Бюджеттік саясатының ұзақ мерзімді тұрақтылығы
Бюджет – бұл қаржылық жоспарлау құралы, мемлекет, ұйым немесе жеке тұлға үшін табыстар мен шығыстарды белгілеуге, реттеуге және бақылауға арналған маңызды құжат. Бюджет тек қана мемлекеттік емес, сонымен қатар жеке және корпоративтік қаржыны басқаруда да кеңінен қолданылады. Бюджет туралы жазғанда, оның экономикалық, әлеуметтік және құқықтық аспектілерін қарастыруға болады.
Бюджеттік саясатының ұзақ мерзімді тұрақтылығы — бұл мемлекет өзінің қаржылық саясатын ұзақ уақыт бойы тиімді әрі тұрақты түрде жүргізе алатындығын білдіреді. Бұл тұрғыда бюджеттік саясаттың ұзақ мерзімді тұрақтылығы экономиканың тұрақтылығы, мемлекеттік қарыздың орнықты деңгейде болуы және әлеуметтік бағдарламалар мен экономикалық даму мақсаттарына қол жеткізуге бағытталған тиімді стратегияларды қамтамасыз етуге негізделген.
Бюджеттік саясатының ұзақ мерзімді тұрақтылығының негізгі компоненттері:
1. Қаржылық тұрақтылық
• Қаржылық тұрақтылықты сақтау үшін бюджеттің теңгерімді болуы қажет. Бұл дегеніміз, мемлекеттің табыстары шығыстарын толық жабуы немесе кішкентай ғана тапшылықтың болғаны дұрыс. Бюджет тапшылығын ұзақ уақыт бойы қаржыландыру үшін қарыз алуға тәуелді болу — экономиканы дағдарысқа ұшыратуы мүмкін.
• Бюджеттік саясат салық жүйесін оңтайландыру, шығындарды тиімді жоспарлау арқылы тұрақты қаржы көздерін қамтамасыз етуі тиіс.
2. Мемлекеттік қарызды басқару
• Мемлекеттік қарыздың өсуі бюджеттік саясаттың ұзақ мерзімді тұрақтылығына теріс әсер етуі мүмкін. Қарыздың орнықты деңгейде болуы маңызды. Қарыздың өсуі пайыздық төлемдерді арттырып, бюджеттік шығыстарды азайтуға мәжбүр етеді.
• Қарызды басқарудың тиімді стратегиялары, соның ішінде қарыздың құрылымын жақсарту (мысалы, ұзақ мерзімді қарыздар мен төмен пайызды несиелерді пайдалану) бюджетке ауыртпалық түсірмеуге көмектеседі.
1.Бюджеттің анықтамасы мен негізгі түсініктері:
• Бюджеттің маңызы: Мемлекет немесе жеке тұлға үшін қаржы ресурстарын басқарудың негізгі құралы болып табылады. Бұл қаржылық жоспарлау, табыстар мен шығыстардың тепе-теңдігін қамтамасыз етеді.
• Бюджет құрылымы: Мемлекеттік немесе корпоративтік бюджеттің құрылымы, оның құрамында қандай элементтер (табыс, шығыс, қорлар, резервтер) бар.
• Бюджет пен қаржы жоспарлаудың айырмашылығы: Қаржы жоспарлау кеңірек процесс болса да, бюджет оның негізгі бөлігі.
2. Мемлекеттік бюджет
• Мемлекеттік бюджет және оның элементтері: Мемлекеттің табыстары (салықтар, мемлекеттік несиелер, табиғи ресурстарды пайдалану) мен шығыстары (әлеуметтік бағдарлама, инфрақұрылым, қорғаныс) туралы жазу.
• Мемлекеттік бюджет түрлері: Жылдық, кварталдық бюджеттер, бюджеттің шығыстары мен табыстарының құрылымы.
• Бюджет тапшылығы және оны қаржыландыру: Бюджет тапшылығының себептері, оны жабу әдістері (қарыздар, несиелер, салық көтеру).
• Мемлекеттік бюджет саясаты: Мемлекеттің әлеуметтік, экономикалық және қаржылық жағдайын қолдауға бағытталған бюджет саясатының негізгі бағыттары.
• Бюджеттің теңгерімділігі: Бюджет теңгерімділігін қамтамасыз ету әдістері.
3. Жергілікті бюджет
• Жергілікті бюджеттің ерекшеліктері: Мемлекеттен тәуелсіз жергілікті билік органдарының (қалалар, аудан, облыстар) қаржысын басқару және оларды жүзеге асыру ерекшеліктері.
