«ЖАПАР ХАН» әңгіме.

Нұрлан Салтаев автор.

«ЖАПАР ХАН» әңгіме.

1847 жылдың айсыз оңтүстік қараңғы түнінде, аспандағы ашық кеңістіктегі үлкен жұлдыздар, далаға жарық сәулесін шашқан кезіне, Қаратаудың етегінде орналасқан Дулат тайпасының ауылына бір шабандоз келді, оның алдында түрлі-түсті құрақ көрпеге оралған зат ер-тоқымында көлденең жатты. Ауылдың шет жағындағы киіз үйден, жылқының дүбірін есітіп, ұйқыдан оянған ит, өзінің күзетші ретіндегі міндетіне сай сәл ғана үрді, бірақ оны естіген көрші иттер қосылып, бүкіл ауылды көшіретіндей шулап, бастарына көтерді. Ал, шабандоз қазақтың әдептілігін сақтай отырып, бірнеше ондаған метр қашықтықта жәй қадамға көшіп, содан кейін тоқтап, ауылдағы ең үлкен және әсем киіз үйге кіре берістен асығып, әлі де қараңғы киіз үйге " Ассалам Уғалейкум!" - деп амандасты. Киіз үйден шу мен сыбыр естілді, өрнектелген ағаш есік ашылып, есіктен шапанға оранған адам көрінді: "Уалейкум Ассалам! Алла бізге кімді жіберді екен, дос па әлде дұшпанды ма?». Іргелес киіз үйдің тұсынан, қара түнектен бір адамның сұлбасы сырғып шыға келді, көлеңкеде жасырынып, қолында садақ пен жебе ұстаған, сол сәтте іске қосуға да дайын тұрды. Далада дүрбелеңнің басталған кезі: солтүстіктен орыстар бас салып, қырғыздармен соғыс жалғасуда, қоқаншылар Ұлы жүзден түкпір-түкпірінен зекет жинап, ал қарақшылар тым көбейіп кеткені халыққа мәлім еді. Шабандоз әлі де көрпедегі затты ұстап тұрып: "Сәлем Мырзағұл, бұл мен, сенің бауырың Үсенмін", - деп жауап берді. Көрші киіз үйдің тұсындағы жасырынған адам, қауіптің жоқ екенін түсініп, қаруын бір жаққа қойып, шабандозға жақындап, қонақтың атын тізгінге алды. Қонақжайлылықтың ежелгі әдет-ғұрпын сақтай отырып, ағасы : "Кел, қонақ боласың"- деп оны киіз үйге шақырды. Ал, ағасының әйелі әлдеқашан ошақты жағып, шәйнекті отқа қойып, кешкі астан қалған тамақты жайпақ табаққа салып, дастарханды жайып қойған. Үсен шешініп, төрге – құрметті орынға өтіп, кілемге жайғасты. Мырзағұл барлық әдет-ғұрыпты бұзып отбасы туралы, денсаулық және шаруашылықтар жөнінде жөн сұраспай: "Усен, сені қай жел айдап келді?! " - деді ол.. Үсен жауаптың орнына ораған көрпені жайып жіберді: "Қараңыз!" - жеті жасар бала көрпенің ішінде тыныш ұйықтап жатыр екен, тек көшпенділердің ұлы ғана соншалықты тәтті ұйықтай алады және ат үстінде ер-тоқымда да оянбайды. Ұйпаланған шашы, кірлеп қалған беті, пысылдаған мұрны, қысық көздері, жалаңаш денесі, Мырзағұл бұл баладан ешқандай ерекшелік көре алмады. - "Ал, не дейсің маған? Менің өзімде осындай балалар толып жатыр !"- деді Мырзағұл. Үсен одан әрі көрпені ашып, қара барқытқа алтыннан тігіс түскен, кірлеген шалбарды Мырзағұлға көрсетіп: "Бұл Кенесары ханның ұлы Жапар"- деп тіл қатты. Жақында қырғыздар өз бостандығын қорғап, Қазақ хандығының тәуелсіздігі үшін он бес жыл Ресей империясына қарсы күрескен Кенесарының әскерін талқандады деген хабар бүкіл далаға тараған. Кенесарының басы, бағалы олжа ретінде, орыс генерал-губернаторына сыйлыққа жіберілді. Қай көшпенді билік туралы ойламайды, өзінің руының мықтылығын және тәуелсіздігін армандайды, сондықтан Мырзағұл тез арада өзінің Дулат тайпасы қайтадан күшке ие болып, Мың