КОРОЛЬ ПУНШЫ
Он бірінші тарау
КОРОЛЬ ПУНШЫ1
Түстен кейін сағат төрттің кезінде үлкен көшенің арғы басынан түмпілдеген барабанның, сылдырлаған цимбалдың, тағы басқа африкалық музыка құралдарының үні естіле бастады. Бұл уақыт базардың әбден қызып болған кезі еді. Саудаға әбден елігіп алған саудагерлердің шаңқылдаған ащы дауыстары жарым күндік таласқа, төбелес пен айқай-шуға қарлығар емес, жалығатын да түрі жоқ.
Алушы жағы әбден қызып алған, бағаны бірінен-бірі асырып беріп, құлдарды топ-тобымен алып жатыр. Қарап тұрсаң
(1 Пунш – ромнан қайнатып жасаған арақ.)
Лондон биржасының қызған күндеріндегі жалдаптар саудасынан ешбір айырмасы жоқ.
Бірақ әлгі кенет естілген дөрекі концерттің үні аяқталмаған сауда келісімінің бәрін кейінге қалдыртты, айқайшылардың да үндері өшіп тыныстай қалды.
Казонде королі Ұлы мәртебелі Муани-Лунга базарды аралап көргісі келіпті. Оның қасында өзінің әйелдері мен «мемлекет шенеуніктерінен», солдаттар мен құлдардан құралған нөкерлері болыпты. Альвец пен тағы басқа құл саудагерлері асығып-үсігіп Муани-Лунганың алдынан шықты. Маскүнем патшаның жарамсақ сөздерді жаны сүйетінін құл саудагерлері жақсы білетін-ді, сондықтан да олар патшасынан тәтті сөздерді аяған жоқ.
Король китандасы базар алаңының ортасына келіп тоқтады, сол сәтте он шақты қызметкер қолтықтап мәртебелі корольді алып жүрді.
Муани-Луанганың жасы әлі елуге жетпеген, бірақ түріне қарағанда оны сексенде деуге боларлық еді. Корольдің басында қаплан тырнағын қадап, бір уыс ақ жүн жапсырған бөрік сияқты бірдеңе бар. Бұл Казонде әміршісінің «тәжі» еді. Беліне бөкен терісінен тігіп, інжумен кестелеген екі белдемше байлапты. Корольдің төсі шым-шытырық мәнерлермен кестеленген. Бұл тұқым қуалаған корольдіктің белгісі еді. Егер бұл куәлікке иланатын болсақ, Муани- Лунганың ата-бабасынан қалған қара шаңырағы талай ғасырдың шаңын жұтқан. Корольдің жіліншігінде, білегінде жезден жасалған білезіктер қозғалса болды, сылдыр қағады. Аяғында қонышының аузын сарымен көмкерген лакейлер киетін етік. Альвец бұл етікті корольге бұдан жиырма жыл бұрын сыйлыққа берген-ді. Корольдің сол қолында тұтқасын күміспен қаптаған таяқ, оң қолында сабын інжумен өрнектеген желпуіш. Әміршінің сәнді киімінің түрі: итальян май жампаздарының шалбары сияқты, қырық құрау түрлі түсті атадан тігілген шұп-шұбар қолшатыр көтерген, мойнында Бенедикт сорлының үлкейткіш әйнегі салақтап жүр, мұрнын ұшына қойып жүретін көзілдірігін де киіп алған, бар болғаны осы-ақ. Үлкейткіш әйнек пен көзілдірік Баттың қалтасынан табылып, бұл заттарды Альвец ұлы мәртебелі корольге сыйлық етіп еді.
Айнала төңірегі жүз миль келетін тұтас бір аймақ елді жалғыз билеп отырған негр патшасының түр-сипаты, міне, осындай.