• Жергілікті бюджеттің кірістері мен шығыстары: Жергілікті салықтар, мемлекеттік трансферттер, коммуналдық қызметтер мен әлеуметтік бағдарламалар.
4. Бюджет саясаты мен басқару
• Бюджетті басқарудың принциптері: Ашықтық, есептілік, жоспарлау, бақылау, заңнамалық реттеу.
• Бюджеттің тиімділігін арттыру: Бюджет шығыстарын оңтайландыру, салық жүйесін жетілдіру, коррупцияны болдырмау.
• Бюджеттік рәсімдер: Бюджет жобасының дайындалуы, парламент арқылы бекітілуі, қаржылық бақылау.
5. Жеке тұлғалар мен үй шаруашылығының бюджетін жоспарлау
• Жеке бюджеттің маңызы: Жеке қаржыларды басқару, табыстар мен шығыстарды бақылау, мақсатты жинақтау.
• Отбасы бюджетін құру: Шығыстар мен кірістерді теңгерімде ұстау, үнемдеу мен инвестициялау.
• Қаржылық жоспарлау және үнемдеу: Бюджеттің құрамына қажетті шығыстарды жоспарлау (тұрақты және өзгермелі шығындар).
6. Экономикалық дағдарыстар мен бюджет
• Дағдарыс жағдайында бюджет саясаты: Экономикалық дағдарыс кезіндегі бюджеттік шаралар, бюджет тапшылығын жою әдістері.
• Қаржылық тұрақтылықты сақтау: Бюджеттің құрылымын өзгерту, қаржылық тәртіпті сақтау, мемлекеттік қарыздарды басқару.
7. Бюджетке әсер ететін факторлар:
• Инфляция және бюджет: Инфляцияның бюджетке әсері, мемлекеттік шығыстар мен табыстарды инфляцияның қалай өзгертетіні туралы.
• Салық саясаты мен бюджет: Салық салу жүйесінің бюджетке әсері, салықтың негізгі түрлері мен бюджетке ықпалы.
• Әлеуметтік және экономикалық саясаттың бюджетке әсері: Әлеуметтік бағдарламалар мен мемлекеттік қолдаудың бюджеттік әсері.
8. Бюджет және халықаралық қаржы ұйымдары
• Халықаралық ұйымдардың бюджеттік саясаты: Халықаралық қаржы ұйымдары (Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк) мен олардың мемлекеттің бюджет саясатына әсері.
• Глобализация және бюджет: Глобализацияның ұлттық бюджеттің құрылымына және қаржылық тұрақтылыққа ықпалы.
9. Бюджеттік қаржылық жоспарлау және оның тиімділігі
• Бюджеттік жоспарлаудың әдістері: Әртүрлі бюджет түрлерін жоспарлау және оның экономикаға әсері.
• Бюджеттік тәртіпті сақтау: Бюджеттің орындалуы, қаржылық есептілік және есеп жүргізу.
Бюджеттің орындалуы туралы есепті және есепке жасалған қорытындыларды табу үшін бірнеше негізгі көздерді пайдалану қажет:
1. Мемлекеттік органның ресми сайттары Мемлекет деңгейінде бюджеттің орындалуы туралы есептер әртүрлі мемлекеттік органдардың ресми сайттарында жарияланады. Мысалы, Қазақстанда:
• Қаржы министрлігі (https://www.minfin.gov.kz) мемлекеттік бюджет туралы есептерді жариялайды.
• Ұлттық экономика министрлігі мен басқа да экономикалық бақылау органдары да бюджеттің орындалуы туралы есептерді ұсынады.
2. Парламент немесе жергілікті билік органдарының ресми сайттары
Мемлекеттік бюджеттің орындалуы туралы есептер мен қорытындыларды жиі Парламенттің ресми сайтында немесе Жергілікті атқарушы органдардың сайттарында табуға болады. Бұл органдар бюджет туралы есептерді талқылап, бекітеді.
3. Мемлекеттік бюджеттің орындалуы туралы жылдық есептер
Мемлекеттік бюджет туралы жылдық есептердің түпнұсқалары мемлекеттік қаржы басқармасы немесе Есеп комитеті сияқты бақылаушы органдардың сайттарында жарияланады. Мысалы:
• Қазақстан Республикасының Есеп комитеті (https://www.ecom.kz) жыл сайын бюджеттің орындалуы туралы есептерді жариялайды.
4. Қаржылық бақылау мен аудит агенттіктерінің қорытындылары
Бюджет орындалуын тексеретін Қаржылық бақылау агенттігі немесе тәуелсіз аудиторлар жасаған есептерде бюджеттің орындалуы мен қаржылық жағдай туралы маңызды қорытындылар мен талдаулар жарияланады. Аудиторлық есептер қаржылық басқарудың тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді.