пен Қыпшақ тайпалары сияқты мықты Қоқан хандығын құрып, өздерінің қорғаушысын Шығыс Түркістанға тағайындап, Бұхара хандығымен тең дәрежеде әрекет етіп, Ресеймен және Қытаймен соғысатынын елестетті. Мырзағұлдың қиялында - Ташкент, Шымкент және Түркістанның Дулаттарға салық төлейтінін, ал шапаны алтынмен кестеленген жас ханның жанында оның бас кеңесшісі Қараша Мырзағұл тұрды. Мұның бәрін лезде ой елегінен өткізсе де, Мырзағұлдың бетінен ештеңе сезілген жоқ: "Шай ішіңіз, тағамнан дәм татыңыз!" - деп, ол Үсенге кеседегі шайды ұсынып, сары майды алдына жақындатты.

Майра Үсеннің қолынан баланы алғанда, Жапар қолын созып, кішкентай тана секілді бетін жұмсақ омырауына басып, ұйқылы-ояу ернімен шөпілдетті, Майра баланы иіскеп: "Е-е-е-е, құлыным, жетім құлыншағым" - деп, бетінен сүйіп, балаларының жанына жатқызып, үстін үлкен көрпемен жапты. Таңға дейін ұйықтамай, Мырзағұл мен Үсен сыбырласып сөйлесті, арасында дауласыпта, ұзақ ойланып отырды, тіпте ауылдың молдасы азан шақыра бастап: "Аллаһу Акбар! Ашхаду әл-ла илляха илля Ллах! Ашаду анна Мұхаммедар Расулу-лла Али!", "Намазға асығыңыз! Құтқаруға асығыңыз! Алла ұлық! Алладан басқа құдай жоқ!» - деп әр үйді аралай бастаған кезі еді. Таңата ер адамдар жуынып-шайынып, сыртқа шығып, көпшілікпен бірге дұға жасауға сапқа тұрды, Үсенмен бірге Мырзағұлда намазға шықты. Таңертеңгі намаздан кейін бүкіл ауыл өз жұмыстарымен айналыса бастады: қой мен сиырлар сауылды, мал жайылымға шығарылды, барлығы күнделікті күйбең тіршіліктерін бастап кетті. Мырзағұл Майраға қолөнер шеберлеріне тақ мұрагеріне лайықты киімін шұғыл тігуге Үсенге тапсырыс беруді бұйырды. Майра былғарыдан жасаған сандықтардан өзінің сақтап қойған қорынан Бұхардың және Қашқардың маталарын алды. Ауылдың етікшісі кішкентай етік жасау үшін арнайы былғары алды, ал басына аң терісінен бөрік тігілді. Кенесары әкесінің әскери өмірі кезінде Жапар әр жердегі үйлерге қонып дағдыланған, тіпті жаңа киіз үйде оянғанда еш таң қалмады. Майра балаларды аласа дөңгелек үстелдің айналасына отырғызды, әрқайсының кесесіне айран құйып, ыстық бауырсақтарды дастарханға шашып, олар ортадағы шыныаяқтағы қаймаққа батырып тәттілеп жеді. Содан кейін Майра Жапарды балалармен бірге мектепке арналған киіз үйге апарды, ол жерде Ташкеннен келген молда, қолындағы ұзын жіңішке қамшысы бар, балалардың сауатын ашып, намаз оқытқаны үшін, айына бірнеше қойды алатын. Жапар балалармен бірге дауыстап молданың араб тілінде айтқанын қайталады:" Алифсин-а, албасин-и, алифтур-о", себебі хан тағына үміткер сауатты болуы керек. Қазақ хандығының заңды мұрагері, Кенесары ханның ұлы - Мырзағұлдың ауылында қонақта екендігі туралы Дулаттардың көрші ауылына хабар айтуға жігіттер жіберілді. Жеті күннен кейін Мырзағұлдың ауылында үлкен бәйге өтеді, Бас жүлде ретінде Жапар сұлтан - ханның сыйлығына– жеті түйе және басқа да көптеген бағалы жүлделерді ұсынады. Бүкіл аймақтағы дала гүілдеп, қауесетке тола бастады, Дулаттар үшін тағы да бақытты күндер, Дулаттардың сөзі ханға тең болған кездер қайта туды деп, Моғолстанда Дулаттар хандарды өз қалауы бойынша ауыстырғаны, Ташкент шаһарының өзі Дулаттардың ордасы болған кезі айтылды.

