жердің қабықшасын анықтау үшін “гидросфера”, “литосфера”, “тропосфера” ұғымдарымен бірге Х1Х ғасырдың аяғында атақты австрия геологы Э. Зюсс (1831-1971) ұсынды.
Биосфера немесе экосфера – жердің ір қабаты, тірі организмдер өмір сүретін орта. Биосфера тропосфера, гидросфера, литоосферадан тұрады. Биосфераның жоғарғы шекарасы озон қабаты болып есептелінеді (15 км). Биосфера туралы ілімнің негізін қалаушы В.И. вернадский. Оның негізін В.И. Вернадский “Биосфера” деген кітабында жазған.
Оның түсінігі бойынша биосфера деп планетаның тіршілік бар немесе болған, үнемі тірі ағзалардың әсеріне ұшырайтын не ұшыраған бөлігін айтады (литосфера).
Биосферадан кейін ноосфера ұғымын алғашқы рет Эдуард Леруа және палеонтолог Пьер Тейляр Шарден (1927ж) болды. Ол 1959 жылы жарық көрген “Адам феномені” еңбегінде ноосфераның “жаңа қабат”, “ойлайтын қабат” деп атады.
Вернадский бойынша ноосфера адам санасының рөлі және ол бағыттайтын адам еңбегі күшті, өсіп келе жатқан геологиялық күшке айналатын биосфераның даму сатысы болып табылады. Ол өзінің ең соңғы еңбегінде ноосфера – сана, ақыл-ой қабаты деді.
Одан 1974ж ағылшын ғалымы Б. Конномер тірі және өлі табиғатың арасындағы барлық экологиялық өзара қарым-қатынастарды төрт заңға біріктірді.
Бірінші заң – барлығы барлығымен байланысты. Мысалы оңтүстік аралдардың бірінде дәрінің көмегімен масаларды өлтірген. Соның салдарынан масамен көректенетін кесіпткелер қырыла бастаған. Содан соң кесіпткелермен көректенетін жабайы мысықтар саны кеми бастаған. Нәтижесінде тышқандар саны күрт артып кеткен. Олай болса масалар да экожүйенің маңызды құрам бөлігі.
Екінші заңы – материя жойылмайды, жоқтан пайда болмайды, ол бір түрден екінші түрге өтеді. Мысалы тыныс алу нәтижесінде бөлініп шығатын қанықан көмірқышқыл газы жасыл өсімдіктер үшін керек. Өсімдіктер жануарлар тыныс алуы кезінде сіңіретін оттегін бөліп шығарады.
Үшінші заң – табиғат өзі жақсы біледі. Табиғатта егер оны ыдырату жолы болмаса, ешқандай да жаңа органикалық зат жасалмайды.
Вернадский ғұмыры туралы дерек ізде
Экологияның заңдары
Экологиялық факторлардың көптілігіне қарамай олардың ағзаларға әсер ету сипаты мен тірі ағзалардың жауабы ретінде беретін реакциялары бойынша жалпы заңдылықтар болады.
Ағзаның тіршілігі үшін анағұрлым қолайлы болатын экологиялық факторлардың интенсивтілігі оптимум деп аталады. Көптеген түрлердің гүлденуі, көбейюі үшін оптималды температура керек.
Түрлердің мекен ету ортасының факторларының қандай да бір ауытқу диапазонына бейімделу қабілетін экологиялық валенттілік деп атайды.
1840ж Ю. Либих ағзалардың төзімділігі оның экологиялық қажеттіліктерінің тізбегіндегі ең әлсіз звеносымен анықталынатының дәлелдеді. Оны Либихтің минимум заңы немесе ережесі деп аталады. Бұл заңды былай тұжырымдауға болады: экологиялық факторлар жиынтығында төзімділік шегіне ең жақын фактор күшті әсер етеді.
Экологиялық фактордың тек жетіспеуі (минимум) ғана емес, оның артық мөлшері (максимум) шектеуші әсер етеді.
минимум мен қатар максимумның да шектеші әсері туралы түсінікті 1913ж В. Шелфорд дамытты. Оны Шелфордтың толеранттылық заңы деп атап, былай тұжырымдайды:
Экологиялық фактордың минимумы ғана емес, оның максимумы да шектеуші фактор бола алады, ал олардың арасындағы ауытқу диапазоны толеранттылық шамасын яғни ағзаның белгілі бір факторға төзімділігін анықтайды.
Реди принципі бойынша, тіріден тірі пайда болады, тірі мен өлі арасында байланыс жоқ, бірақта өзара әсерлесу бар.
ҚР Экологиялық Кодексі
Орта мен тірі организмдердің әсерлесу заңдары

Өмір сүретін орта – ол тірі организмді қоршап тұрған және тікелей әсерлесетің табиғаттың бір бөлігі. Олар көп түрлі және әрқашан ауысып тұрады. Кез-келген тірі организмдер өздерін қоршаған ортаға бейімделіп және соған ыңғайланып өзгеру арқылы өмір сүреді.
Жер бетінде тірі организмдердің өмір сүретін 4 негізі ортасы бар:
1. Су ортасы – алғашқы өмір пайда болған орта
2. Жер бетіндегі ауа ортасы – тірі организмдер өмір сүретін орта
3. Жердің беткі қабаты
4. Тірі организмдер ортасы
Экосистеманы біріккен биоценоздар және жаны жоқ организмдер құрайды. Экосистеманың тірі компоненті – биоценоз тобы, ал өлі бөлігі аймақта орналасқан бір-бірімен әсерлесетін популяция жиынтығы. Гео- және экосистемаға антропогенді орта әсер етеді, соның салдарынан табиғат өзгеріске ұшырайды. Сондықтан ортаның жеке элементтерінің немесе қасиеттерінің тірі организмдерге әсер етуін – экологиялық фактор деп атайды. Экологиялық фактор деп сыртқы ортаның қасиеттерін (әсерін) айтады. ортаның факторлары әртүрлі. Олар тірі организмдердің өмір сүруне және көбейюіне қарсы әсер етеді. Экологиялық факторлардың табиғаты мен әсері әртүрлі. Экологиялық факторлардың толық классификациясын Н.Ф. Реймерс тапқан: биотикалық, абиотикалық және антропогенді.
Абиотикалық факторлар – бұл тірі ағзаға әсер ететін қоршаған орта жағдайларының комплексі (қысым, температура, радиациялық фон және т.б.).
Биотикалық факторлар – бұл бір ағзалардың тіршілік әрекетінің басқаларына тигізетін әсері (бәсекелестік, жыртқыштық, паразитизм және т.б.)
Антропогенді факторлар – адам қызыметінің қоршаған ортаға тигізетін әсерінің жиынтығы (зиянды заттардың атмосфераға шығарылуы, топырақ қабатының бұзылуы және т.б.)
Биологиялық жүйені зерттеу деңгейіне байланысты классикалық экологияның келесі бөлімдере (бағыттарға) бөлуге болады:
Экологияның бөлімдері. Ағзалар экологиясы (аутэкология) ағзаның қоршаған ортада тіршілік етуінің шекараларын анықтап, ағзалардың орта факторларының әсеріне жауап беруін және олардың орта жағдайларына бейімделуін зерттейді.
Популяциялық экология (демэкология) міндетті популяциялардың құрылымы мен санының динамикасын, жалпы заңдылықтарын зерттеу болып табылады.
Бірлестіктер экологиясы (синэкология) бірлестіктердің (биоценоздардың) ұйымдасу заңдылықтарын, құрылымын және көректену тізбегіндегі заттардың биотикалық зат айналымы мен энергияның трансформациясы ретінде көректік қызметін зерттейді.
Биосфера – тірі ағзалардың және осы ағзалармен ұздіксіз әсерлесетін планетадағы барлық заттардың және оның қызметінің жиынтығы тұратын жердің қабаты.
Огромное спасибо © 2008 — 2013 ТОО «Блог-платформа Your Vision»! Жарайсындар!
Экология
Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мында өту: шарлау, іздеу

Экология.

Экология.

Экология.

Экология.

