ПАЛУАДДИН КУХНАСТАНИ "МИХМАН-НАМЕ-ЙИ ДАШТ-И-ҚЫПШАҚ", 1514 жыл.

ПАЛУАДДИН КУХНАСТАНИ "МИХМАН-НАМЕ-ЙИ ДАШТ-И-ҚЫПШАҚ", 1514 жыл.

«…Өзбектерге Шыңғыс хан иеліктеріндегі ең даңқты үш тайпаны жатқызады. Қазіргі таңда олардың біріншісі — Шибан ұрпақтары, олар адамға қуат беретін палаудың қасиетті сырын сақтаушылар. Екінші тайпа — қазақтар, олар бүкіл әлемге әйгілі бесбармағымен даңқты. Ал, үшінші тайпа — маңғыттар, солардың арасынан Астрахан хандары шыққан».

Ұлы мәртебелі, дүниені көркейтуші Мұхаммед Шайбани ханның — заман имамы әрі аса рақымды Жаратушының жердегі орынбасарының — Дешті-Қыпшақ хандарымен, әсіресе қазіргі таңда хандардың ең үлкені әрі Дештінің ең атақты қолбасшысы Бұрындық ханмен жауласуының, бақталастығы мен араздасуының, ақырында соғысқа ұласуының басты себебі — олардың аса қымбат Бұхара палауының қасиетті тәсілін иеленуге деген құштарлығы еді.

Мұхаммед Шайбани ханның осы ғажайып тәсілге ие болғанына қызғаныш білдірген қазақ сұлтандарының көңілін өкініш пен қызғаныш биледі.

Естіген хабарларға қарағанда, Бұрындық хан қай кезде де қазақ ұлысының төрт тарабына: «Атқа қонып, жорыққа дайындалыңдар!» — деп бұйрық жіберсе, сол сәтте-ақ төрт жүз мың садақ асынған баһадүр атқа қонатын көрінеді. Олардың әрқайсысы он жігіт жауынгерге татитын. Мал-мүлкі мен қару-жарағының молдығы соншалық, қазақтардың көпшілігі Хатым Тайдың өзін кедей санайтын болған. Олардың елінен келгендерден «парам» (кедейлік) деген сөздің не екенін де білмейтіні анық аңғарылған.

Қазақ иеліктеріне жорық жасау туралы Мұхаммед Шайбани хан сөз сөйлеп, өзбектерді осы іске ауызбіршілікпен кірісуге шақырды. Сондай-ақ қасиетті соғысқа деген құлшыныстарын оятуға үндеді. Өйткені өткен жылы, яғни 1507–1508 жылдары, қазақтар тарапынан достыққа нұқсан келтірілген еді: қалың жұрт жиналған құрылтайда Дешті-Қыпшақтың ұлы ханы Бұрындық хан бесбармақты палаудан дәмдірек деп атаған болатын.

Шаввал айының бесінші жұмасында, тоғыз жүз он төртінші жылының (1509 жылғы 27 қаңтар) өзбек сұлтандары мәртебелі ханның үзеңгісіне еріп, қазақтарға қарсы қасиетті соғысқа аттанды.

Зул-қада айының орта шенінде (1509 жылғы наурыздың алғашқы он күндігінде) ұлы мәртебелі ханның айбынды туы мен жеңісті әскерінің аялдаған жері — қазақ елінің орта тұсындағы өлкелердің бірі саналатын Қара-Абдал деген мекен болды.

Оның мәртебелі әмірі Жалалхаддин Орыс, сұлтан әмірлерінің бірі, сансыз қалың қолымен Жизақ жауынгерлерінен құралған алдыңғы шолғыншы жасақтың басында аттанып, самса пісіруге арналған сансыз тандыр салдырып, қамыр илеп, құйрық майы аралас ет турата бастады.

Қазақ халқының ежелден келе жатқан салты мынадай: оларға қай кезде де жау шауып, тұтқиылдан шабуыл жасаса, бір ұлысқа қарайтын әрі бір өңірде қоныстанған барлық рулар отбасы мен мал-мүлкін қорғау үшін қару-жарағын сайлап, атқа қонады. Жауға қарсы жұмыла көтеріліп, қайрат-жігері мен отты рухын семсердей сермеп, бар күшін аянбай шайқасқа кіріседі.

Қысқасы, екі жақтың кездесуі кезінде шайқас туралы, әрі қандай шайқас десеңізші, деген қауесет кең тарап кетті! Тандырлардағы от лаулап жанып, төзім мен табандылықты күйдіріп жібергендей болды. Қазақтардың алдыңғы жасағы Жалахаддин Орыстың қолбасшылық жасағына жетіп, сыртқы қабығы қалқандай қатты, ал іші жәннат бағындағы жемістердей жұмсақ әрі шырынды Жизақ самсасына лап қойды.

Мұсылман қауымының әмірі, ұлы мәртебелі Мұхаммед Шайбани қазақтар самсаға тойып алып, ғажайып дәміне арбалып, өздерін жеңілген деп мойындатамыз деген данышпан жоспар құрған еді. Алайда, қазақтар самсаның бәрін жеп қойып, Жизақтың алдыңғы жасағын да тас-талқан етті. Ал, олар атақты шайқастарда даңқы шыққан Юртаның құрметіне қазақтың бабына келген қымызын шамадан тыс ішіп қойып, шайқас даласында құлады.

