• 3250
  • 0
  • 0
Нравится блог?
Подписывайтесь!

Төстік батыр мен Жөндік би туралы лингвистикалық ертегі

Ерте, ерте, ертеде, ежелгі қазақ жерінде, Еділ мен Ертіс енінде

бейбіт өмір жайлаған бір ел болыпты. Онда ел басқарған екі

дана - Төстік батыр мен Жөндік би атты ағайынды екеуінің өз

елінде орнатқан тұрақты, әдепті тәртібі, ондағы жарасымды

әлеуметтік өмір, әділ билікті бүкіл халық құлшына қолдайды

екен.

 

Күндердің күнінде көршілес отырған бір ел өз ішінен

бүлініп, өзара қырқысып, елдің берекесі кетеді. Әбден жүдеген

жұрттан Төстік батыр мен Жөндік биге елшілер келіп, ол елге де

әділ билік орнатып беруін сұрайды. Төстік пен Жөндік сарай

маңындағы жағымпаз елпектерге ел билігін сеніп

тапсырып, өздддері көрші елге қырық күндік шөлден

өтіп,айлап жүріп ат арытып жетеді. Бірі батыр, бірі би ағайынды

екеуі бұл елде де белдескендермен белдесіп, даукестерін сөзбен

жеңіп, жәбірленгендерді жебелеп, қианатшыларды

қысталап, кетіскендерін өзара келістіріп, жаман әдеттерінен

арылтып, мұнда да жәйлі бейбіт өмір тәртібін орнатыпты.

 

Жаман әдеттерінің бірі мынадай екен. Бір үйден өлік шықса, ол

үйдің от басын,ошақ қасын бала-шағасымен қоса жұрдай

ғып тонап, мал-мүлкін талап, қатн-қыздарына дейін бөлісіп

алады екен. Көбінесе талас-тартыс, төбелес, ұрыс-керіс осыдан

басталады екен. Жөндік би: " бұларың не?" деп сұрастырса,

"әдетіміз осылай " дегеннен басқа жарытымды көкейге

қонымды ештеңе біле алмайды. Бұл тағылық жаман әдетті

қойдыру үшін Жөндік би барлық нөкерлнрді жинап, мұндай

әдеттің адамгершілікке жатпайтынын түсіндіріп, ойландырып,

бұдан былай ондай рәсім қалай атқарылу керек екенін жариалап

түсіндіріп, елдің ол шетімен бұл шетңне шабармандарды жібереді,

ақыры бұрынғы жаман әдеттерін қойдырады. Жөндік бидің осындай

әділеттікті көздеген уағыздары мен жарлықтарын түсіне бастаған халық

"әдет - әдет емес, жөн әдет екен ғой " деп мақалдайтын болыпты.

Төстік батыр мен Жөндік би ағайынды екеуі өз елін сағынып, жиі еске

алып отырады екен. Бір күні Жөндік ағасына келіп:

Бүгін мен бір түс көрдім,
Түсімде жаман іс көрдім.
Біздің қыздар басында
Сәукеле емес пұт көрдім! –
дейді 

Бұл жақсылықтың нышаны емес деп жорып, Төстік

батыр Жөндік би інісін дереу елге аттандырады.Қырық күндік

шөлден өтіп, айлап жүріп Жөндік би ауыл шетіне келгеннен

көргені сұмдық. Ауыл сыртындағы арық қойлар бас түйістіріп

құққ-құққ,қыққ-қыққ, құққықққ деп тамақтарын қырнап жөтелгені ме,

сөйлескені ме, әйтеуір қырқылдайды. Ауылға келсе әтештер

бұрынғыдай шырқатып ән салмайды; құқыққ-құқыққ-қыққ-қыққ деп

қырқылдайды. Тауықтар тырым-трақай қашып құққ-көтөк, қыққ-көтөк

деп шуласады, ал балапандары оны түсінбейді, жүгіріп келмейді.

Бір үйдің жанында біреу білегін сыбанып ап бір баланың көмекейіне

қол жүгіртіп жатыр. " Мұның не, не болды? " десе, әкесі былай дейді:

балам хокк-хохукк-құқыққ-қыққыққтан басқа сөзден қалды, әйтеуір қөмейіне

бірдеңе қадалып қалған сияқты, соны алып тастасам деп едім.

Жөндік би өз сарайына келсе Хокукстаннан келдім, сендерге

құқыққтыққты үйретемін деп жер тепкілейді. Оған мойынсұнған кешегі

ауылдастары: " Сен кет, құқықтық барда Жөндік сенің керегің жоқ" десіп

төмен һарайды, қуып жібереді, енді келме дейді. Бірақ қалың елі оны әлі

ұмыта қоймапты, әлі де болса көздеріне жас алып:

" Жөндік жоқта құқықтық шыға келер ортаға " деп күрсінеді екен.

Ал Жөндік рухы қазақ жерін әлі де шарлап кезіп жүр деседі.

                              *****

Ертегіні өтірік дейді бірақ ол шындыққа меңзейді. Айтуға да, естуге

де дөрекілеу, ыңғайсыздау осы сөзге қынжылатындар аз емес. Осы

сөз өзі қайдан келді, кімнің "аспанынан " аяғы салбырап жерге түсті?