Экология ( лат. оіkos – үй, баспана; logos – ілім) – жеке организмнің қоршаған ортамен қарым-қатынасын, ортаға бейімделу заңдылықтарын, сондай-ақ организм деңгейінен жоғарырақ тұрған биологиялық жүйелердің – популяциялардың, организмдер қауымдастықтарының, экожүйелердің, биосфераның ұйымдастырылу және қызмет атқару заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Экология терминін ғылымға енгізген Э.Геккель (1866). Экология ғылымы жедел дамып, көптеген жаңа салалары пайда болды. 19 ғасырдың аяғы, 20 ғасырдың басында ғалымдар негізінен жекелеген факторлардың, әсіресе климаттық факторлардың, организмдердің таралуы мен сан динамикасына әсерін зерттеді. Бірімен-бірі тығыз байланысқан, біртұтас құрылымдық бірлік түзетін азғалар қауымдастықтары (қ. Биоценоз) туралы ұғым да осы кезде қалыптаса бастады (К.Мәбиус, 1877; С.Форбс, 1887). 20 ғасырдың басында Экология жеке ғылым бағыт ретінде таныла бастады, ал “экологияның алтын ғасыры” аталған 20 – 40-жылдары популяциялар мен қа-уымдастықтарды зерттеудің басты бағыттары айқындалып, Экологияның негізгі ережелері мен заңдары тұжырымдалды: Ф.Клементс (1916) биоценоздардың өзгеріп, дамитынын және бұл бейімделушілік сипатындағы құбылыс екендігін көрсетті; А.Тинеманн (1925) өнім ұғымын енгізді, ал Ч.Элтонның Э. бойынша алғашқы оқулығында (1927) биоценоздарда жүріп жатқан процестердің заңдылықтары көрсетіліп, трофикалық қуыс ұғымына анықтама берілді, Экологиялық пирамидалар ұғымы тұжырымдалды; 1926 жылы В.И. Вернадскийдің “Биосфера” атты кітабы жарыққа шығып, онда алғаш рет Жердегі бүкіл тірі азғалар жиынтығының – “жердің тірі затының” ғаламдық рөлі айқын көрініс тапты. А.Тенсли (1935) және В.Н. Сукачев (1940) еңбектері бірімен бірі өзара тығыз байланысқан, қоршаған физикалық ортамен зат және энергия алмасып отыратын азғалар кешені туралы көзқарастардың дамуына, экожүйе және биогеоценоз ұғымдарының қалыптасуына әкелді. Популяция санының ауытқуларын, популяциялар арасындағы әсерлесулерді сипаттайтын матем. модельдер құру (А.Лотка, В.Вольтерра, 1925, 1926), сол модельдерді эксперимент барысында тексеру (Г.Ф. Гаузе, 1934) сияқты, қазіргі теория Экологияның негізін құрайтын зерттеулер де сол жылдары қалыптаса бастады.

20 ғасырдың 60 – 70-жылдары, бұған дейін негізінен биолог мамандардың арасында ғана қолданылып келген “экология” термині кенеттен көпшілік арасында ең танымал терминдердің біріне айналды. Осы жылдары, табиғат пен адамзат арасындағы қайшылықтардың үдей түсуіне байланысты, қоршаған ортаның ластануы, қоршаған ортаның ахуалы, халық санының өсуі, азық-түлік пен энергия қорларын пайдалану сияқты мәселелер ғылымның әр түрлі салаларында зерттеліп, бұқаралық ақпарат құралдары бетінде кеңінен талқылана бастады және бұл процесс әлі де жалғасын табуда. Соның нәтижесінде Экологиялық дүниетаным жаратылыстану ғылымдары ғана емес, көптеген қоғамдық ғылымдарға да енді, Экологияда көптеген жаңа бағыттар пайда болды. Бұл бағыттар мен салалардың бірқатары Э.Геккель негізін қалаған биология Экологиядан әлдеқайда алшақ жатыр. Кейбір “экологиялық” деп аталып жүрген ғылым салаларының қазіргі күнге шейін нақты шекаралары белгіленіп, еншісі ажыратылған жоқ және солардың барлығын қанағаттандырарлық ортақ анықтама беру оңай емес. Экологиялық ғылымдардың соншалық сан алуан болуына қарамастан осы күнгі Экологияның барлық салалары мен бағыттарының негізінде ағзалардың қоршаған табиғи ортамен қарым-қатынасына арналған іргелі биология идеялар жатыр. Мысалы, бірінен бірі соншалық алшақ көрінуі мүмкін, өсімдіктер мен жануарлардың түрлерін жерсіндіру, егістікке берілетін минералдық тыңайтқыштардың мөлшерін белгілеу, дәрі-дәрмектердің емдік мөлшерін анықтау, атмосфераға шығарылатын немесе су қоймаларына төгілетін ластаушы заттардың шектік концентрацияларын есептеу сияқты шаралардың негізінде Экологиядағы шектеуші факторлар ережесі мен толеранттық заңы жатыр.

Экология – ағзалардың бір-бірімен және қоршаған табиғи ортамен әсерлесу заңдылықтарын зерттейтін іргелі табиғаттану ғылымы деп анықтама беруге болады. Жедел дамып келе жатқан және шекарасы көмескі Экология салаларының қатарында адамның қоршаған ортамен қарым қатынасын зерттейтін әлеуметтік экологияны атап өткен жөн:
1) ең жалпылама түрде – қоғамның география, әлеуметтік және мәдени ортамен, яғни адамды қоршаған ортамен ара салмағын зерттейтін ғылыми пән;
2) адамзат қоғамының табиғи ортамен әсерлесуін және өзара байланыстылығын зерттеу арқылы табиғатты ұтымды пайдаланудың ғылым негіздерін жасайтын, сол арқылы табиғатты сақтап, адамның тіршілік ету ортасын оңтайландыруды көздейтін ғылыми пән. Әлеуметтіу Экологияның негізгі міндеті – адамзат қоғамының және оның жекелеген аймақтық топтарының табиғатпен әсерлесу заңдылықтарын зерттеу негізінде жаңа табиғи-мәдениеттендірілген ортаны жобалау;
3) жекелеген әлеуметтік топтардың табиғатпен қарым-қатынасын қарастыратын адам экологиясының бір бөлігі;
4) адамдардың іс-әрекеттерін және сол іс әрекеттерді өзге адамдардың түсінуін, жеке тұлға немесе ұжым ретінде әлеуметтік-психология тұрғыдан баға беруін зерттеу.

Зерттеу нысаны ортақ болуына байланысты әлеуметтік Экология адам Экологиясымен ұштасады. Экологияның негізі биологияда жатқанымен, қазіргі кезде ол шын мәнінде биология шеңберінен шығып, көптеген салалары қолданбалы, экономика, қоғамдық ғылымдарға ұласады. Көпшілік қауымға Экологияның биология негізінен гөрі оның табиғатты қорғау, табиғат қорларын ұтымды пайдалану (табиғатты пайдалану) сияқты қолданбалы қырлары немесе өнеркәсіптік Экология, агроэкология, урбоэкология, адам Экологиясы сияқты салалық бөлімдері көбірек танымал. Экологияның барлық салаларының теориясы негізін құрайтын биология Экологияны немесе жалпы Экологияны айрықша қарастырған жөн. Биологиялық экология – негізінен биол. жүйелерге әсер етуші қоршаған орта факторларының үш тобын (абиотикалық фактор, биотикалық фактор, анторопогендік фактор) және жердегі тірі материяның ұйымдастырылуының төрт деңгейін (дара азғалар деңгейі, популяциялар деңгейі, экожүйелер деңгейі, биосфера деңгейі) зерттейді. Тиісінше, дара ағзаның немесе белгілі бір түрге жататын азғалар тобының қоршаған орта жағдайларымен, әсіресе физикалық ортамен қарым-қатынасын зерттейтін бөлімі аутэкология деп аталады; популяциялардың құрылымы мен сан динамикасы, популяция санының реттелу механизмдері, жойылып кету қауіпі төнген түрлерді сақтау, шаруашылық мәні бар түрлер мен олардың жекелеген популяцияларын сүйемелдеу немесе керісінше санын шектеу сияқты мәселелермен демэкология (популяциялық Экология) шұғылданады; өсімдіктерден, жануарлардан және микроағзалардан тұратын күрделі жүйелердің құрылымын, дамуын, орнықтылығы мен өнімділігін, аталған азғалар топтарының арасындағы сан алуан әсерлесулерді, олардың бір-бірімен және физикалық ортамен зат және энергия алмасуын зерттеу синэкологияның үлесіне тиеді. Жер биосферасының тіршілік ортасы ретіндегі ерекшеліктерін, қалыптасу тарихын, құрылымы мен қызмет атқару заңдылықтарын, адамның шаруашылық және өзге де әрекеттеріне байланысты биосферада болып жатқан өзгерістерді, биосфераның келешегі мәселелерін глобалдық Экология (ғаламдық Экология) зерттейді. Глобалдық Экологияның теориясы негізін В.И. Вернадский тұжырымдаған биосфера туралы ілім құрайды. Қорыта айтқанда, биология пән ретінде, Экологияға әр түрлі деңгейдегі биология жүйелердің қоршаған орта жағдайларымен әсерлесе отырып қалыптасуы, дамуы және тұрақты қызмет атқаруы жөніндегі ғылым деп қарастыруға болады. Оның зерттеу бағыттары ортаға бейімделудің экология механизмдері, популяциялардың санын реттеу, өнімділік процестерін басқару, табиғи және антропогендік ценоздардың орнықтылығы, экологиялық индикация,Экологиялық мониторинг сияқты проблемалар төңірегінде шоғырланады.[1][2]Мазмұны [жасыру]
1 Тарихы
2 Түрлері
3 Жаңа ғылым салалары
4 Экология ғылымының сақтануы
4.1 Экология ғылымының казіргі басты стратегиялық міндеті
5 Дереккөздер

Тарихы[өңдеу]
Толық мақаласы: Экология ғылымының қалыптасу кезеңдері
Түрлері[өңдеу]
Теориялық экология — тірі ағзалардың әр түрлі құрылымдық деңгейлерінің жалпы зандылықтарын зерттейді. 
Іргелі экология — биосферадағы тірі азғалар мен сыртқы орта жағдайларының адамның іс-әрекеттері арқылы бүлінуін, оларды болдырмау және табиғат байлықтарын ұқыпты пайдалану жолдарын зерттейді.
Жаңа ғылым салалары[өңдеу]