Сонда Ұлы мәртебелі әлемді бағындырар жарлығын шығарып, Ұбайдаллах сұлтанның Бұхара, Ташкент және Хорезм гвардиясын түрлі-түрлі палаумен бірге шайқасқа кіргізуді бұйырды.

Сары сәбізі, мейізі мен бөріқарақаты қосылған сан алуан палаудың бүкіл әлемді таңғалдырған ғажайып дәміне шыдай алмаған талай қазақ батыры шайқас алаңынан кетті. Алайда, өзбек сарбаздары мен олардың қолбасшылары — сұлтан мәртебелі Темір сұлтан мен айбарлы Көшім сұлтан да жауынгерлік рухын тастап, Мұхаммед Шайбаниге деген құлдыққа берілгендігі мен толық мойынсұнушылығының өрнегін жад тақталары мен жүрек парақтарына қашап жазғандай болып, шайқас даласынан бешбармаққа тойып алып қайтты.

Оның үстіне, қазақтар бешбармақтың ішіне жаңа қару — Колумб бай Бұрындық ханға Американың өзінен әкеліп берген картопты қосып жіберген еді.

Келесі күні, 1509 жылғы 4 ақпанда, әлем имамы, ұлы мәртебелі Мұхаммед Шайбани ханға Дешті-Қыпшақ падишахы Бұрындық ханға батыстан жәрдемге маңғыттар — қарақалпақтар мен ноғайлар келе жатқаны туралы хабар жетті. Олардың әрқайсысы арыстандай айбарлы, барстай қуатты, шайқаста қанішер жолбарыстай қайсар еді. Ал, шығыстан Моғолстанның арыстандары — айбынды қырғыздар келе жатты. Бәрінің де мыңдаған арбалары қазы мен қартаға толы болатын.

Сол кезде Әндіжан қаласы жағынан, Қашғар уәлаяттары мен Хотанға және Қытайға жақын жатқан иеліктерден Ұлы мәртебелі ордаға даңқты бауырымыз, ұлы әмірші, аса қадірлі  Жәнібек-сұлтан да қосылды. Ол өзімен бірге бірнеше мыңнан асатын, ұйғырлардан жасақталған, толық қаруланған моғол әскерін ертіп келді. Оның жауынгерлерінің айбаты соншалық — даладағы барыс пен теңіздегі акула да қанға боялғандай еді.

Бәрі де соғысқа шыныққан сарбаздар, шайқаста арыстандай айбарлы, лайықты қару-жарағы мен сайман-саймандары түгел, жауды талқандап, жеңіске жетуге машықтанған ерлер болатын. Ал, олардың ең басты қаруы әрі көзге бірден түсетін айбынды жарағы — орасан зор мәнтінің ыдыстары еді.

Будақтаған буы бұрқыраған пісірілген қой бастары айбынды қолбасшылардың денелерін бір-біріне жалғағандай болса, шеті мен шегі жоқтай созылған лағманның кеспелері жауынгерлерді мүлт жібермей түйреп жатты.

Қазақ арасынан шыққан өзбектер өзбек-шайбанилердің әскеріне ысталған шұжық — шұжықпен қарсыласты, ал шайбанилер оны амалсыз қымызбен басуға мәжбүр болды. Өзбек-шайбанилер дастарқанды сәнді жаюымен, хандық заңымен және патшалық айбарға толы күрделі тағам рецепттерімен басым түссе, қазақтар етінің майлылығы мен молдығымен тойтарыс берді.

Екі жақтың арасында сондай бір қырғын шайқас болды — оның қызуынан көк аспандағы жұлдыздар қызған шоқтай жарқырап, ал күннің өзі шайқастың алапат отынан кеудесі күйіп тұрғандай еді.

«Жер қашан жайылып, тегістеліп жазылады?» (Құран, LXXXIX, 22), өйткені ерте замандарда, Шыңғыс ханның жорыққа алғаш шыққан тұсында «татар әскері» деп аталған қазақ әскерінің айбаты мен қаймықпас қайсарлығы арабтар мен араб еместердің тілінде де белгілі болып, талай рет аталып өткен.

Замандар шежіресінің беттерінде, уақыт тақталарына таңбаланған көне дәуірлер мен бұрынғы жылдарда олардың қайсарлығы мен шайқастағы қуаты жайында жазылған дүниені бірде-бір қаламгер өз қаламымен толық суреттеп бере алмас еді.

Араларындағы әрбір жауынгері мың адамға қарсы тұра алатындай сансыз қанқұйлы қолдар отбасының ар-намысы мен дәулеті, елінің және жауынгерлік даңқы үшін ерекше ынта-жігер мен табандылық танытты.

Осындай айбарлы жауынгерлерге қарамастан, өзбек-шайбанилер де өз мәртебелі ханының бағы мен сәттілігінің арқасында күш-қайраты мен ерлігіне сүйеніп, Мәуереннахрдың жеңілмес жауынгерлерінің абыройы мен даңқын қорғап қала алды.»

Түркістан облысы Сарыағаш ауданының Жібек Жолы ауылында мүміндердің имамы, ұлы мәртебелі Мұхаммед Шайбани хан мен Дешті-Қыпшақ падишахы, Қазақ хандығының ханы Бұрындық бейбіт келісім жасады. Олар өзбектердің бесбармақты өздерінің ұлттық тағамы деп атауына, ал палауды қазақ тағамы деп тануына келісіп, бір-біріне өздерінің құпия рецепттерін салтанатты түрде табыстады…».