Қарттар сол даңқты кезеңдер туралы аңыздарды еске алып, ал жастар мансап құрып, ұзақ жорықтар мен жеңістер туралы армандады. Әйелдер көрші ауылдарға үйленген құрбыларымен болашақта кездесіп, соңғы жаңалықтарды талқылау мүмкіндіктеріне қуанды. Бикештер өздеріне сәнді киім дайындап, мерекеде армандағы жалғыз ханзадаларын кездестіретіне іштей кәміл еді. Ер адамдар жылқыларды жарысқа дайындап, шабатын ұлдарын таңдады, күрес балуандары қарсыластарымен кездесуді күтті, олармен күш салыстырғысы келді. Өзбек-сарт сатушылары және майда саудагерлер мерекеде сататын тауарларын дайындады. Бір аптадан кейін Мырзағұлдың ауылына қонақтар ағыла бастады: сәйгүліктерін байгеге шаршатпау үшін, жаяу жетектеді. Сақтаған қымызын арбаларға тиеп алып шықты. Қадірлі қонаққа сыйға тарту үшін қой, жылқы мен түйелерді алдына салып шыққан, қымбат шапандар, кептірілген жеміс-жидектер мен тәттілерді алған... Мырзағұлдың ауылы кішкентай хандықтың астанасына айналған тәрізді: барлық жерде әсем киіз үйлер тігілген, даңқты жыршылар домбыра мен қобыз тартып өткен заман туралы көне әндер мен жыр-дастандарды шырқап, қарттардың көңілдері босап, көздері жасаурап жатты, ер адамдар таза ауада қымыздың дәмін татты, әйелдер жағы жиналып жаңалықтармен бөлісті, ал, жігіттер мен қыздар өлеңдетіп, айтысып жатты, жанжақтан келген ақындар айтыс, ән байқауларын өткізді. Алтыбақанда қыздардың сыңғырлаған күлкісі естіліп, жылқылар мен қойлар сойылып, үлкен тайқазандарда ет қайнатылып жатты. Бәйгені ұйымдастырушылар жарысатын жолды белгілеп, ережелерді нақтылады... Көкпарда жастарға бір серке бөлінді, барлық ауылдастар мерекеге бар ықыласымен дайындалып, рухтары биіктеп, жасаған істері мағыналы болып, осының бәріне Мырзағұл мен Үсеннің бастамасы екені анық болды. Бөлек тұрған үлкен ақ киіздің төрінде, кішкентай періште сияқты, су жаңа киім киіп жеті жасар Жапар ақсақалдардың ортасында отырды. Ол оларға емес, оның өзіне басқа ауылдардың құрметті адамдары: қарттар, билер, байлар, батырлар "Алла жар болсын, сұлтаным!" - деп сәлем беруге келіп жатты. Бата-дуға жасаған ақсақалдардың тілектерінен кейін қарт адамдардан үйренген Жапар, алақанымен бетін сипап :" Әумин!" - деп, құрметті адамдарға басын иіп, олардың әкелген сыйлықтарының байқағанын білдіріп: отар-отар қойларды, жарамды жылқыларды, қымбат қару-жарақ пен әдемі киімдерді қабылдап жатты. Халық күтпеген мерекеге қуанып, көңіл көтеріп, ал ауылдың шетінде Дулат тайпасының құрметті ақсақалдары енді не істеу керектігін ойласып жатты. Қоқан хандығының билеушісі Мың тайпасынан шыққан Құдияр ханға, Маңғыт тайпасынан шыққан Бұхара әмірлігінің әміршісі Насрұллаға және Хиуа хандығының ханы Қоңырат тайпасынан Мұхаммед-Аминге Дулаттар ауылында Ақ суйек пен Төре Жапар сұлтан Кенесары ханның ұлы, Шыңғысханның ұрпағы, шығу тегі бойынша әлемнің бәріне тең падишахы екендігі туралы хабарлама жіберуге шешім қабылдады.