5. Қоғамдық есептер мен есептік баяндамалар
Кейбір қоғамдық ұйымдар немесе сарапшылар бюджеттің орындалуына қатысты есептер мен талдаулар ұсынады. Бұл ақпаратты тәуелсіз зерттеу орталықтарының немесе экономикалық сараптама жасау ұйымдарының сайттарынан табуға болады.
6. Мемлекеттік есепке қатысты баспасөз мәліметтері Мемлекеттік орган өкілдері, министрлер немесе бюджеттік саясатын түсіндіретін тұлғалар үнемі баспасөз мәслихаттары мен баяндамалар өткізеді, онда бюджеттің орындалуы туралы қорытындылар мен талдаулар жасалады. Бұл мәліметтерді бұқаралық ақпарат құралдарынан немесе мемлекеттік жаңалықтар сайттарынан табуға болады.
Бюджеттік тәртіпті сақтау — бұл мемлекет немесе ұйымның қаржылық ресурстарын дұрыс, заңды және тиімді түрде пайдалану, сондай-ақ бюджет қаражатының жұмсалуын бақылау мен реттеу жүйесінің бір бөлігі. Бюджеттік тәртіптің сақталуы бюджеттің дұрыс орындалуына, қаржылық тұрақтылыққа және мемлекеттік қызметтерді қаржыландырудың тиімділігіне кепіл болады.
Бюджеттік тәртіптің негізгі принциптері: 1. Заңдылық-Бюджеттік тәртіп барлық қаржылық операциялардың заңға сәйкес жүргізілуін қамтамасыз етеді. Бұл мемлекеттің немесе ұйымның қаржысын пайдалану кезінде тек мемлекеттік бюджет туралы заңнамалар мен нормативтік актілерді басшылыққа алуды талап етеді.
2. Ашықтық - Бюджеттік процестердің ашықтығы қаржы ресурстарының қалай бөлінгені және пайдаланылғаны туралы қоғамға толық ақпарат беру қажет. Ашықтық азаматтардың және мемлекеттік органдардың бюджеттің орындалуына бақылау жасауына мүмкіндік береді.
3. Жауапкершілік - Мемлекеттік органдар мен ұйымдар бюджет қаражатын пайдалануда толық жауапкершілікті сезінуі керек. Әрбір бюджеттік шығыс нақты мақсаттарға және белгіленген бағдарламаларға сәйкес жұмсалуы тиіс.
4. Есептілік - Бюджеттік тәртіпті сақтау үшін есеп беру жүйесі өте маңызды. Мемлекеттік органдар мен бюджеттік ұйымдар өздерінің шығыстары мен табыстары туралы есеп беруге міндетті, бұл бюджеттік ресурстардың қалай пайдаланылғанын бақылауға мүмкіндік береді.
5. Бюджеттік жоспарлау - Бюджеттік тәртіпті сақтау үшін бюджетті дұрыс жоспарлау керек. Бұл қаражаттың қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталуын және кез келген қаржылық шектеулер мен тәуекелдерге дайын болуды қамтамасыз етеді.
Бюджеттік тәртіптің сақталуын қамтамасыз етудің әдістері:
1. Бюджеттік бақылау - Бюджеттік бақылау органдары бюджеттің орындалуын қадағалайды. Қазақстанда бұл рөлді Есеп комитеті атқарады, ол бюджеттік қаржылардың мақсатқа сай пайдаланылуын тексереді. Бұл бақылау мемлекеттік қаржының дұрыс бөлінуін және шығыстардың заңдылығын тексереді.
2. Аудит және есеп жүргізу - Мемлекеттік бюджеттің орындалуы әрқашан тәуелсіз аудиторлық тексерістерден өтеді. Аудиторлық ұйымдар бюджеттің орындалуын жан-жақты тексереді және қаржының дұрыс жұмсалғандығы туралы есеп береді.
3. Салықтық бақылау - Мемлекет бюджеттің табыстарын қамтамасыз ету үшін салық жүйесін бақылайды. Бюджетке түсетін салықтардың уақтылы және толық жиналуын бақылау маңызды.
4. Қаржылық тәртіпті нығайту - Бюджет қаражатын пайдалануда қаржылық тәртіптің бұзылуына жол бермеу үшін мемлекеттік органдарға, мекемелер мен ұйымдарға ішкі бақылау жүйелерін енгізу қажет. Қаржылық есептілік, аудит және мониторинг — бюджеттік тәртіптің сақталуына ықпал етеді.