Муани-Лунга өзінің корольдік дәрежеге ие болуын тұп- тура құдайдың өзі берген бақыт деп түсінетін. Қарамағындағы бұқарасының бұған шек келтіруге батылдық еткендері болса, мұның шындығын құдайдың өзінен барып сұраңдар дейтұғын. Муани-Лунга өзін құдай тектес адаммын деп жариялап, қарапайым адамдардың өмір сүрулеріне қажетті заттардан аулақпын дейтұғын. Ол ас жемей-ақ қояр дедім, ұнатқандықтан жеймін, ішімдікті де ішпес едім, халықтың өздері әкеліп береді, олардың ықыласын халас ету, әрине, ұят қой, сондықтан амалсыз ішемін дейтұғын жарықтық. Расын айтсақ, мәртебелі тақсырдың арақтан аузы құрғамайтын, оның ішкеніндей пенде баласы ішіп көрмеген шығар. Корольдік министрлер мүлдем ем қонбайтын маскүнем болғанымен, әміршісіне қарағанда, олар анағұрлым айық адамдар сияқты. Ұлы мәртебелі король тырнағына дейін спирттеліп қалған кісі. Ол күн сайын помбе сырасын, әсіресе арзан бағалы «ямай ромын» сімірумен болатын, ал корольдік қоймадағы ішімдік қорының ортайып қалған олқысын Альвец толтырып тұратын-ды.
Муани-Лунганың гаремінде кәрі-жасы аралас түрлі дәрежедегі сан-алуан әйелдері тұратұғын. Солардың көпшілігі корольге еріп бір күні базар алаңына келеді, ханым атағына ие болған король бәйбішесі Муана – қырықты орталаған қартаң әйел. Оның басында тор көзді шұбар орамал, үстінде шөптен тоқыған белдемшесі бар, онысын моншақ қадап сәндеген болыпты. Сирағы, мойны мен білегі сіресіп тұрған моншақ алқа, сиғанынша білезік кигізіпті. Таспалап өрген сансыз бұрымсымағы бала мысықтың құйрығындай селтеңдеп, құртымдай ғана шәушиген бетін көмкеріп тұр. Қысқасы, король ханымын нақ албастының өзі десе болар еді. Ұлы мәртебелі тақсырдың басқа әйелдері патшасының әмірін күтіп, міндеттерін дереу орындауға әзірленіп, бәйбішенің артында келе жатыр. Егер король отыратын болса, әйелдерінің біреуі төрт тағандап тұра қалады да, корольге жанды орындық бола қалады, енді біреуі жерге жата кетіп аяғының астына төселген кілем бола кетеді.
Король әйелдерінен кейінгі қатарда Муани-Лунганың министрлері, әскер бастықтары мен сиқыршылары келе жатыр, өздерінің әміршісі сияқты олар да мас, аяқ басуға шамалары жоқ. Бұл жабайылардың бірден көзге түсерлік белгілері бар, бәрінің де бір-бір дене мүшелері кеміс: біреуінің бір құлағы жоқ – шұнақ, біреуінің мұрны пұшық, енді біреуінің қолы шолақ, тағы біреулері соқыр. Олардың ішінде он екі мүшесі түгел бірде-біреуі жоқ. Мұның мәнісі, Казонденің заң шығарушысы жазалаудың екі-ақ түрін біледі екен. Біреуі өлім жазасы да, екіншісі дене мүшелерінің бірін жою, алайда жазаның түрі Муани-Лунганың көңіл күйіне байланысты көрінеді.
Корольдің қызмет жөніндегі жақын адамдары болмашы ғана кінәсі үшін кеміс болып, денесіне мәңгілік дақ түсіріп алады екен.
Аудан басшылары тегісінен қызыл көкірекше киеді. Бастарына зебр терісінен қалпақ киіп, қолдарына өз өкіметінің белгісі – ұзын бамбук таяқ ұстайды.
Солдаттары өткір қайралған пышақ, садақ, әдемі оюлаған пальма сойылдарымен қаруланған, олардың шабуылға да, қорғанысқа да қолданатын бірден-бір қарулары осы ғана, Мундир дегеніңіз атымен жоқ, ұлы мәртебелі король солдат мундиріне шығынданғысы келмесе керек.
Салтанатпен келе жатқан корольдің екі жағын сарай сиқыршылары мен музыканттар қоршаған (Олардың сиқыршы дегені – бақсы, құшнаштар.) Ол кезде емшілік міндетін сиқыршылар атқарады екен. Африкалық жабайылар сиқыршылардың күп-сүбін керемет деп иланатын. Дегенмен басқа сарай адамдары сияқты сиқыршылардың да көпшілігі майып. Шамасы, олардың берген дәрісінен ешқандай шипа болмаған соң, корольдің қаһары келіп, сиқыршыларына да өзі білетін жазаны қолданса керек.