Қазіргі кезде экология ғылымы көптеген басқа да ғылымдармен тығыз байланыста дамып, жаңа ғылым салалары мен бағыттары пайда болуда. Мысалы, әлеуметтік экология, өнеркәсіптік экология, геоэкология, инженерлік экология, ауыл шаруашылығы экологиясы, ғаламдық экология және т.б.:[3]
Әлеуметтік экология — табиғат пен қоғам арасындағы өзара карым-қатынас заңдылықтарын "табиғат + адам + қоғам" жүйесі негізінде зерттейді.
Өнеркәсіптік экология — өнеркәсіптік нысандардың тірі ағзаларға және қоршаған орта жағдайларына әсерін зерттейді.
Геоэкология — жер бетіндегі экожүйелердегі және биосфералық деңгейдегі сыртқы орта құбылыстарының өзара байланысын және олардың тірі азғалармен қарым-қатынасын зерттейді.
Ауыл шаруашылығы экологиясы — ауыл шаруашылығы салаларының сыртқы ортамен өзара қарым-қатынасын агроценоздардың даму өзгеру заңдылықтарын және ауыл шаруашылығы салаларының бір-біріне әсерін зерттейді.
Ғаламдық экология — биосфера деңгейіндегі, тіпті Күн жүйесіндегі әлемдік құбылыстарды, табиғи өзгерістерді зерттейді. Мысалы, эпидемиялық аурулар, климаттың жаппай жылынуы, азон қабатының жұқаруы, ядролық қауіп катерлер, шөлейттенудің алдын алу, т.б.
Экология ғылымының сақтануы[өңдеу]

Қазіргі жалпы экологияның негізгі зерттеу нысандары жоғары биологиялық жүйелер (популяциялар, биоценоздар, экожүйелер, биосфера) және олардың уақыт пен кеңістік аралығындағы өзгерістеріне байланысты түрлі міндеттерді қамтиды. Олар:
1) организмдердің әр түрлі топтарының (популяциялардың, түрлердің және т.б.) сыртқы орта факторларымен өзара қарым-қатынастарын және олардың тіршілік ортасына әсер ету заңдылықтарын зерттеу;
2) биоценоздардағы көптеген түрлер популяцияларының бір-бірімен байланыс заңдылықтарын зерттеп анықтау;
3) тіршілік ортасы мен популяциядағы дара сандарының бір-біріне тәуелділігін зерттеу;
4) популяциялардағы тіршілік үшін күрес заңдылықтары мен табиғи сұрыпталу бағыттарын зерттеу;
5) орта жағдайларының организмдерге және олардың популяциялық жеке топтарына әсерін зерттеу;
6) адамның табиғатты тиімді пайдалану жолдарын және орта жағдайларына антропогендік факторлардың әсер етуін алдын ала болжауға байланысты зерттеулер жүргізу;
7) ауыл шаруашылығы зиянкестерімен күресу үшін биологиялық әдістердің тиімді тәсілдерін анықтап, қолданысқа енгізу;
8) өндіріс процестеріне жаңа қалдықсыз технология тәсілдерін кеңінен енгізуге арналған зерттеулер жүргізу.
Экология ғылымының казіргі басты стратегиялық міндеті[өңдеу]

Экология ғылымының казіргі басты стратегиялық міндеті — биосфераның құрамды бөлігі ретінде адамзат қоғамының табиғатпен өзара карым-қатынасының үйлесімділігін сақтауға негізделген ғылыми теорияларды дамыту.Тіршілік өрісінің маңызды қыры климат және топография секілді фақторлармен катар шеқтеулі аумақ немесе басқа ресурстар үшін бәсеке күресіне түсе алатын басқа тұрлердің болуы. Сонымен бірге экологияның кезек күттірмейтін іргелі міндеттері мыналар:
а) табиғат байлықтарының қорын азайтпай-ак экологиялық кауіпсіздікті қамтамасыз ету;
ә) өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өндірістерінің экологиялық негіздерін жетілдіре түсу;
б) экологиялық мәселелерді шешуде әлеуметтік және экономикалық механизмдердің тиімді жолдарын жасап шығару;
в) табиғатты пайдалануды басқарудың ұйымдастыру-құкықтық мәселелерін дұрыс шешу;
г) әлеуметтік-экологиялық болжаулардың әдістерін дамыта түсу.[4]
Дереккөздер[өңдеу]
Jump up ↑ Қазақ энциклопедиясы, 10 том;
Jump up ↑ О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
Jump up ↑ Сәтімбеков Р. Биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған окулық. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-175-4
Jump up ↑ Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
http://kk.wikipedia.org/wiki/Экология
Рауан Кенжеханұлына мың алғыс
КРАТКАЯ ИСТОРИЯ ЭКОЛОГИИ

Экология – это наука о связях, поддерживающих устойчивость жизни в окружающей среде. Жизнь – самое сложное явление в окружающем нас мире. Ее изучает множество наук, складывающихся в совокупности в дифференцированную и многоплановую систему биологии. Однако и достижения многих других, не биологических наук (например, механики, оптики, коллоидной химии, физической географии и т. д.) вносят свой вклад в понимание жизни. Экология в этой многоликой системе знания о природе занимает свое, особое место. В центре ее внимания не только биологические объекты, но и те условия, которые необходимы для их существования. Поэтому экология, имея корни в биологии, вторгается и в другие области знания, пытаясь постичь законы взаимодействия живых и неживых систем. Как отдельная наука экология начала оформляться всего около полутора столетий назад и прошла бурный путь развития, в течение которого способствовала формированию представлений о сложности и вместе с тем упорядоченности организации жизни на Земле.

Представления о том, что живые существа не только реагируют на изменения окружающей среды, но и материально взаимодействуют с ней, сформировались еще в глубокой древности. Естественно, что в разные времена суть этих взглядов была различной. «Текут наши тела, как ручьи, и материя вечно обновляется в них, как вода в потоке», – писал древнегреческий философ Гераклит. «Жизнь – это вихрь, – утверждал известный зоолог начала XIX столетия Ж. Кювье, – направление которого постоянно и который увлекает всегда молекулы того же сорта, но где индивидуальные молекулы входят и постоянно выходят таким образом, что форма живого тела для него более существенна, чем материя».

В науке прочно утвердилось представление, что обмен веществ является одной из самых фундаментальных характеристик жизни. С философской точки зрения живые организмы относятся к так называемым открытым системам, которые поддерживают себя за счет потоков вещества и энергии из окружающей среды. На вопрос о значимости обмена веществ для живой природы впервые попытался ответить в середине прошлого столетия известный физик Э. Шредингер. Он показал, что таким образом организмы компенсируют увеличение энтропии (т. е. перехода молекул тела в хаотическое состояние за счет теплового движения), поддерживая упорядоченность своей организации, и тем самым противостоят смерти.

Другие фундаментальные свойства жизни, относящиеся к связям с окружающей средой, – это способность к отражению и адаптациям, т. е. реакции на изменение условий и возможность подстраивания к ним в определенных рамках. В этих реакциях большое значение имеют не только материально-энергетические, но и информационные потоки. Таким образом, связи, поддерживающие жизнь на Земле, не случайно оказались объектом внимания отдельной науки – экологии.

Наука экология сформировалась не сразу и имела длительную предысторию развития. Ее обособление представляет собой естественный этап роста знаний о природе.

Накопление сведений об образе жизни, зависимости от внешних условий, характере распределения животных и растений началось очень давно. Первые попытки обобщения этих сведений мы встречаем в трудах античных философов. Аристотель (384–322 до н. э.) описал свыше 500 видов известных ему животных и рассказал об их поведении: о миграциях, зимней спячке, строительной деятельности, способах самозащиты и т. п. Ученик Аристотеля, «отец ботаники» Теофраст Эрезийский (371–280 до н. э.) привел сведения о зависимости формы и роста растений от разных условий, почвы и климата.

В средние века интерес к изучению природы ослабевает и заменяется господством богословия и схоластики. Великие географические открытия в эпоху Возрождения, колонизация новых стран послужили толчком к развитию систематики. Описание растений и животных, их внешнего и внутреннего строения, разнообразия форм – главное содержание биологической науки на ранних этапах ее развития. Первые систематики – А. Цезальпин (1519–1603), Д. Рей (1623–1705), Ж. Турнефор (1656–1708) и другие сообщали и о зависимости растений от условий произрастания или возделывания. Аналогичные сведения накапливались и о поведении, повадках, образе жизни животных. Постепенно к таким сведениям начали проявлять особый интерес.

Описания жизни животных и растений получили название «естественной истории» организмов. В XVIII в. известный французский естествоиспытатель Ж. Бюффон (1707–1788) выпустил 44 тома «Естественной истории», где он впервые утверждал, что влияние условий (пищи, климата, гнета одомашнивания и т. п.) может стать причиной изменения («вырождения») самих видов.