5. Қаржылық жоспарлау және есеп беру жүйесін жетілдіру - Мемлекеттік органдар мен ұйымдар бюджеттік ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін қаржылық жоспарлау мен есеп беру жүйесін қалыптастыруы тиіс. Бұл бюджеттік ресурстардың қалай бөлінетінін және жұмсалатынын нақты көрсететін құралдар болып табылады.
Бюджеттік тәртіптің бұзылуының салдары:
1. Қаржылық дағдарыс - Бюджеттік тәртіптің бұзылуы елдің қаржылық тұрақтылығына нұқсан келтіріп, экономикалық дағдарысқа алып келуі мүмкін. Мысалы, бюджет тапшылығы немесе мемлекеттік қарыздың өсуі елдің кредиттік рейтингін төмендетіп, әлеуметтік бағдарламалардың қаржыландырылуына кері әсер етеді.
2. Қоғамдық сенімнің жоғалуы - Бюджеттік тәртіптің бұзылуы қоғамда мемлекеттік органдардың қаржы ресурстарын дұрыс пайдаланбайтыны туралы теріс пікір қалыптастыруы мүмкін. Бұл халықтың мемлекеттік саясатқа деген сенімін төмендетеді.
3. Коррупцияның өсуі - Бюджеттік тәртіптің болмауы немесе әлсіз болуы коррупцияның, қаражаттың ұрлануы мен ресурстардың ысырабын тудыруы мүмкін.
Бюджеттік тәртіпті сақтау мемлекет пен қоғам үшін өте маңызды. Бұл қаржылық тұрақтылықты, әлеуметтік бағдарламалардың тиімді жүзеге асуын, инфрақұрылымның дамуын және қоғамның сенімін қамтамасыз етеді. Бюджеттің орындалуын бақылау, жоспарлау және есеп беру жүйелерін жетілдіру арқылы бюджеттік тәртіпті қамтамасыз етуге болады.
Қорытынды:
Бюджеттің орындалуы туралы есептер мен қорытындыларды табу үшін ресми мемлекеттік органдардың сайттарын, аудит органдары мен есеп комитетінің баяндамаларын, сондай-ақ қоғамдық зерттеу орталықтарының жарияланымдарын пайдалануға болады. Мұндай есептер мемлекеттік қаржылардың тиімді жұмсалуын бақылау үшін маңызды болып табылады.
Бюджет – әр түрлі деңгейдегі экономикалық жүйелерде, оның ішінде мемлекет, ұйым және жеке тұлға деңгейінде қаржы ресурстарын тиімді пайдалануға бағытталған маңызды құрал. Бұл қаржылық басқарудың негізі ретінде, бюджет мемлекеттің экономикалық саясатын жүзеге асыруда, әлеуметтік теңсіздіктерді жоюда және ұлттық экономикада тұрақтылықты қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады.
Бюджет туралы жазуға болатын тақырыптар өте кең, өйткені бұл сала экономика мен қоғамның түрлі аспектілеріне әсер етеді. Мемлекеттік қаржыларды басқару, бюджет саясаты, әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыру және бюджеттік тәртіп сияқты мәселелер қазіргі заманның маңызды сұрақтары болып табылады.
Бюджеттік саясаттың ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін мемлекеттің қаржылық ресурстарын тиімді пайдалану, қарызды басқару, әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыру, экономикалық өсімді қолдау және сыртқы факторларды ескеру қажет. Бұл тұрақтылық әлеуметтік теңсіздікті азайтуға, экономикалық өсімді қамтамасыз етуге және қоғамның өмір сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1 Құлпыбаев С., Мельников В.Д. Қаржы негіздері. Оқулық. - Алматы: ЖШС «Издательство LEM», 2009. – 722 бет.
2 Вавилов Ю.Я. Государственный долг. Учебное пособие для вузов. — М.: Перспектива, 2000. - 101с.
3 Ван Хорн Дж. К. Основы управления финансами: перевод с англ. / под ред. Соколова Я.В. - М.: Финансы и статистика, 1999. - 569с.
4 Вахрин П.И., Нешитой А.С. Финансы: Учебник для вузов. - М.: Информационно-внедренческий центр «Маркетинг», 2000. - 502с.
5 Зейнельгабдин А.Б. Қаржы. - Алматы: Каржы-Каражат, 1999
6 Кажикаримов Б.К., Омирбаев С.М. Теория финансов. Учебное пособие. - Караганда, КарГУ, 1991. - 80с.
7 Ілясов К.К. Қаржы. – Алматы, ФинЭко, 2007
8 Мельников В.Д., Ильясов К.К. Финансы. Учебник для вузов. - Алматы: ФинЭко, 2001
Жарқынай Баккумек