Той аяқталғанмен, алыстағы ауылдардан Жапарға көптеген сыйлықтар түсе берді, оның жеке жылқы, қой және түйе табындары өсті, оларды Мырзағұл мен Үсен басқарды. Сыйлықтарды жөнелтуді кешіктірген немесе олар қамқоршылардың пікірінше жеткіліксіз болған ауылдарға Мырзағұл құрбандықтарды жеделдетуді немесе көбейтуді талап етіп, жігіттерді жіберді. Қысқа мерзім ішінде, Жапар даланың ережесі бойынша ең бай адам болды, яғни Жапарды қорғаған Мырзағұл мен Үсенде байыды. Мерекеден кейін оншақты жігіттер өз ауылдарына қайтпай, өз еркімен Мырзағұлдың қасында қалып, Жапарға жеке күзетшілікті құрап, өз міндеттіріне салыққа айналған сыйлықтарды жинап және жеткізуге өз мойнына алды. Бірнеше айдан кейін Мырзағұлдың ауылында Қоқан хандығынан Құдияр ханның салтанатты шеруі пайда болды, олар Жапарға Құдияр ханның хатын, Жасыл байрағын және Қашқарда өндірілген 10 мылтықты табыстады. Содан кейін Бұхараның әміршісі Насұрулла Құран мен асыл тастармен көмкерген қынаптағы қылышты сыйға тартты. Әсіресе Жапар мен Мырзағұлдың беделінің өскені - Хиуаның ханы Жапарға сыйлық ретіндн – түйеге арналған арнайы ер-тоқымға орнатылған кішкентай зеңбіректі жіберген кезде күрт өсті. Мырзағұлдың сөзі енді маңызды бола бастады, оның көптен бергі жауларының бірі Бекет Мырзағұлдың табындарының көбеюіне байланысты жетіспейтін жайылымдарды пайдалану туралы пікіріне қарсы шыққысы келгенде, Жапар бастаған мылтықпен қаруланған жасақтың пайда болуы, Мырзағұл мен Үсеннің пайдасына дауды шешу үшін жеткілікті болды. 1850 жылы Тайшыбек батырдың басшылығымен қазақтар Алматыға қарсы шабуылда орыс әскерлерін қайтарып тастады, ал 1851 жылы орыстар Тайшыбектің бекінісін қиратып, Алматы шатқалын басып алды. 1853 жылы Ресей империясының әскерлері өзбектер мен қазақтардың ерлікпен қорғаған Ақ мешіт-Қоқан бекінісіне шабуыл жасап, басып алды. Бекіністің бір қабырғаның астын қазып және бомбаны жарып, тұтас бір қабырғаны құлатқан. Шабуылдың басында комендант Мұхаммед Уали өлгеніне қарамастан, барлығы соңғы шектен шыққанға дейін бекіністі қорғады. Бекініс пен айналадағы шұңқырлардан 231-ден астам мәйіт жиналды, тек 71 адам тұтқынға алынды, оның ішінде 35-і жараланды; сонымен қатар, бекіністен 80 әйел және балалардың 25-і шығарылды. Ресей империясы Батыс пен Шығыстан Дулаттардың байырғы киіз үйіне жақындады. Жетісудағы орыс әкімшілігі қазақтар бұрын қоныс аударған Жалайырдың билеушісін сұлтан Суйік Абылайхановты қайта басқарушы еткен , ол да Жапар сияқты Абылайханның ұрпағы еді. Сүйік Абылайханов Дулаттардан көңілін қалдырғысы келіп, Ресей империясы Ұлы жүздің үстінен басқаратын генерал-майор Карп Гутковскийге, Қоқан хандығының қамқорлығымен сұлтан Жапар