ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚАРЖЫЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ТЕТІКТЕРІ

Орындаған: Жайлаубай Диас

Тексерген: Әбілда С.К.

Андатпа: Ғылыми мақалада Қазақстанның қаржылық қауіпсіздік жүйесінің негізгі сегменттері қызметінің аспектілері, оның критерийлері мен индикаторлары, елдің қаржы жүйесінің тұрақтылығы мәселелері, оның қауіпсіздігіне нақты және ықтимал қатерлер қарастырылған. Қазақстанның қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саясатының басым бағыттарына назар аударылады, сонымен қатарелдің қаржы жүйесінің жұмыс істеу қауіпсіздігіне әсері анықталды.

Түйінді сөздер: қаржы жүйесі, инфляция, қаржылық қауіпсіздік, банк секторы, қауіпсіздік критерийлері, пруденциалдық нормативтер, сауықтыру саясаты, қаржылық қауіпсіздікке төнетін қатерлер, индикатор, ақша массасы, импорт, экспорт, шекті мән, бюджет тапшылығы, монетизация коэффициенті, құбылмалылық, теңге бағамы, төлем балансы, сауда балансы.

КІРІСПЕ:

«Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі туралы» ҚР Заңында мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне төнетін негізгі қатерлердің бірі оның қаржы жүйесінің тұрақтылығының төмендеуі, яғни оның қаржылық қауіпсіздігіне төнетін қатердің туындауы болып табылатыны атап көрсетілген [1].

ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕМЕСІ:

Елдің экономикалық қауіпсіздігінің ажырамас бөлігі – қаржылық қауіпсіздік болып табылады және мемлекет оның тұтастығын, тәуелсіздігін және тұрақты дамуын қамтамасыз ете алатын нақты және ықтимал қауіптерден қаржы жүйесінің қорғалу жағдайын қарастырады.

Қаржылық қауіпсіздік әрқайсысының өзіндік критерийлері мен индикаторлары бар бірқатар ішкі жүйелерді немесе сегменттерді қамтитын күрделі жүйе (1-сурет).

Ұлттық қауіпсіздік

Экономикалық қауіпсіздік

Қаржылық қаіпсіздік

Мемлекеттің қаржылық қауіпсіздігінің негізгі сегменттері

Бюджет-салықтық қауіпсіздік

Валюта жүйесі қауіпсіздігі

Банк жүйесі қаусіпздігі

Валюталық құралдар қауіпсіздігі

Қаржылық нарық қауіпсіздігі

Сурет 1. Қаржылық қауіпсіздік құрылымы

Бүгінгі таңда Қазақстанның қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саясаты мынадай басым бағыттарды қамтиды:

- елдің бюджет жүйесінің ұзақ мерзімді теңгерімділігі мен орнықтылығын қамтамасыз ету;

- елдің банк жүйесі қызметінің тұрақтылығы мен тиімділігін қамтамасыз ету;

- төлем балансының оң сальдосын қамтамасыз ету;

- ақша жүйесінің тұрақтылығы, ұлттық валюта бағамы;

- елдің сыртқы мемлекеттік борышын төмендету;

- қаржы нарығының жұмыс істеуінің тұрақтылығы.

Елдің қаржы жүйесінің жай-күйін диагностикалаудың негізгі құралы қаржылық қауіпсіздік индикаторлары жүйесі болып табылады.

Қаржылық қауіпсіздік индикаторларының жүйесі болашақ тәуекелдер мен қауіптердің деңгейін анықтауға, олардың таралу ошақтарын анықтауға мүмкіндік береді. Осыған байланысты қаржы саласындағы қауіптер деңгейін төмендетуге, сондай-ақ оның тұрақтылығын, тұрақтылығы мен тиімділігін арттыруға бағытталған алдын алу шараларының кешенін әзірлеу және іске асыру мүмкіндігі пайда болады [2].

Қазақстан Республикасының (бұдан әрі – ҚР) қаржылық қауіпсіздігінің кейбір негізгі индикаторларының динамикасын қарастырайық.

Қаржылық қауіпсіздік жүйесінің негізгі буыны, ең алдымен, елдің бүкіл қаржы жүйесінің тұрақтылығы тәуелді болатын бюджеттік сала болып табылады. Мемлекеттік бюджет-бұл мемлекеттің негізгі қаржылық жоспары, оның көмегімен мемлекет өз функциялары мен міндеттерін орындайтын орталықтандырылған ақша қоры. Бюджеттің жұмыс істеу көрсеткіштері (кірістер, шығыстар, тапшылық, профицит) елдің әлеуметтік-экономикалық даму деңгейін сипаттайтын негізгі макроэкономикалық көрсеткіштермен бір қатарда тұр.