Музыканттар – еркек, әйелі аралас – барабан соғып, дарылдауық тартып шу көтерді. Барабан соғатын таяқтарының бір басына кішігірім қауақ байлап алған. Қысқасы, шудан құлақ тұнарлық.
Король нөкерлері корольдік ту көтеріп келе жатыр. Жауынгерлер Муани-Лунгадан жеңілген іргелес елдердің көсемдерінің бас сүйектерін найзаға шаншып алған. Корольді базар алаңындағылар жаппай шуласа құттықтап қарсы алды. Керуен күзетіп келген солдаттар мылтықтарын аспанға атып құрмет көрсетті, бірақ мылтық даусы ызаланған топтың айқай- шуына сіңіп жоқ болды. Хавильдарлар корольдің аяғына жығылып жатыр.
Альвец алға шығып, корольге үлкен қалбыр темекі ұсынды, Казондеде темекіні «рахат шөбі» деп атайды. Альвецтің бұл сыйлығы дәл уақытында берілген тарту болды, өйткені сол кезде Муани-Лунга не де болса құмар тарқататын бірдеңеге зауқы шауып, ертеден бері көңілі көтерілмей, тұла бойы құрыстап жүрген.
Альвецтің артынан Коимбра, Ибн-Хамис, тағы басқа құл саудагерлері Казонденің құдіретті әміршісіне шын берілгендіктерін білдіріп сәлем берді.
«Мархаба!» деп айқайлады арабтар, алақанымен беттерін сипап, сосын екі қолын төсіне айқастырып бастарын иді. Орталық Африканың жергілікті арабтарының тілінде «мархаба» – «хош келдіңіз» деген мағынада. Уджиджилік будандар қол шапалақтап, бастары жерге жеткенше иіліп құлдық ұрды.
Бірақ Муани-Лунга өзінің алдында жер өбіп жалпылдап жүргендерге қараған да жоқ. Басқан жерін ойып жіберердей- ақ, аяғын алшаңдай басып жүре берді. Сол қалпымен базар алаңын бір айналып, базарға салынған құлдарды көріп шықты. Мынаны сарайға апарыңдар деп көңіліне ұнаған кейбір құлдарды меншіктей сала ма деп құл саудагерлері корольден қорықса, мына қанішер жауыздың қолына түсіп қалмағай едік деп құлдар одан да бетер қорқуда еді.
Негоро Альвецтен бір адым қалмай еріп, король алдына құл саудагерімен бірге барды. Олар жергілікті тілде сөйлесіп келе жатыр, сөйлесті деген тек құр аты ғана, король сиырша мөңіреп адам түсінгісіз әлденені былдырлай береді. Казонде әміршісі бар арағын сол күні ішіп сарыққан еді, енді соның орнын толтыра гөр деп Альвецке жалынған сөздеріне ғана түсінуге болады.
– Король Лунга Казонде базарының сый қонағы ғой! – деп даурықты Альвец.
– Кеңірдегім кеуіп барады! – деп жұлқынды король.
– Жәрмеңке пайдасынан король өз үлесін алады! – деп
үстеді Альвец.
– О, шіркін, жұтатын бірдеңе болар ма еді! – деп
тамсанып, король өз арманын міңгірлей берді.
– Достым, Негоро ұзақ уақыт жоғалып кетіп, ақырында
аман-есен корольмен жүз көріскеніне аса қуанышты!..
– Жұтатын бірдеңе бересіңдер ме, жоқ па? – деп ақырды
маскүнем патша, оның аузынан былай да арақ иісі мүңкіп тұрған.
– Помбе берейік пе, әлде бал шарабын келтірейік пе, король қайсысын ұнатар екен? – деп сұрады Муани-Лунганың қандай арақты сүйсініп ішетінін жақсы білетін жәдігөй саудагер.
– Жоқ... жоқ! – Король айқайлап жіберді. – Отты су беріңдер! Отты судың әрбір тамшысы үшін мен достым Альвецке...
– Ақ адамның бір-бір тамшы қанын береді! – деп Негоро корольдің сөзін жалғап жіберді де, Альвецке қарап астыртын ым қағып еді, құл саудагері оған түсіне қалғандай басын изеді.