Помимо накопления сведений об отдельных видах, начали формироваться представления и о глобальных зависимостях в распределении растений и животных. Этому послужили материалы, собираемые во время путешествий, посвященных изучению далеких стран. В XVIII в. много таких путешествий было организовано и по неизведанным краям России. В трудах С. П. Крашенинникова (1711–1755), И. И. Лепехин а (1740–1802), П. С. Палласа (1741–1811) и других российских географов и натуралистов указывалось на связь изменения климата, растительности и животного мира на обширных пространствах страны. Первые попытки выявить общие закономерности во влиянии климата на растительность земного шара принадлежат немецкому естествоиспытателю А. Гумбольдту. Его труды (1807) положили начало развитию нового направления в науке – биогеографии. А. Гумбольдт ввел в науку представление о том, что «физиономия» ландшафта определяется внешним обликом растительности. В сходных климатических условиях у растений разных таксономических групп вырабатываются сходные «физиономические» формы, и по распределению и соотношению этих форм можно судить о специфике физико-географической среды. Появились первые специальные работы, посвященные влиянию климатических факторов на распространение и биологию животных, например книга немецкого зоолога К. Глогера об изменениях окраски птиц под влиянием климата (1833). К. Бергман выявил географические закономерности в изменении размеров теплокровных животных (1848). А. Декандоль в «Географии растений» (1855) обобщил все накопленные сведения о влиянии отдельных факторов среды (температуры, влажности, света, типа почвы, экспозиции склона) на растения и обратил внимание на их повышенную пластичность по сравнению с животными.

Вся первая половина XIX в. характеризовалась нарастанием интереса к взаимодействию организмов с «условиями». Еще в 1809 г. в «Философии зоологии» французский естествоиспытатель Ж.-Б. Ламар к провозгласил идею эволюции всего живого мира, его постоянного развития от простого к сложному. Одной из причин разнообразия форм на пути этого развития он считал «влияние условий», необходимость для всего живого приспосабливаться к условиям среды. Важную роль условий в выживании и изменениях видов подчеркивал и другой известный французский зоолог Ж. Сент – Илер (1772–1844).

Идеи «единства» организмов с условиями их жизни развивал и горячо защищал профессор Московского университета К. Ф. Рулье (1814–1858). Он пропагандировал необходимость особого направления в зоологии, посвященного всестороннему изучению жизни животных, их сложных отношений с окружающим миром, подчеркивая роль этих отношений в судьбе видов. К. Ф. Рулье впервые обратил внимание на сходство внешнего строения у разных видов, ведущих сходный образ жизни в той или иной среде («земляные», «водные», «воздушные» и др.), положив начало изучению жизненных форм в животном мире. Выделяя «явления жизни особи» и «явления жизни общей» (в том числе «жизнь в товариществе» и «жизнь в обществе»), он, по существу, наметил ряд будущих подразделений экологии. К. Ф. Рулье глубоко повлиял на направление и характер работ своих учеников, которые составили в последующем блестящую плеяду русских натуралистов-экологов (Н. А. Северцов, А. Ф. Миддендорф, А. Н. Бекетов и др.).

В 1859 г. появилась книга Ч. Дарвина «Происхождение видов путем естественного отбора, или Сохранение благоприятствуемых пород в борьбе за жизнь». Ч. Дарвин показал, что «борьба за существование» в природе, под которой он подразумевал все формы противоречивых связей видов со средой, приводит к естественному отбору, т. е. является движущим фактором эволюции. Стало ясно, что взаимоотношения самих живых существ и связи их с неорганическими компонентами среды («борьба за существование») – большая самостоятельная область исследований. Поэтому не случайно, что вскоре после выхода в свет книги Ч. Дарвина были сделаны попытки оценить сущность и назвать это новое направление.

Термин «экология» ввел известный немецкий зоолог Э. Геккель (1834–1919), который в своих трудах «Всеобщая морфология организмов» (1866) и «Естественная история миротворения» (1868) впервые попытался дать определение сущности новой науки. Слово «экология» происходит от греческого слова oikos, что означает «жилище», «местопребывание», «убежище». Э. Геккель определял экологию как «общую науку об отношениях организмов к окружающей среде, куда мы относим в широком смысле все условия существования. Они частично органической, частично неорганической природы, но как те, так и другие… имеют весьма большое значение для форм организмов, так как принуждают приспосабливаться к себе». По Э. Геккелю, экология представляет собой науку о «домашнем быте» живых организмов, она призвана исследовать «все те запутанные взаимоотношения, которые Дарвин условно обозначил как «борьбу за существование». Среди других названий новой науки в XIX в. часто употреблялось название «экономия природы». Этот термин подчеркивал проблему естественного баланса, «равновесия видов», которая и сейчас является одним из важнейших вопросов экологии.

Ч. Дарвин вычленил три основных направления в борьбе за существование организмов: отношения с физической средой, с особями своего вида, с особями других видов. Выживают и дают потомство не все родившиеся особи, а лишь те, которые способны выдержать напор среды. Теорией естественного отбора Ч. Дарвин переключил внимание со связей «организм – среда» на то, что происходит среди множества организмов в борьбе за существование. Тем самым он фактически заложил основы популяционного мышления, однако в зарождавшейся экологии эти идеи получили развитие только в XX в.

Основным направлением оформившейся науки продолжало оставаться изучение адаптации видов к условиям существования, причем любой организм рассматривался как типичный представитель своего вида. Однако накопление данных привело к пониманию более сложной организации жизни. В 1877 г. немецким гидробиологом К. Мёбиусом (1825–1908) была выдвинута концепция биоценоза. На основе изучения устричных банок Северного моря он обосновал представление о биоценозе как глубоко закономерном сочетании организмов в определенных условиях среды. Биоценозы, или природные сообщества, по Мёбиусу, обусловлены длительной историей приспособления видов друг к другу и к сходной экологической обстановке. Таким образом, оформилось представление, что живая природа, помимо видов, представленных организмами, состоит из закономерно складывающихся надорганизменных систем – биоценозов, вне которых организмы не могут существовать, поскольку нуждаются в связях друг с другом. В недрах экологии стало вычленяться особое – биоценотическое направление, задачей которого было изучение закономерностей формирования и функционирования сообществ.

Изучение сообществ потребовало разработки методов количественного учета, оценки соотношений видов в биоценозах. Впервые это было сделано гидробиологами для планктона (Гензен, 1887), а затем – для донной фауны. В начале XX в. количественные методы учета стали применять и к наземной фауне.

Особое место в биоценотических исследованиях заняло изучение растительного покрова. Изучая вслед за А. Гумбольдтом закономерности распределения растений по климатическим зонам, ботаники стали более подробно связывать набор видов и их облик с условиями местообитаний. В 90-х годах появилась сводка датского ботаника Е. Варминга «Ойкологическая география растений», развивавшего представления о жизненных формах видов и типах растительного покрова. В то же время оформляется учение о растительных сообществах – фитоценозах, которое вскоре обособилось в отдельную область ботанической экологии. Большую роль в этом сыграли труды российских ученых С. И. Коржинского и И. К. Пачосского, назвавшего новую науку «фитосоциологией». Среди западных ботаников ее развитию способствовали работы А. Кернера, А. Гризебаха и др. Позднее учение о фитоценозах трансформировалось в фитоценологию и геоботанику. На примере растений были вскрыты многие принципы организации сообществ. Американский ботаник Ф. Клементс в 1910–1911 гг. разработал концепцию динамики фитоценозов, ставшую основой дальнейших представлений о законах формирования и развития сообществ.

Для развития идей общей биоценологии в первой половине XX в. большое значение имели в нашей стране фитоценологические исследования Г. Ф. Морозова, В. Н. Сукачева, Б. А. Келлера, Л. Г. Раменского, В. В. Алехина, А. П. Шенникова и др., за рубежом – К. Раункиера в Дании, Г. Дю Рие в Швеции, И. Браун-Бланке в Швейцарии. Были созданы разнообразные системы классификации растительности на основе морфологических (физиономических), эколого-морфологических, динамических и других особенностей сообществ, разработаны представления об экологических индикаторах, изучены структура, продуктивность, динамические связи фитоценозов.

В 20-е годы начала оформляться новая область экологической науки – популяционная экология. Истоки этого направления – в демографии, описаниях роста народонаселения (популюс– народ). Внимание к проблеме увеличения численности людей привлек еще в конце XVIII в. английский пастор Т. Мальтус, указавший на геометрический характер этого роста. Он считал, что со временем в связи с этим человечеству могут грозить различные беды. Бельгийский математик П. Ф. Ферхюльст в 1838 г. вывел так называемую логистическую формулу, демонстрирующую замедление роста народонаселения при высокой плотности. В 20-х годах XX в. ее переоткрыл американец Р. Перл. В этот период повысилось внимание к поиску закономерностей в изменениях численности видов. Во многом этому способствовали запросы практики – острая необходимость разработки основ борьбы с видами-вредителями и видами-конкурентами в сельском и лесном хозяйстве, истощение запасов ряда ценных промысловых животных, открытие роли некоторых диких животных в распространении паразитов и возбудителей болезней человека и домашнего скота. Представления о популяциях стали особенно энергично развиваться в экологии после того, как оформилась популяционная генетика, а в систематике вид стали рассматривать как сложную популяционную систему. Большую роль в развитии популяционной экологии сыграли работы английского ученого Ч. Элтона (1900–1991). В своей книге «Экология животных» (1927) Элтон рассматривает популяцию как единицу, которую следует изучать самостоятельно, так как на этом уровне выделяются свои особенности экологических адаптаций и регуляций. Центральными проблемами популяционной экологии стали проблемы внутривидовой организации и динамики численности видов.

Таким образом, в экологии началось исследование еще одного типа надорганизменных систем – популяций.