Ресей империясына тиесілі Дулат тайпасынан қосымша салық алады, Дулаттар орыстарға дұшпандық ниет білдіріп, әскер құрып жатыр деп сыбырлай бастады. Қоқан, Бұхара және Хиуалықтардан келген елшіліктерден кейін Дулаттарға Мырзағұл ауылына Ресей империясымен шарт жасасу үшін сұлтан Жапарды Алматыға келуге шақыра отырып, Сүйік Абылайхановтың адамдары сыйлықтармен келгендеріне таң қалмады. Мырзағұл қуанышқа бөленді, бұл Жапарды тәуелсіз билеуші ретінде танылғаны болды! Сыйлықтар дайындау, Ресей әкімшілігімен кездескен кезде Жапармен бірге жүретін билер мен батырларды таңдау басталды. 1854 жылы 14 жасар сұлтан Жапар бастаған Дулаттар елшілігі ежелгі Алматы қаласының орнында жаңадан салынып жатқан Верный қаласына жолға шықты. Алматыға келген Дулат тайпасының елшілігі оларды ешкім күтпегеніне және лайықты құрмет көрсетпегеніне таң қалды, бірақ олар мұны барлық жерде болып жатқан құрылысқа және соған байланысты шатасу болған шығар деп ұйғарды. Ең үлкен үйге жақындағанда шеру тоқтап, үйден жылтыр түймелері мен погондары бар адам шықты. Бұл адам барлығының ортасынан Жапарды бөліп алды, оған аттан түсуге көмектесті және оны үйге кіргізді, үлкен үстел мен екі биік орындық бар бөлмеге кірді, бұдан кейін сұлтан Жапар ешқашан өз адамдарын көрмеді.

Форма киген орыс тергеуші үстелге отырды және қимылмен Жапарға биік орындыққа отыруды ұсынды. Жапар бұл жағдайда не болып жатқанын және өзін қалай ұстау керектігін түсінбеді, бірақ ол бала кезінен үйреніп қалған, өзіне деген құрметтің жоқтығын анық сезінді. Тергеуші сұрақ қойды: "Жапар Кенесаринсың ба?" Жапар аты-жөнін есітіп: "Ия, бұл мен" - деп мақұлдады. Тергеуші қаламды сия сауытқа батырып, қағазға бейтаныс әріптермен бірдеңелер жазды, содан кейін Жапарға қарап: "Неге Жалайыр руының қырғыздарын Ресей империясына қарсы көтеріліске итермеледің, сұлтан Сүйік Абылайхановты өлтіремін деп?!». Жапар ештеңе түсінбей:"Білмеймін" - деп жауап берді. Тергеуші тағы айқайлады: "Неге білмейсің?!"- деп. Өмірінде ешкім ешқашан айқайламаған Жапарда тергеушіге тосыннан айқайлап, үстелді қолымен ұрды, сия сауыттағы сия тергеушінің формасына төгілді. "Қарғыс атқан қырғыз!", - тергеуші айқайлап Жапарды жұдырықпен ұрды, ол орындықтан ұшып кетті, содан кейін бірнеше рет етікпен теуіп, айқайлады: "Күзетші ", карцерге қамаңдар»- деп. Екі күзетші дереу Жапарды қолтығынан ұстап, тар камераға сүйреп апарып, еденге лақтырып, есікті сыртынан құлыптады. Жапар орнынан көтеріліп, есікті қағып, қазақ тілінде айқайлай бастады: "Мен сұлтан Жапар Кенесарыұлымын, мен орыс патшасымен шарт жасасу үшін келдім!». Күзетшілер қайта есікті ашып, Жапарды таяқпен ұрып тастады, сондықтан ол еденде