– Ақ адамның қаны деймісің? Сонда ақ адамды өлтіру керек пе? – Муани-Лунга қайталап сұрады. Бұл ұсынысты естігенде оның жабайы сезіміне жан еніп, бірден жадырап сала берді.
– Ақ адам Альвецтің бір аяулы агентін өлтірді, – деп португал сөзін жалғап қойды.
– Гэрристі өлтірді, – деп Альвец те үстеді. – Біз одан кек алуымыз керек.
– Олай болса, ол қанішерді Заирдың жоғарғы жағындағы Массонго корольге жөнелту керек. Ассуаның жауынгерлері оны тірідей турап жейді. Олар адам етінің дәмін әлі ұмытқан жоқ, – деді Муани-Лунга.
Корольдің бұл айтқаны рас еді. Орталық Африкадағы бірсыпыра руларда адам етін жейтін әдет әлі бар-ды. Ливингстон өзінің жол дәптеріне, Луалаба жағалауын мекендейтін маньем рулары соғыста өлген адамдардың етін жегені былай тұрсын, тіптен сойып жеу үшін әдейі құл сатып алады екен деп жазған болатын. Муэнебугга деген адамжегіш руларға Камерон да кездесіпті, ал Стенли адамжегіштерді Оукустың тұрғын халықтарынан көрген екен.
Бірақ та корольдің Дикке ойлап тапқан жазасы қаншама жантүршігерлік ауыр болса да, Негороға ұнамады, оның ойы Дикті өз уысынан шығармау еді.
– Бұл ақ адам біздің досымыз Гэрристі Казонде қаласының өзінде өлтірді ғой, – деді Негоро.
– Ол осы арада өлуге тиіс, – деп үстеді Альвец.
– Альвец, сен оны қалаған жеріне апарып өлтіре бер, –
деп жауап қатты король. – Тек қана уәдеңді жұта көрме, ақ адамның әрбір тамшы қанына сонша тамшы отты су бересің маған.
– Тиісті отты суыңызды аласыз, король! – деді құл саудагері. – Сіздің алатыныңыз жалыны шықпай жанатын су! Хозе-Антонио Альвец бүгін корольді пуншпен сыйлайды!
Маскүнем король Альвецтің алақанына құлаштап тұрып шарт еткізді. Қуанғанынан есі шығып, не болғанын өзі де білмей қалды. Жабайылар отты судың қалай жанатынын ешқашан көрмеген-ді, отты суды лаулап жанып тұрған күйінде ішеді деп шамалайтын.
Соры қайнаған Дик! Оған азаптың қандай жантүршігерлік түрін дайындап қойды екен! Егер мас болса, мәдениетті адамдар да естерінен танып, адам сиқынан айрылады ғой. Ал жабайылар мас болса, үмітіңді үзе бер!
Ақ адамға берілетін азап тек бұрыннан бас араздығы бар Негороның қалауынша ғана емес, Альвецтің де, Коимбраның да, тағы басқа құл саудагерлерінің де қалауымен орындалатын болды.
Әне-міне дегенше болмай күн батып, қаракөлеңке түсті.
Альвецтің ұлы мәртебелі корольге ішімдіктің жаңа түрін
ұсынуы шынында таптырмайтын ақыл еді. Соңғы кездерде Муани-Лунга отты су өзінің даңқты атағын ақтамады деп ойлай бастаған-ды. Ақыл сезімінен айрылып, былдырлап қалған корольдің тіліне отты судың шипа болуы ықтимал...
Сөйтіп, ол күнгі кештің жоспарына бірінші кезек пунш қайнату, екіншісі ақ адамды азаптап өлтіру мәселесі енгізілді. Дик Сэнд жападан-жалғыз қамауда жатыр, бұл арадан тек өлім жазасын тарту үшін ғана шығуы керек. Базарға салынған еріксіздердің өтпей қалғандарын айдап апарып баракқа қайта қамады. Кең алаңда тек қана король, мемлекет қызметкерлері, құл саудагердері мен хавильдарлар қалды. Бұлар король мен сарай адамдарынан аз-мұздап сарқыт
қала қойса, пунштан ауыз тиерміз деп дәмеленіп еді.