В дальнейшем в развитие популяционной экологии в нашей стране большой вклад внесли С. А. Северцов, Н. П. Наумов, С. С. Шварц, Г. А. Викторов, работы и школы которых во многом определяют современное состояние науки в этой области.

Начало исследований популяций у растений было положено трудами Е. Н. Синской (школа Н. И. Вавилова), много сделавшей по выяснению экологического и географического полиморфизма видов. Ряд вопросов популяционной экологии растений были разработаны в трудах Т. А. Работнова, А. А. Уранова и их последователей.

Изучение популяционных закономерностей по-новому помогло осознать роль видов в биоценозах, структурную организацию сообществ. Возникла плодотворная концепция «экологических ниш», тесно связывающая экологические и эволюционные вопросы. В ее разработке важная заслуга принадлежит западным ученым Дж. Гриннеллу, Ч. Т. Элтону, Р. Макартуру, Д. Хатчинсону и российскому исследователю Г. Ф. Гаузе.
Гаузе Г.Ф принципі бойынша мысал келтір. allecology.ru
Экологические факторы

Среда обитания – это та часть природы, которая окружает живой организм и с которой он непосредственно взаимодействует. Составные части и свойства среды многообразны и изменчивы. Любое живое существо живет в сложном, меняющемся мире, постоянно приспосабливаясь к нему и регулируя свою жизнедеятельность в соответствии с его изменениями.

Отдельные свойства или элементы среды, воздействующие на организмы, называются экологическими факторами. Факторы среды многообразны. Они могут быть необходимы или, наоборот, вредны для живых существ, способствовать или препятствовать выживанию и размножению. Экологические факторы имеют разную природу и специфику действия. Среди них выделяют абиотические и биотические, антропогенные.

Абиотические факторы – температура, свет, радиоактивное излучение, давление, влажность воздуха, солевой состав воды, ветер, течения, рельеф местности – это все свойства неживой природы, которые прямо или косвенно влияют на живые организмы.

Биотические факторы – это формы воздействия живых существ друг на друга. Каждый организм постоянно испытывает на себе прямое или косвенное влияние других существ, вступает в связь с представителями своего вида и других видов – растениями, животными, микроорганизмами, зависит от них и сам оказывает на них воздействие. Окружающий органический мир – составная часть среды каждого живого существа.

Взаимные связи организмов – основа существования биоценозов и популяций; рассмотрение их относится к области син-экологии.

Антропогенные факторы – это формы деятельности человеческого общества, которые приводят к изменению природы как среды обитания других видов или непосредственно сказываются на их жизни. В ходе истории человечества развитие сначала охоты, а затем сельского хозяйства, промышленности, транспорта сильно изменило природу нашей планеты. Значение антропогенных воздействий на весь живой мир Земли продолжает стремительно возрастать.

Хотя человек влияет на живую природу через изменение абиотических факторов и биотических связей видов, деятельность людей на планете следует выделять в особую силу, не укладывающуюся в рамки этой классификации. В настоящее время практически судьба живого покрова Земли, всех видов организмов находится в руках человеческого общества, зависит от антропогенного влияния на природу.

Один и тот же фактор среды имеет различное значение в жизни совместно обитающих организмов разных видов. Например, сильный ветер зимой неблагоприятен для крупных, обитающих открыто животных, но не действует на более мелких, которые укрываются в норах или под снегом. Солевой состав почвы важен для питания растений, но безразличен для большинства наземных животных и т. п.

Некоторые свойства среды остаются относительно постоянными на протяжении длительных периодов времени в эволюции видов. Таковы сила тяготения, солнечная постоянная, солевой состав океана, свойства атмосферы. Большинство экологических факторов – температура, влажность, ветер, осадки, наличие укрытий, пищи, хищники, паразиты, конкуренты и т. д. – очень изменчиво в пространстве и времени. Степень изменчивости каждого из этих факторов зависит от особенностей среды обитания. Например, температура сильно варьирует на поверхности суши, но почти постоянна на дне океана или в глубине пещер. Паразиты млекопитающих живут в условиях избытка пищи, тогда как для свободноживущих хищников ее запасы все время меняются вслед за изменением численности жертв.

Изменения факторов среды во времени могут быть: 1) регулярно-периодическими, меняющими силу воздействия в связи со временем суток, или сезоном года, или ритмом приливов и отливов в океане; 2) нерегулярными, без четкой периодичности, например, изменения погодных условий в разные годы, явления катастрофического характера – бури, ливни, обвалы и т. п.; 3) направленными на протяжении известных, иногда длительных, отрезков времени, например, при похолодании или потеплении климата, зарастании водоемов, постоянном выпасе скота на одном и том же участке и т. п.

Среди факторов среды выделяют ресурсы и условия. Ресурсы окружающей среды организмы используют, потребляют, тем самым уменьшая их количество. К ресурсам относят пищу, воду при ее дефиците, убежища, удобные места для размножения и т. п. Условия – это такие факторы, к которым организмы вынуждены приспосабливаться, но повлиять на них обычно не могут. Один и тот же фактор среды может быть ресурсом для одних и условием для других видов. Например, свет – жизненно необходимый энергетический ресурс для растений, а для обладающих зрением животных – условие зрительной ориентации. Вода для многих организмов может быть и условием жизни, и ресурсом.
Антропоген туралы мысал. allecology.ru
Адаптации организмов

Приспособления организмов к среде носят название адаптации. Под адаптациями понимаются любые изменения в структуре и функциях организмов, повышающие их шансы на выживание.

Способность к адаптациям – одно из основных свойств жизни вообще, так как обеспечивает и саму возможность ее существования, возможность организмов выживать и размножаться. Адаптации проявляются на разных уровнях: от биохимии клеток и поведения отдельных организмов до строения и функционирования сообществ и экологических систем. Адаптации возникают и развиваются в ходе эволюции видов.

Основные механизмы адаптации на уровне организма: 1) биохимические– проявляются во внутриклеточных процессах, как, например, смена работы ферментов или изменение их количества; 2) физиологические – например, усиление потоотделения при повышении температуры у ряда видов; 3) морфо-анатомические – особенности строения и формы тела, связанные с образом жизни; 4) поведенческие – например, поиск животными благоприятных мест обитания, создание нор, гнезд и т. п.; 5) онтогенетические – ускорение или замедление индивидуального развития, способствующие выживанию при изменении условий.

Экологические факторы среды оказывают на живые организмы различные воздействия, т. е. могут влиять как раздражители, вызывающие приспособительные изменения физиологических и биохимических функций; как ограничители, обусловливающие невозможность существования в данных условиях; как модификаторы, вызывающие морфологические и анатомические изменения организмов; как сигналы, свидетельствующие об изменениях других факторов среды.
Закон оптимума

Каждый фактор имеет определенные пределы положительного влияния на организмы (рис. 1). Результат действия переменного фактора зависит прежде всего от силы его проявления. Как недостаточное, так и избыточное действие фактора отрицательно сказывается на жизнедеятельности особей. Благоприятная сила воздействия называется зоной оптимума экологического фактора или просто оптимумом для организмов данного вида. Чем сильнее отклонения от оптимума, тем больше выражено угнетающее действие данного фактора на организмы (зона пессимума). Максимально и минимально переносимые значения фактора – это критические точки, за пределами которых существование уже невозможно, наступает смерть. Пределы выносливости между критическими точками называют экологической валентностью живых существ по отношению к конкретному фактору среды.


Рис. 1. Схема действия факторов среды на живые организмы


Представители разных видов сильно отличаются друг от друга как по положению оптимума, так и по экологической валентности. Так, например, песцы в тундре могут переносить колебания температуры воздуха в диапазоне более 80 °C (от +30 до -55 °C), тогда как тепловодные рачки Copilia mirabilis выдерживают изменения температуры воды в интервале не более 6 °C (от +23 до +29 °C). Одна и та же сила проявления фактора может быть оптимальной для одного вида, пессимальной – для другого и выходить за пределы выносливости для третьего (рис. 2).

Широкую экологическую валентность вида по отношению к абиотическим факторам среды обозначают добавлением к названию фактора приставки «эври». Эвритермные виды – выносящие значительные колебания температуры, эврибатные– широкий диапазон давления, эвригалинные – разную степень засоления среды.



Рис. 2. Положение кривых оптимума на температурной шкале для разных видов:

1, 2 — стенотермные виды, криофилы;

3–7– эвритермные виды;

8, 9 — стенотермные виды, термофилы


Неспособность переносить значительные колебания фактора, или узкая экологическая валентность, характеризуется приставкой «стено» – стенотермные, стенобатные, стеногалинные виды и т. д. В более широком смысле слова виды, для существования которых необходимы строго определенные экологические условия, называют стенобионтными, а те, которые способны приспосабливаться к разной экологической обстановке, – эврибионтными.

Условия, приближающиеся по одному или сразу нескольким факторам к критическим точкам, называют экстремальными.