жатып қалды, сонымен бірге олар оның қымбат камзолы мен шалбарын шешіп алып, оны іш киіммен қалдырды. Жапар аңдар сияқты үрейленіп бұрышқа тығылды, таңға дейін көз ілмей отырды. Таңертең есік ашылып, күзетші бір тілім нан мен бір кесе су әкелді, Жапар ытқып шығып, оған атылып, қолын тістеп алды. Күзетшілер кіріп оны ұрып тастады, Жапар қайтадан бұрышқа тығылды. Жапарды жауапқа тартпады, бірақ оны күн сайын ұрып-соғып тұрды, өзін қалай күту керектігін білмейтін, Жапар жабайы жануарға ұқсай бастады: беті көкала торғайдай көгерген, үсті-басы лас, қол-аяғы соққыдан ісіп кеткен, көздері көгеріп, жағы ісіктен әрең ашылатын. Жапар өзін тозаққа түстім деп шешті, енді ол шыдай алмайтынын сезді. Жапар өз-өзіне қол жұмсауға шешім қабылдап, қолындағы тамырын тіспеп шайнап тастады... Күзетші қансырап жатқан Жапарды байқап, фельдшерді шақырды, оның қолын таңып тастады, дәрігер ақыл-ойының бұзылуын анықтап, оған апиын беруге тағайындады. Жапарға мұндай "емді" қанша уақыт қолданғаны есінде жоқ, карцердің жалғыз адамдық камерасында Жапар төрт жыл қамауда отырды, осы уақыт ішінде ол Ресейге, Березино қаласына жер аударылуға сотталды, Орынбордағы генерал-губернатор үкімді бекітті. "Емді" қолданған кезінде, оны үнемі ұрып-соғып, бір адамдық камерада қамалған Жапардың деменциясы дамып, физикалық тұрғыдан дистрофияға айналды. Жапар бірнеше жыл бойы қуғында болды, бірақ ол жерден қашып үлгерді, қайыр сұрап, туған жеріне жаяу жетіп, Ресей империясының қызметкері өгей ағасын Ахметті тапты. Ахмет оны тамақтандырып, киіндіріп, Бұхара Әмірлігіндегі басқа ағасы қайтпас Сыздыққа жеткізді. Сыздық Жапармен кездесіп, оны орналастырды, бірақ содан кейін Ресей империясының Бұхара Әмірлігіне басып кіруі басталды және Жапар қайтадан Отанына, Оңтүстік Қазақстанға сапар шегіп, оны орыс әкімшілігі қайтадан тұтқындады. 69-шы губерниялық батальон штабы комиссиясының төрағасы хаттамасында Капитан Блинов: " ...егер оның ауру халі, бет әлпетінде түсініксіздік пайда болуы, оның денсаулығы қалыпты еместігі деп санаса; содан кейін Аққалада, кейін Перовск пен Ташкентте ұзақ уақыт қамауда болып және тұтқындаушылар арасындағы өмірі, ешқандай жасамаған әрекетсіздік оны өзгертті, Жапар физикалық және моральдық жағынан әлсіз болмысқа айналды. Оның айтуынша, қазір ол шамамен 40 жаста, бірақ жобалап есептегенде 32-ден аспайды. Оның туған ағасы сұлтан Ахмет Шымкент уезі бастығының кіші көмекшісі болып қызмет етеді". Әрі қарай, Кенесараның ұлы Жапардың жеті жасында хан сайланғаны, отаршыл әскерлер тұтқындаған он төрт жасар хан деп жариялаған, Ресейге жер аударылған, содан кейін сол жерден жадынан айырылып қашып кеткен, қалған іздері жоғалады.