Ертең елге амал мерекесі келеді

miss-Lee 2012 M03 13
4082
0
16
0

Ертең елдің батыс аймақтарында, әсіресе, Маңғыстау өңірінде Амал мерекесін атап өтеді. Ел арасында "көріс күні" деп аталатын бұл күні барша тұрғындар таң сәріден бір-бірінің үйінің аралап...

Ертең елдің батыс аймақтарында, әсіресе, Маңғыстау өңірінде Амал мерекесін атап өтеді. Ел арасында "көріс күні" деп аталатын бұл күні барша тұрғындар таң сәріден бір-бірінің үйінің аралап, құшақтасып, қол алысып көрісіп, төс түйістіріп амандасады. Бұл күні бір-біріне өкпелегендер татуласады, егер өкпесін қия алмағандар болса, «Самарқанның көк тасы еріген күні өкпеңді қия алмадың, көк тастан да қатты ма едің?!» деп жатады.

Ал, Амал мерекесін, жыл басын Қазақстанның батыс аймақтары неге наурыздың 14-інен бастайды?

Жалпы, адамзат баласының жыл деп жүргені – жердің күнді айналуы (365 күн 5 сағат 48 минут), ай дегені – айдың жерді айналуы (29 тәулік 12 сағат 44 минут) және тәулік дегеніміз – жердің өз осінен айналуы (23 сағат 56 минут 4 секунд). Яғни, бір жылда нақты 365 күн болмайды.

Б.з.д. 45 жылы Рим императоры Юлий Цезарь "Юлиан күнтізбесін" енгізеді. Юлиан күнтізбесіндегі әрбір төрт жылдың үшеуі 365 күннен, біреуі 366 тәуліктен тұратын кібісе (високосный) жылы деп бекітіледі. Бірақ Цезарь бір жыл 365,25 тәуліктен тұрады деп есептегендіктен, күнтізбе 128 жыл сайын бір тәулікке артта қалып отырған. Күнтізбенің қателігінен 16 ғасырдың соңына таман күн мен түн 11 наурызда теңескен (!).

Бұл қателік егіншілер мен малшылардың шаруашылықты жоспарлауына кедергі жасап, Рим папасы Григорий XIII күн мен түннің теңесуін "орынына апарып қоятын" күнтізбе жасау керектігін түсінеді. Ол жылдың ұзақтығын 365 күнге, кібісе жылдарды 366 тәулікке теңдестіріп, айларды 28, 29, 30, 31 тәулікке бөліп, уақытты 10 күнге алға жылжытып, григорян күнтізбесін жасайды.

Осылайша, Римде 1582 жылы 4 қазанында ұйқыға жатқан италияндықдар келесі күні 15 қазанда оянады. Бірақ бұл жаңа күнтізбені бүкіл әлем бір мезгілде қабылдаған жоқ. Кеңес үкіметі күнтізбені қабылдаған уақытта алшақтық 13 күнге жетті. Сөйтіп, ескі күнтізбені 1918 жылдың 31 қаңтарынан жауып, келесі күнді 14 ақпаннан бастап санады. Алайда халық шатаспау үшін біраз уақытқа дейін күнтізбеде жақшаға ескі стиль бойынша уақыт та жазылып жүрді. Мәселен, 1 наурыз (14 наурыз). Бүкіл әлем Рождество мерекесін 25 желтоқсанда тойлағанда бұрынғы одақ елінің 7 қаңтарда тойлауы осы өзгеріске байланысты. Бұны 25 қазанда болған қазан көтерілісінің 7 қарашада атап өтуінен де көруге болады. Орыстардың қаңтардың 13-інен 14-іне қараған түні қарсы алатын «ескі жаңа жыл» мерекесі де күнтізбенің ауысуына байланысты.

Маңғыстаулықтардың 14-наурыздағы Амал мерекесі де осыған байланысты. Яғни, жаңа жылды көктемнің алғашқы күні тойлап жүрген халық жаңа күнтізбеге сай енді 14-ші наурызда атап өтетін болған. Ахат Шәкәрімұлы әкесі туралы естелігінде «14-март – ескіше 1-март. Әкей айтты: «Бүгін ескіше 1-март, қазақша жаңа жыл, ұлыстың ұлы күні дейді», - деп осыған ұқсас пікір келтіреді.

Ал, көрісуге келсек, мен көрісудің неден шыққанын білмеймін, бұл дәстүр "міне, жаңа жылға да аман жеттік", – деп қуанып, көрісуінен шыққан болар. Жалпы, халықтың жыл сайын 14-наурызда (ескіше 1-наурызда) амал мерекесін тойлайтынына қарап, көрісіп, міндетті түрде қырық үйдің есігін ашуға тырысатынына қарап, бұл көрісу дәстүрі қазақта болған деп ойлаймын. Бәлкім, саясатқа, тағы да басқа жағдайларға байланысты амал мерекесін тойлау ұмытылып, тек батыс өңірлерінде сақтап қалған болар.

 
(Осыдан бір-екі жыл бұрын 
жазылған мақаламнан деректер келтірілді,
суреттер кейін болады)

 

Оцените пост

16
Дальше