Положение оптимума и критических точек на градиенте фактора может быть в определенных пределах сдвинуто действием условий среды. Это регулярно происходит у многих видов при смене сезонов года. Зимой, например, воробьи выдерживают сильные морозы, а летом гибнут от охлаждения при температуре чуть ниже нуля. Явление сдвига оптимума по отношению к какому-либо фактору носит название акклимации. В отношении температуры это хорошо известный процесс тепловой закалки организма. Для температурной акклимации необходим значительный период времени. Механизмом является смена в клетках ферментов, катализирующих одни и те же реакции, но при разных температурах (так называемые изоферменты). Каждый фермент кодируется своим геном, следовательно, необходимо выключение одних генов и активация других, транскрипция, трансляция, сборка достаточного количества нового белка и т. п. Общий процесс занимает в среднем около двух недель и стимулируется переменами в окружающей среде. Акклимация, или закалка, – важная адаптация организмов, происходит при постепенно надвигающихся неблагоприятных условиях или при попадании на территории с иным климатом. Она является в этих случаях составной частью общего процесса акклиматизации.
Неоднозначность действия фактора на разные функции

Каждый фактор неодинаково влияет на разные функции организма (рис. 3). Оптимум для одних процессов может являться пессимумом для других. Так, температура воздуха от +40 до +45 °C у холоднокровных животных сильно увеличивает скорость обменных процессов в организме, но тормозит двигательную активность, и животные впадают в тепловое оцепенение. Для многих рыб температура воды, оптимальная для созревания половых продуктов, неблагоприятна для икрометания, которое происходит при другом температурном интервале.


Рис. 3. Схема зависимости фотосинтеза и дыхания растения от температуры (по В. Лархеру, 1978): tмин, tопт, tмакс– температурный минимум, оптимум и максимум для прироста растений (заштрихованная область)


Жизненный цикл, в котором в определенные периоды организм осуществляет преимущественно те или иные функции (питание, рост, размножение, расселение и т. п.), всегда согласован с сезонными изменениями комплекса факторов среды. Подвижные организмы могут также менять места обитания для успешного осуществления всех своих жизненных функций.
Разнообразие индивидуальных реакций на факторы среды
Степень выносливости, критические точки, оптимальная и пессимальные зоны отдельных индивидуумов не совпадают. Эта изменчивость определяется как наследственными качествами особей, так и половыми, возрастными и физиологическими различиями. Например, у бабочки мельничной огневки – одного из вредителей муки и зерновых продуктов – критическая минимальная температура для гусениц -7 °C, для взрослых форм -22 °C, а для яиц -27 °C. Мороз в -10 °C губит гусениц, но не опасен для имаго и яиц этого вредителя. Следовательно, экологическая валентность вида всегда шире экологической валентности каждой отдельной особи.
Относительная независимость приспособления организмов
Степень выносливости к какому-нибудь фактору не означает соответствующей экологической валентности вида по отношению к остальным факторам. Например, виды, переносящие широкие изменения температуры, совсем не обязательно должны также быть приспособленными к широким колебаниям влажности или солевого режима. Эвритермные виды могут быть стеногалинными, стенобатными или наоборот. Экологические валентности вида по отношению к разным факторам могут быть очень разнообразными. Это создает чрезвычайное многообразие адаптации в природе. Набор экологических валентностей по отношению к разным факторам среды составляет экологический спектр вида.
Несовпадение экологических спектров отдельных видов
Каждый вид специфичен по своим экологическим возможностям. Даже у близких по способам адаптации к среде видов существуют различия в отношении к каким-либо отдельным факторам.



Рис. 4. Изменение участия в луговых травостоях отдельных видов растений в зависимости от увлажнения (по Л. Г. Раменскому и др., 1956): 1– клевер луговой; 2– тысячелистник обыкновенный; 3– келерия Делявина; 4– мятлик луговой; 5– типчак; 6– подмаренник настоящий; 7– осока ранняя; 8– таволга обыкновенная; 9– герань холмовая; 10 – короставник полевой; 11– козлобородник коротконосиковый


Правило экологической индивидуальности видов сформулировал русский ботаник Л. Г. Раменский (1924) применительно к растениям (рис. 4), затем оно широко было подтверждено и зоологическими исследованиями.
Взаимодействие факторов
. Оптимальная зона и пределы выносливости организмов по отношению к какому-либо фактору среды могут смещаться в зависимости от того, с какой силой и в каком сочетании действуют одновременно другие факторы (рис. 5). Эта закономерность получила название взаимодействия факторов. Например, жару легче переносить в сухом, а не во влажном воздухе. Угроза замерзания значительно выше при морозе с сильным ветром, чем в безветренную погоду. Таким образом, один и тот же фактор в сочетании с другими оказывает неодинаковое экологическое воздействие. Наоборот, один и тот же экологический результат может быть получен разными путями. Например, увядание растений можно приостановить путем как увеличения количества влаги в почве, так и снижения температуры воздуха, уменьшающего испарение. Создается эффект частичного взаимозамещения факторов.



Рис. 5. Смертность яиц соснового шелкопряда Dendrolimus pini при разных сочетаниях температуры и влажности


Вместе с тем взаимная компенсация действия факторов среды имеет определенные пределы, и полностью заменить один из них другим нельзя. Полное отсутствие воды или хотя бы одного из основных элементов минерального питания делает жизнь растения невозможной, несмотря на самые благоприятные сочетания других условий. Крайний дефицит тепла в полярных пустынях нельзя восполнить ни обилием влаги, ни круглосуточной освещенностью.

Учитывая в сельскохозяйственной практике закономерности взаимодействия экологических факторов, можно умело поддерживать оптимальные условия жизнедеятельности культурных растений и домашних животных.
Правило ограничивающих факторов
Возможности существования организмов в первую очередь ограничивают те факторы среды, которые наиболее удаляются от оптимума. Если хотя бы один из экологических факторов приближается или выходит за пределы критических величин, то, несмотря на оптимальное сочетание остальных условий, особям грозит гибель. Любые сильно уклоняющиеся от оптимума факторы приобретают первостепенное значение в жизни вида или отдельных его представителей в конкретные отрезки времени.


Ограничивающие факторы среды определяют географический ареал вида. Природа этих факторов может быть различной (рис. 6). Так, продвижение вида на север может лимитироваться недостатком тепла, в аридные районы – недостатком влаги или слишком высокими температурами. Ограничивающим распространение фактором могут служить и биотические отношения, например занятость территории более сильным конкурентом или недостаток опылителей для растений. Так, опыление инжира всецело зависит от единственного вида насекомых – осы Blastophaga psenes. Родина этого дерева – Средиземноморье. Завезенный в Калифорнию инжир не плодоносил до тех пор, пока туда не завезли ос-опылителей. Распространение бобовых в Арктике ограничивается распределением опыляющих их шмелей. На острове Диксон, где нет шмелей, не встречаются и бобовые, хотя по температурным условиям существование там этих растений еще допустимо.


Рис. 6. Глубокий снежный покров – лимитирующий фактор в распространении оленей (по Г. А. Новикову, 1981)


Чтобы определить, сможет ли вид существовать в данном географическом районе, нужно в первую очередь выяснить, не выходят ли какие-либо факторы среды за пределы его экологической валентности, особенно в наиболее уязвимый период развития.

Выявление ограничивающих факторов очень важно в практике сельского хозяйства, так как, направив основные усилия на их устранение, можно быстро и эффективно повысить урожайность растений или производительность животных. Так, на сильно кислых почвах урожай пшеницы можно несколько увеличить, применяя разные агрономические воздействия, но наилучший эффект будет получен только в результате известкования, которое снимет ограничивающие действия кислотности. Знание ограничивающих факторов, таким образом, ключ к управлению жизнедеятельностью организмов. В разные периоды жизни особей в качестве ограничивающих выступают различные факторы среды, поэтому требуется умелое и постоянное регулирование условий жизни выращиваемых растений и животных.
Принципы экологической классификации организмов

Современная систематика растений и животных построена на основе единственного главного критерия – степени родства организмов. При этом внешние особенности видов, относимых к одной группе, часто могут сильно различаться. Так, например, паразит крабов саккулина, напоминающая бесформенный, набитый половыми продуктами мешок с сильно разветвленной в теле хозяина сетью тяжей, внешне совершенно не похожа на сидячих, обладающих раковинами морских желудей и морских уточек, хотя все они относятся к одному отряду усоногих раков. О родстве этих видов говорит глубокое внутреннее сходство, прослеживаемое па первых этапах развития особей.

В экологии разнообразие и разноплановость способов и путей адаптации к среде создают необходимость множественных классификаций. Используя какой-либо единственный критерий, нельзя отразить все стороны приспособленности организмов к среде. Экологические классификации отражают сходство, возникающее у представителей самых разных групп, если они используют сходные пути адаптации. Например, если мы классифицируем животных по способам движения, то в экологическую группу видов, передвигающихся в воде реактивным путем, попадут такие разные по систематическому положению животные, как медузы, головоногие моллюски, некоторые инфузории и жгутиковые, личинки ряда стрекоз и др. (рис. 7). В основу экологических классификаций могут быть положены самые разнообразные критерии: способы питания, передвижения, отношение к температуре, влажности, солености среды, давлению и т. п. Разделение всех организмов на эврибионтных и стенобионтных по широте диапазона приспособлений к среде представляет пример простейшей экологической классификации.


