Зарқын Тайшыбай: Абылайхантану II

Алия 2013 M07 10
2760
2
6
0

Ендігі мәселе Абылайхантанудың қазіргі жағдайы қандай?! Мысалы, алдында айтқанымдай Кеңес заманында орыс оқымыстылары Қазақ тарихына байланысты мәселелерді жазу барысында Абылайға...

М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессоры, абылайтанушы, тарихшы, журналист Зарқын Тайшыбай жақында Алматыда іс-сапармен жүріп, «Екпін» журналына арнайы сұхбатын берген болатын.

Материалдың бірінші бөлімі. Төменде сұхбаттың жалғасы.

Абылай хан жәнет Ресей патшалығы

Абылай хан біздің замандасымыз деп айтуға болады. Тарих өлшемімен алған кезде биыл оның туғанына 300 жыл. Бірақ ол тас ғасырының, не сақ дәуірінің адамы емес, ғұндардың  қайраткері емес. Біздің замандасымыз деген 300 жыл бұрын кәдімгі дүние жүзілік өркениеттің жайылып, бүкіл жер шарында барлық мемлекеттер қалыптасып, дүниежүзілік жер бөлінісі басталып, Еуропа Американы жаулап алып үндістерді қырып тастап, ағылшындар мына Индия мен оңтүстік шығысқа кетіп, Қытай Вьетнам мен Лаосты жаулап алып жатқан кезде, Петр І-нің «Ресей үшін Қазақстан қақпа болады, осы жерді қанша шығын болса-дағы алуымыз керек» деп айтып кеткен шаруасын өзі аяғына жеткізе алмаса да оның артынан ізін жалғастырушылар істі аяғына жеткізді. Оның барлығы архивте бар. Мысалы, Мәскеудің «Ресей көне мұрағаттары» архивінде олардың тарихы Иван Грозныйдан бастап сақталып тұр. Соның ішінде Абылай хан туралы, қазақ, қырғыз-қайсақ істері деген үлкен том-том папкалар бар.

Жоңғар істері, Орта Азия істері деген құжаттардың барлығында Абылай хан бар. Енді осыны сол тамтұмдап жинап, жүйеге келтіріп, деректану ғылымының тұрғысынан зерттеп, салыстырып қазіргі Абылай ханның бейнесін ашқандай болдық. Бұны жалпақ тілмен айтқанда "Абылай ханның өмірі мен қызметіне байланысты еңбектер" немесе "XVIII ғасырдағы қазақ хандығының тарихы" деп айтамыз. Бір ғажабы, бұл тарихта Абылай хан сынды ұлы тұлға жалғыз өзі қайраткер болмай, жанында қаншама халқы болды, елі болды. Қазіргі біздің түсінігімізде оның ішінде Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би сынды билеріміз де, қазіргі өзіміздің мақтан тұтып жүрген Қабанбай, Бөгенбай, Қарасай, Есет, Наурызбай батырларымыз да қағазға түскені бар.

Қазақстанның өзінде 1963 жылдары екі томдық ғылыми жинақ шыққан болатын. Ол "XVI – XIX ғасырлардағы қазақ-орыс байланыстары" деп аталады. Соның ішінде XVIII ғасырдағы қазақ хандығының тарихы, Абылай ханға байланысты біраз деректер бар. Енді ол деректердің жағдайына тоқталатын болсақ, олар көне орыс тілінде жазылған. Оның лексикасын қазіргі орыстардың өздері түсінбейді. Мысалы, онда бір бетте сөйлем басталса, соңына дейін не үтір, не нүкте жоқ. Және ол Абылайхантану тұрғысынан жасалған дүние емес. Сондықтан ол көпшіліктің қолдануына жарамайды. Ол материалдарды да кезінде іріктеп алып, Абылайға байланыстыларын сүзіп алып, әрине, мәтінін, мазмұнын өзгертпей, қалыбынан тайдырмай, қысқартқан жерлеріне арнайы белгілер қойып, оны да өзіміздің жинағымызға қостық. Мысалы, менің 2011 жылы "Мәдени мұра" бағдарламасымен шыққан «Қазақтың ханы Абылай» деген қос томдығымда 500-ден аса құжат бар. Ол құжаттың 220-сы қазақтың тарих ғылымында тұңғыш рет айналымға еніп отыр.

Абылайхантанудың қазіргі жағдайы

Ендігі мәселе Абылайхантанудың қазіргі жағдайы қандай?! Мысалы, алдында айтқанымдай Кеңес заманында орыс оқымыстылары Қазақ тарихына байланысты мәселелерді жазу барысында Абылайға қатысты материалдарды келтірген. Онда да Абылайды жазу нағыз мақсат емес, қазақ хандығының сыртқы-ішкі байланыстарын, жағдайын, экономикасын жазу үшін келтірген жекелеген деректер, үзінді, сілтеме түрінде берілген мәліметтер ғана бар. Өзім сол құжаттың түпнұсқадағы түрін қазақтың тілімен қазіргі оқырманға түсінікті түрде неғұрлым толық қылып беруге тырыстым. Абылайхантану ғылымының басында тұрған Шығыстану институтында Рамазан Сүлейменов деген үлкен ғалым болған. Сол кісінің қосалқы авторлығымен жазылған «Қазақ халқының тарихынан» деген атпен тұңғыш рет орыс тілінде Абылайдың жеке басына, оның еңбегіне арналып жазылған тұңғыш еңбек болатын. Ол да сол Абылайхантанудың қажетіне жарайды. Бірақ толық қанағаттандырады деп айта алмаймын. Өйткені ғылым дегеннің өзі ізденуден, жан-жақты салыстырып қараудан, күдіктенуден тұрады. Сондықтан Абылайхантану ғылымы әлі ұзаққа кетеді. Бірақ менің көңілге тоқ қылатыным - Абылайхантану ғылымы қалыптасып келетіндігі.

Енді деректанушылық тұрғыдан осы бізде Болатбек Нәсенов деген экономист оқымысты бар. Сол кісі өзінің ынтасымен, қазақ тарихына деген құштарлығымен Омбының, Орынбордың, Мәскеудің архивтерінен материалдарды түпнұсқадан көшіріп, суретке түсіріп шамасы жеткенше түсіндіріп, жинақ етіп шығарғаны бар. Ол да қазіргі деректанушылық тұрғыдан терең ғылыми зерттеу жұмысы бола алмайды. Біздікі де сондай. Сонда бәріміздікі де Абылайхантануды ғылым ретінде қалыптастырудың алдағы ұрпаққа дұрыс түсіндіріп кетудің амалы.

(Жалғасы бар)

Жазып алған: Айнұр Ракишева


Редакцияның рұқсатынсыз материалды өзге сайттарға көшіруге жол берілмейді

Оцените пост

6