"Русско-таджикский словарь" -ды қарасақ, бұл тәжіктің " Хокук " сөзі екенін

көреміз. Сонда қалай біз байқұста мұндай ұғым да, сөз де

болмағаны ма?. Бұған келісуге, мойындауға болмайды! Біздің

елде ертеректен "проститутка", "террор" деген ұғым да сөз

де болмаған десе, оған шамданбайық, алайық сол

тәжіктерден. Ал советтік 70 жылда орыстың "право"-сын

қолданып келіп неге тәжік сөзіне тап болдық. Оң сөзі

(правый) біздіңше де дұрыстық, әділдік, бірақ бізде одан да

гөрі "ЖӨН " деген лайықты сөзіміз бар!

(Конституционное право = конституциялық жөн, жөнділік,

Гражданское право = азаматтық жөн, жөнділік,

правонарушение = жөнбұзушылық,

правоохранительные органы = жөнқорғау органдары ...)

 

Жөн сөзіне бөгет болар бір-ақ нәрсе бар. Ол - баяғыда

Пәленше-екең "құқық" сөзін қолданған. Рас, оның еңбегі

зор. Бүгінгі біздер оның деңгейіне көтеріліп ("Иығына

шығып) одан да алысқа көруге тиіспіз ғой.

Ертегі ШҚО да қазақ-орыс тілдерінде шығатын облыстық әдеби
«Ертіс/Иртыш» жұрналының 6-шы нөмірінде 2003 жылы басылған.

Ғаббас Құмаров.
 
janashr
18 ноября 2012, 21:51
668

Загрузка...
Loading...

Комментарии

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Почему я больше не поеду отдыхать на северное побережье Алаколя

Почему я больше не поеду отдыхать на северное побережье Алаколя

Нам казалось, что на Алаколе мы сможем хорошо отдохнуть, расслабиться и набраться сил на весь следующий год. Вроде, и достаточно бюджетно, и не так далеко.
RisKaS
26 июня 2017 / 18:05
  • 7438
  • 38
ЭКСПО-2017. Каким бы правдоподобным ни казался обман, он всё равно раскроется

ЭКСПО-2017. Каким бы правдоподобным ни казался обман, он всё равно раскроется

Изначально про ЭКСПО было очень много слухов. Лишь только усаживаясь в поезд «тальго» до Астаны, мы уже были изрядно загружены этими слухами. Кто их запускал, для чего – отдельный вопрос..
openqazaqstan
вчера / 15:45
  • 5812
  • 33
Эксперимент. Два парня и девушка в поисках лучшего донера в Астане

Эксперимент. Два парня и девушка в поисках лучшего донера в Астане

Нас трое: девушка и двое парней. Мы обошли 7 заведений, где продают донеры. Оценивали по 10-бальной шкале только по вкусовым качествам донера. Никто нам за рекламу не платил, бесплатными донерами не кормил!
nargiz_15
вчера / 10:08
  • 5860
  • 9
На каких улицах города Алматы вы точно попадете в «пробку»

На каких улицах города Алматы вы точно попадете в «пробку»

Строятся пешеходные и велосипедные дорожки, трамвайные пути "сносят", а главная традиция нашего мегаполиса - замена подземных коммуникаций и в этом году не была нарушена.
beoblod
26 июня 2017 / 17:22
  • 3977
  • 3
Где отлично провести летние месяцы с пользой для здоровья и кошелька?

Где отлично провести летние месяцы с пользой для здоровья и кошелька?

Я обратил внимание, что в случае с уникальными природными зонами Павлодарской области применима поговорка: «что имеем – не ценим», а ведь они легко могли бы стать международными курортами.
Muzalevskiy
23 июня 2017 / 22:57
  • 3446
  • 11
Это «колхозное сооружение» вредит имиджу города. Я, как алматинка, против!

Это «колхозное сооружение» вредит имиджу города. Я, как алматинка, против!

Почему эту трубу не проложили под землей? Она обезображивает улицу, как дикий багровый шрам от раны, зашитой равнодушным, криворуким и ленивым хирургом, обезображивает лицо.
ValentinaVladimirska
23 июня 2017 / 12:10
  • 2822
  • 45
На Иссык-Куль через Юг. Не бойтесь ехать в Киргизию своим ходом!

На Иссык-Куль через Юг. Не бойтесь ехать в Киргизию своим ходом!

Очень живописная и бюджетная поездка вдоль всего берега по Иссык-Кулю! Мы, две обаятельные девушки, поехали вдвоем, подготовленные к совершенно автономной жизни в палатке, и ни разу ничего не...
yelenasergiyenko
22 июня 2017 / 13:20
  • 3007
  • 23
Неравенство в Казахстане – доходы самых богатых граждан в 6 раз больше заработка бедных

Неравенство в Казахстане – доходы самых богатых граждан в 6 раз больше заработка бедных

Почти 46% расходов казахстанцев уходит на продукты. При этом бедные казахстанцы стали есть меньше, богатые - больше. Инфографика
ZonaKZ
25 июня 2017 / 9:06
  • 2444
  • 23
Миф о героях нашего времени: «Они лишь дешевые подделки»

Миф о героях нашего времени: «Они лишь дешевые подделки»

Они назвали лизоблюдство – нетворкинг. Они назвали бессовестное самохвальство – селфбрендинг. Они назвали беспринципность и отсутствие морали – гибкость и креативный подход.
Aks_Ras
22 июня 2017 / 17:32
  • 2148
  • 12