Рис. 7. Представители экологической группы организмов, передвигающихся в воде реактивным способом (по С. A. Зернову, 1949):

1– жгутиковое Medusochloris phiale;

2– инфузория Craspedotella pileosus;

3– медуза Cytaeis vulgaris;

4– пелагическая голотурия Pelagothuria;

5– личинка стрекозы-коромысла;

6– плывущий осьминог Octopus vulgaris:

а– направление струи воды;

б– направление движения животного


Другой пример – разделение организмов на группы по характеру питания. Автотрофы – это организмы, использующие в качестве источника для построения своего тела неорганические соединения. Гетеротрофы – все живые существа, нуждающиеся в пище органического происхождения. В свою очередь, автотрофы делятся на фототрофов и хемотрофов. Первые для синтеза органических молекул используют энергию солнечного света, вторые – энергию химических связей. Гетеротрофов делят на сапрофитов, использующих растворы простых органических соединений, и голозоев. Голозои обладают сложным комплексом пищеварительных ферментов и могут употреблять в пищу сложные органические соединения, разлагая их на более простые составные компоненты. Голозои делятся на сапрофагов (питаются мертвыми растительными остатками), фитофагов (потребителей живых растений), зоофагов (нуждающихся в живой пище) и некрофагов (трупоядных животных). В свою очередь, каждую из этих групп можно подразделить на более мелкие, имеющие свою специфику в характере питания.

Иначе можно построить классификацию по способу добывания пищи. Среди животных выявляются, например, такие группы, как филътраторы (мелкие рачки, беззубка, кит и др.), пасущиеся формы (копытные, жуки-листоеды), собиратели (дятлы, кроты, землеройки, куриные), охотники на движущуюся добычу (волки, львы, мухи-ктыри и т. п.) и целый ряд других групп. Так, несмотря на большое несходство в организации, одинаковый способ овладения добычей приводит у львов и мух-ктырей к ряду аналогий в их охотничьих повадках и общих чертах строения: поджарости тела, сильному развитию мускулатуры, способности развивать кратковременно большую скорость и т. п.

Экологические классификации помогают выявлять возможные в природе пути приспособления организмов к среде.
Активная и скрытая жизнь

Обмен веществ – одно из главнейших свойств жизни, определяющее тесную вещественно-энергетическую связь организмов со средой. Метаболизм проявляет сильную зависимость от условий существования. В природе мы наблюдаем два основных состояния жизни: активную жизнедеятельность и покой. При активной жизнедеятельности организмы питаются, растут, передвигаются, развиваются, размножаются, характеризуясь при этом интенсивным метаболизмом. Покой может быть разным по глубине и продолжительности, многие функции организма при этом ослабевают или не выполняются совсем, так как уровень обмена веществ падает под влиянием внешних и внутренних факторов.

В состоянии глубокого покоя, т. е. пониженного вещественно-энергетического обмена, организмы становятся менее зависимыми от среды, приобретают высокую степень устойчивости и способны переносить условия, которые не могли бы выдержать при активной жизнедеятельности. Эти два состояния чередуются в жизни многих видов, являясь адаптацией к местообитаниям с нестабильным климатом, резкими сезонными изменениями, что характерно для большей части планеты.

При глубоком подавлении обмена веществ организмы могут вообще не проявлять видимых признаков жизни. Вопрос о том, возможна ли полная остановка обмена веществ с последующим возвращением к активной жизнедеятельности, т. е. своего рода «воскрешение из мертвых», дискутировался в науке более двух столетий.

Впервые явление мнимой смерти было обнаружено в 1702 г. Антони ван Левенгуком – открывателем микроскопического мира живых существ. Наблюдаемые им «анималькули» (коловратки) при высыхании капли воды сморщивались, выглядели мертвыми и могли пребывать в таком состоянии длительное время (рис. 8). Помещенные вновь в воду, они набухали и переходили к активной жизни. Левенгук объяснил это явление тем, что оболочка «анималькулей», очевидно, «не позволяет ни малейшего испарения» и они остаются живыми в сухих условиях. Однако через несколько десятилетий естествоиспытатели уже спорили о возможности того, что «жизнь может быть полностью прекращена» и восстановлена вновь «через 20, 40, 100 лет или более».

В 70-х годах XVIII в. явление «воскрешения» после высыхания было обнаружено и подтверждено многочисленными опытами у ряда других мелких организмов – пшеничных угриц, свободноживущих нематод и тихоходок. Ж. Бюффон, повторив опыты Дж. Нидгема с угрицами, утверждал, что «эти организмы можно заставить сколько угодно раз подряд умирать и вновь оживать». Л. Спалланцани впервые обратил внимание на глубокий покой семян и спор растений, расценив его как сохранение их во времени.


Рис. 8. Коловратка Philidina roseola на разных стадиях высыхания (по П. Ю. Шмидту, 1948):

1– активная; 2 – начинающая сокращаться; 3 – полностью сократившаяся перед высыханием; 4 – в состоянии анабиоза


В середине XIX в. было убедительно установлено, что устойчивость сухих коловраток, тихоходок и нематод к высоким и низким температурам, недостатку или отсутствию кислорода возрастает пропорционально степени их обезвоживания. Однако оставался открытым вопрос, происходит ли при этом полное прерывание жизни или лишь ее глубокое угнетение. В 1878 г. Клод Бернал выдвинул понятие «скрытая жизнь», которую он характеризовал прекращением обмена веществ и «перерывом отношений между существом и средой».

Окончательно этот вопрос был решен лишь в первой трети XX столетия с развитием техники глубокого вакуумного обезвоживания. Опыты Г. Рама, П. Беккереля и других ученых показали возможность полной обратимой остановки жизни. В сухом состоянии, когда в клетках оставалось не более 2 % воды в химически связанном виде, такие организмы, как коловратки, тихоходки, мелкие нематоды, семена и споры растений, споры бактерий и грибов выдерживали пребывание в жидком кислороде (-218,4 °C), жидком водороде (-259,4 °C), жидком гелии (-269,0 °C), т. е. температуры, близкие к абсолютному нулю. При этом содержимое клеток затвердевает, отсутствует даже тепловое движение молекул, и всякий обмен веществ, естественно, прекращен. После помещения в нормальные условия эти организмы продолжают развитие. У некоторых видов остановка обмена веществ при сверхнизких температурах возможна и без высушивания, при условии замерзания воды не в кристаллическом, а в аморфном состоянии.

Полная временная остановка жизни получила название анабиоза. Термин был предложен В. Прейером еще в 1891 г. В состоянии анабиоза организмы становятся устойчивыми к самым разнообразным воздействиям. Например, тихоходки выдерживали в эксперименте ионизирующее облучение до 570 тыс. рентген в течение 24 ч. Обезвоженные личинки одного из африканских комаров-хирономусов – Polypodium vanderplanki – сохраняют способность оживать после воздействия температуры в +102 °C.

Состояние анабиоза намного расширяет границы сохранения жизни, в том числе и во времени. Например, в толще ледника Антарктиды при глубоком бурении были обнаружены микроорганизмы (споры бактерий, грибов и дрожжей), развившиеся впоследствии на обычных питательных средах. Возраст соответствующих горизонтов льда достигает 10–13 тыс. лет. Споры некоторых жизнеспособных бактерий выделены и из более глубоких слоев возрастом в сотни тысяч лет.

Анабиоз, однако, – достаточно редкое явление. Он возможен далеко не для всех видов и является крайним состоянием покоя в живой природе. Его необходимое условие – сохранение неповрежденными тонких внутриклеточных структур (органелл и мембран) при высушивании или глубоком охлаждении организмов. Это условие невыполнимо для большинства видов, имеющих сложную организацию клеток, тканей и органов.

Способность к анабиозу обнаруживается у видов, имеющих простое или упрощенное строение и обитающих в условиях резкого колебания влажности (пересыхающие мелкие водоемы, верхние слои почвы, подушки мхов и лишайников и т. п.).

Гораздо шире распространены в природе другие формы покоя, связанные с состоянием пониженной жизнедеятельности в результате частичного угнетения метаболизма. Любая степень снижения уровня обмена веществ повышает устойчивость организмов и позволяет более экономно тратить энергию.

Формы покоя в состоянии пониженной жизнедеятельности делят на гипобиоз и криптобиоз, или покой вынужденный и покой физиологический. При гипобиозе торможение активности, или оцепенение, возникает под прямым давлением неблагоприятных условий и прекращается почти сразу после того, как эти условия возвращаются к норме (рис. 9). Подобное подавление процессов жизнедеятельности может возникать при недостатке тепла, воды, кислорода, при повышении осмотического давления и т. п. В соответствии с ведущим внешним фактором вынужденного покоя различают криобиоз (при низких температурах), ангидробиоз (при недостатке воды), аноксибиоз (в анаэробных условиях), гиперосмобиоз (при высоком содержании солей в воде) и др.

He только в арктических и антарктических, но и в средних широтах некоторые морозостойкие виды членистоногих (коллемболы, ряд мух, жужелицы и др.) зимуют в состоянии оцепенения, быстро оттаивая и переходя к активности под лучами солнца, а затем вновь теряют подвижность при снижении температуры. Взошедшие весной растения прекращают и возобновляют рост и развитие вслед за похолоданием и потеплением. После выпавшего дождя голый грунт часто зеленеет за счет быстрого размножения почвенных водорослей, находившихся в вынужденном покое.