Хозе-Антонио Альвец Негороның мәслихатымен пуншқа
керекті заттардың бәрін жеткізді. Құл саудагерінің әмірі бойынша алаң ортасына кем дегенде екі жүз пента1 су сыйғандай бақыр қазан әкеліп қойды. Оған кішігірім екі-үш кеспек ең төмен сапалы спирт құйды. Бұл спирт төмен сапалы болғанымен аса күшті еді. Оның үстіне бұрыш, тағы басқа
(1 Пента – француздың ескілікті сұйық өлшемі. Бір пента 0391 литрге тең.)
сол сияқты ащы заттар қосты, өзі ащы арақ енді бұрынғысынан бетер құтыра түсуге тиіс.
Ішкілік мәжілісіне қатысқандар корольді айнала қоршай отырысты. Муани-Лунга аяғын тәлтіректей басып қазанға барды. Қайнап жатқан арақ корольді өзіне қарай магнитше тартып бара жатыр. Король ошақ басына барды да, сүңгіп кеткелі тұрғандай-ақ қазанға үңіле қалды.
Альвец маскүнем патшаны сүйемелдеп тұрып қолына білте ұстатты да, ұшына от тигізді.
– От! – деп айқайлады ол сиқырлы күлкімен.
– От! – деді де Муани-Лунга жанып тұрған білтені
қазандағы спиртке тигізді. Спирт от алған бойда қазанның бетінде көгілдір жалын ойнады. Ішімдік күшейген үстіне күшейе түссін деп Альвец қазанға бір уыс теңіз тұзын тастап жіберді. Қазанды айнала қоршаған адамдарға жанған спирттің көгілдір сәулесі түскенде, елес сияқтанып көрінді. Жабайылар арақты ұрттамай жатып-ақ қайнап жатқан спирттің иісіне де мас боп қалды, қол ұстасып би билеп, Казонде королін шыр айнала өкіріп-бақырып базар алаңын басына көтерді.
Құл саудагері ұзын сапты ожауын қолына алып, қазандағы пуншты сапырып тұр.
Мәртебелі король қазанға төніп барды да, Альвецтің қолындағы ожауды жұлып алып, жалындап жатқан пуншты бір көсіп жіберді де, толы ожауды сіміріп салып шыңғырып жіберді.
Жастайынан-ақ спиртпен ысталып қалған мәртебелі король, от алған бензиндей лап етіп тұтанды да кетті. Король денесі алаулап жанбаса да, сөнбестен бықсып жаңа берді. Аяқ астынан тап бола кеткен бұл көңілсіз уақиға сауықшылардың көңіл-қошын быт-шыт қылды.
Корольдің бір министрі әміршісінің денесін қаулаған отты сөндіруге қамданып қожайынына жақындай беріп еді, өкінішке орай, король сияқты, ол да тірілей-ақ спирттеліп қалған екен, сол сәтте-ақ жаңа бастады.
Мына үрейлі өлім корольдің сарай адамдарын түгелдей аусатып жіберді. Өйткені министрлердің бәрі түп-түгел маскүнем болатұғын.
Альвец пен Негоро жанып жатқан корольдің отын сөндіруге батылдық ете алмады. Өйткені олардың өздері де тірілей спиртпен ысталған жандар еді. Король әйелдерінің үрейі ұшып, бет-бетіне қаша жөнелді. Ал Коимбра король жақындаса-ақ болды, отқа бензин тамызғандай-ақ, лап ете қалатынын біліп әлдеқашан зытып тұрған.
Король мен министр күйген терідей құрысып әлі шыңғырып, күйіп жатыр.
Алкоголь еттің майлы тарамына әбден сіңіп алса, жанған кезінде майлы денеден болмашы ғана көгілдір жалын көрінеді, оны сумен сөндіру мүмкін емес. Спирт сіңген жанды организм жанса, оны сөндірудің ешқандай амалы жоқ...
Бірнеше минуттан соң корольдің өзі де, министрі де тіршілікпен мәңгілік қош айтысты. Бірақ олардың өлі денесі сөнбестен жаңа берді. Кешікпей-ақ пунш толтырылған қазан басында бір уыс күл мен жанып бітпеген саудыраған сүйектер ғана қалды.
Казонде королі мен оның бас министрінен қалған жұрнақ, міне, осы ғана.