Рис. 9. Пагон – кусок льда со вмерзшими в него пресноводными обитателями (из С. А. Зернова, 1949)


Глубина и продолжительность подавления обмена веществ при гипобиозе зависит от длительности и интенсивности действия угнетающего фактора. Вынужденный покой наступает на любой стадии онтогенеза. Выгоды гипобиоза – быстрое восстановление активной жизнедеятельности. Однако это относительно неустойчивое состояние организмов и при большой длительности может быть повреждающим из-за разбалансированности метаболических процессов, истощения энергетических ресурсов, накопления недоокисленных продуктов обмена и других неблагоприятных физиологических изменений.

Криптобиоз – принципиально другой тип покоя. Он связан с комплексом эндогенных физиологических перестроек, которые происходят заблаговременно, до наступления неблагоприятных сезонных изменений, и организмы оказываются к ним готовы. Криптобиоз является адаптацией прежде всего к сезонной или иной периодичности абиотических факторов внешней среды, их регулярной цикличности. Он составляет часть жизненного цикла организмов, возникает не на любой, а на определенной стадии индивидуального развития, приуроченной к переживанию критических периодов года.

Переход в состояние физиологического покоя требует времени. Ему предшествует накопление резервных веществ, частичная дегидратация тканей и органов, уменьшение интенсивности окислительных процессов и ряд других изменений, понижающих в целом тканевый метаболизм. В состоянии криптобиоза организмы становятся во много раз более устойчивыми к неблагоприятным воздействиям внешней среды (рис. 10). Основные биохимические перестройки при этом являются во многом общими для растений, животных и микроорганизмов (например, переключение метаболизма в разной степени на путь гликолиза за счет резервных углеводов и т. п.). Выход из криптобиоза также требует времени и затрат энергии и не может быть осуществлен простым прекращением отрицательного действия фактора. Для этого необходимы особые условия, различные для разных видов (например, промораживание, присутствие капельно-жидкой воды, определенная продолжительность светового дня, определенное качество света, обязательные колебания температуры и др.).

Криптобиоз как стратегия выживания в периодически неблагоприятных для активной жизни условиях – это продукт длительной эволюции и естественного отбора. Он широко распространен в живой природе. Состояние криптобиоза характерно, например, для семян растений, цист и спор различных микроорганизмов, грибов, водорослей. Диапауза членистоногих, спячка млекопитающих, глубокий покой растений – также различные типы криптобиоза.


Рис. 10. Дождевой червь в состоянии диапаузы (по В. Тишлеру, 1971)


Состояния гипобиоза, криптобиоза и анабиоза обеспечивают выживание видов в природных условиях разных широт, часто экстремальных, позволяют сохранять организмы в течение длительных неблагоприятных периодов, расселяться в пространстве и во многом раздвигают границы возможности и распространения жизни в целом.
ВАЖНЕЙШИЕ АБИОТИЧЕСКИЕ ФАКТОРЫ И АДАПТАЦИИ К НИМ ОРГАНИЗМОВ
Рекомендуемая учебная литература
Основная

Шилов И. А. Экология. М.: Высшая школа, 1997.

Христофорова Н.К. Основы экологии. Владивосток: Дальнаука, 1999.

Гиляров А. М. Популяционная экология. М.: Изд-во МГУ, 1990.
Дополнительная

Бабьева И. П., Зенова Г. М. Биология почв. М.: Изд-во МГУ, 1989.

Бигон М., Харпер Дж., Таунсенд К. Экология: Особи, популяции, сообщества. В 2 т. М.: Мир, 1989.

Горышина Т. К. Экология растений. М.: Высшая школа, 1979.

Константинов А.С. Общая гидробиология. М.: Высшая школа, 1986.

Лархер В. Экология растений. М.: Мир, 1978.

Наумов Н. П. Экология животных. М.: Высшая школа, 1963.

Никольский Г. В. Экология рыб. М.: Высшая школа, 1974.

Новиков Г. А. Очерк истории экологии животных. Ленинград: Наука, 1980.

Одум Ю. Экология. В 2 т. М.: Мир, 1986.

Пианка З. Эволюционная экология. М.: Мир, 1981.

Работнов Т. А. Фитоценология. М.: Изд-во МГУ, 1978.

Риклефс Р. Основы общей экологии. М.: Мир, 1979.

Тишлер В. Сельскохозяйственная экология. М.: Колос, 1971.

Уиттекер Р. Сообщества и экосистемы. М.: Прогресс, 1980.

Чернов Ю.И. Природная зональность и животный мир суши. М.: Наука, 1975.

Чернышев В. Б. Экология насекомых. М.: Изд-во МГУ, 1996.

Шмидт-Ниельсен К. Физиология животных. Приспособление и среда. М.: Мир, 1982.
Курсабаев мырза маган жер асты суларының мониторингі туралы СӨЖ жасау керек еді тауып беринизші
үшінші әлем проблемалары уралы мағлұматтар кере еді
инженерлік экологиялық қорғау туралы мәлімет бар ма?
Сұрақ қойғандарыңа рахмет. Экология - санқырлы һәм көпсалалы ғылым. Болашақта оны барлығымыз бірлесе отырып зерттеуге тиіспіз. Әсіресе, ағылшын тілінде зерттеу жұмыстары көптеп саналады. хабарласыңдар 8-778-324-7861 проф. Мұхамедрахим құрсабаев
«Ең жақсы қолжетерлік техникалық әдістер» тұжырымдамасы туралы мәлімет бар ма?










Саламатсызба агай! Сизде Популяциялық денсаулықтың тарихи типтері туралы материал бар ма?

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Юрист, пришедший в школу учителем по зову души, о главной проблеме системы образования

Юрист, пришедший в школу учителем по зову души, о главной проблеме системы образования

Алматинский учитель поставил диагноз системе, частью которой является образование. Будучи успешным юристом, имевший степень МВА, он вдруг развернул траекторию своей карьеры, став обычным учителем.
Zhumanova
22 сент. 2017 / 16:26
  • 8033
  • 14
«Это будут твои большие похороны». Гуф высказался о Скриптоните и Басте

«Это будут твои большие похороны». Гуф высказался о Скриптоните и Басте

Досталось и Скриптониту, который ранее опубликовал запись, о том, что больше не будет сниматься в клипе Гуфа и Тимати. "Я тебя ни о чем больше не попрошу, казах ты мой дорогой" - высказался рэпер.
tala03
21 сент. 2017 / 15:48
  • 4021
  • 12
Почему депутат Божко хочет ограничить приток сельской молодёжи в города?

Почему депутат Божко хочет ограничить приток сельской молодёжи в города?

Вице-спикер Мажилиса Владимир Божко остановился на некоторых деталях известного конфликта в Астане возле строящегося «Абу Даби Плаза», затронув проблему «многочисленной сельской молодёжи»...
openqazaqstan
19 сент. 2017 / 13:16
  • 2789
  • 64
«Моя депрессия длилась больше двух лет». История о том, как я была готова сдаться

«Моя депрессия длилась больше двух лет». История о том, как я была готова сдаться

По данным статистики 2017 года Казахстан занимает 4 место по самоубийствам. Говорить об этом - социальное табу. Мы игнорируем разговоры о депрессиях. Потому что нам страшно.
goribaldi
18 сент. 2017 / 15:45
  • 2758
  • 91
«Папина принцесса» или «обезьяна с гранатой»? Случай в бассейне

«Папина принцесса» или «обезьяна с гранатой»? Случай в бассейне

Мужчины спокойно подчиняются логичным правилам, большинство женщин пытаются выторговать себе особые условия. Я убеждалась в этом много раз.
ValentinaVladimirska
18 сент. 2017 / 14:25
  • 2226
  • 35
Лайфхаки для путешественников. Как я не заплатила ни цента за проживание в Испании

Лайфхаки для путешественников. Как я не заплатила ни цента за проживание в Испании

Бесплатное проживание и завтрак в Испании, как прокачать иностранный язык и где поймать бесплатные ништяки в Европе. Если вы backpacker, который пересекает границу разных стран каждую неделю -...
dianaobyrne
18 сент. 2017 / 12:16
  • 2786
  • 1
Мой опыт вегетарианства: «Я ела овощи, и сама стала как овощ»

Мой опыт вегетарианства: «Я ела овощи, и сама стала как овощ»

Три года назад начитавшись-наслушавшись кое-каких знаменитых людей, я решила завязать  с абсолютно любым мясом. Как же возмущались все мои близкие, это надо было видеть, но я была непреклонна.
Bonittta
18 сент. 2017 / 14:33
  • 2181
  • 33
Путешественник был шокирован полицейским беспределом в Казахстане

Путешественник был шокирован полицейским беспределом в Казахстане

Полицейский беспредел в Казахстане осудил российский блогер и путешественник Евгений Золотухин. На своей странице он рассказал, как встретился с казахстанскими полицейскими, и как они оставили не...
tala03
18 сент. 2017 / 16:58
  • 1946
  • 13
«Честный взгляд» госслужащего: «Знала бы, что ты такой гнилой, я бы тебя не брала»

«Честный взгляд» госслужащего: «Знала бы, что ты такой гнилой, я бы тебя не брала»

Мы не такие блатные. Да, нас унижают руководители, возомнившие себя ханами, часто наши права не реализуются в должной мере. И я всегда задавался, почему на самом деле нет нормальных условий и льгот для госслужащих?!
WriterKz
вчера / 0:41