Қазақстанның Ағымдағы бюджеттік саясаты 2018 жылғы 30 қарашадағы 2019-2021 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы Заңның негізінде іске асырылады, оны дамытудың негізгі басым бағыттары "Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарында" көрсетілген, оларға мыналар жатады:

- 2025 жылға қарай бюджет тапшылығының төмендеуі, ЖІӨ-ге 2% - дан аспайды;

– мемлекеттік бюджеттің мұнай емес тапшылығын 2020 жылы ЖІӨ-ге 7% - ға дейін, 2025 жылы-6% - ға дейін төмендету%;

- ашықтық, тиімділік және үнемділік негізінде нәтижеге бағдарланған бюджеттік саясатқа толық көшу;

- бюджеттің мұнай кірістеріне тәуелділігін төмендету;

- салық салынатын базаны кеңейту, өңірлердің қаржылық дербестігін кеңейту арқылы бюджеттің кіріс бөлігін нығайту.

-мемлекеттік-жекешелік әріптестік қағидаттарында жеке инвестицияларды тарту және 2023 жылдан бастап күрделі шығындардың сервистік моделін енгізу есебінен бюджет шығыстарын оңтайландыру [3].

Бюджет саласындағы қаржылық қауіпсіздік деңгейін айқындау үшін Индикаторлардың мынадай шекті мәндері пайдаланылады:

- бюджет тапшылығының ЖІӨ-ге қатынасы, осы индикатордың шекті мәні ҚР-да 5% - дан аспайды (ЕО елдерінде 3% - дан аспайды);

- бюджеттің мұнай емес тапшылығының ЖІӨ-ге қатынасы (ҚР-да шекті мән бекітілмейді, көрсеткіш Талдамалық мақсаттарда пайдаланылады).

ҚР Бюджеттік жүйесі 2019-2021 жылдар кезеңінде тапшылықты бастан өткерді, оның шамасы 2023 жылға қарай төмендейді, бірақ 2024 жылғы жоспарлы бюджетте ЖІӨ-ге 2,1% тапшылықпен бекітіледі. 2023 жылы бюджеттің кіріс бөлігі Ұлттық қордан трансферттер көлемінің қысқаруына байланысты төмендеді, ал шығыстардың тиімділігі артты.

ЖІӨ-ге қатысты мұнай емес тапшылық деңгейі 2018 жылы өткен жылмен салыстырғанда 4,6% - ға төмендеді, бұл оң үрдіс болып табылады және бюджет шығыстарының мұнай түсімдеріне тәуелділігінің төмендегенін көрсетеді, ұзақ мерзімді кезеңде мұнай емес тапшылық шамасы экономиканың мұнай емес секторын дамыту есебінен төмендеуі тиіс. Бюджет тапшылығы бар, бірақ талданған кезең ішінде ≤ 5% шегінде болады, сондықтан қаржылық қауіпсіздікке ешқандай қауіп жоқ.

2022 жылғы республикалық бюджеттің атқарылуы сәтті жүріп жатыр, ағымдағы жылдың 1 шілдесіне республикалық бюджеттің тапшылығы 255 398,6 млн теңгені немесе ЖІӨ-ге 0,4% -. (65 239,3 млрд теңге) құрады, жыл соңында бюджеттің болжамды тапшылығын төмендету жоспарлануда. Бюджеттік жүйенің теңгерімділігін одан әрі қамтамасыз ету көптеген факторларды іске асыруға, ЖІӨ өсу қарқынына, салық жүйесінің тұрақтылығына, бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджет қаражатын тиімді игеруіне, мұнай бағасына, экспорт көлеміне, бюджеттің шығыс бөлігін оңтайландыруға байланысты болады.

Тұтастай алғанда, ҚР Бюджет жүйесі айтарлықтай орнықты, бірақ қаржылық қауіпсіздікті одан әрі арттыру мақсатында оның теңгерімділігіне ұмтылу қажет, өйткені бюджеттің ұзақ мерзімді тапшылығы фискалдық тұрақтылықты әлсіретеді және рейтингті төмендету, елдік тәуекелді ұлғайту және халықаралық нарықтарда қорландыру құнын арттыру арқылы қаржылық тұрақтылыққа жанама әсер етуі мүмкін [4].

Мемлекеттің қаржылық қауіпсіздігінің негізгі сегменті елдің ақша жүйесінің қауіпсіздігі болып табылады, оның тұрақтылығы экономиканы монетизациялау, инфляция, Ұлттық валютаның айырбас бағамы сияқты индикаторлармен сипатталады. Осы саладағы қаржылық қауіпсіздіктің негізгі субъектісі ақша-кредит саясатын әзірлейтін және жүргізетін ҚР Ұлттық Банкі болып табылады.

Экономиканы монетизациялау деңгейі экономиканың ақшамен қанықтылығын, монетизация коэффициентінің шекті мәнін, ақша массасының ЖІӨ-ге қатынасын анықтайды-кем дегенде 50%, дамыған елдерде кем дегенде 80% болуы керек. ҚР-дағы ақша массасының, ЖІӨ-нің және монетизация коэффициентінің динамикасы кестеде көрсетілген. 2.

Қорытынды:

Қорытындылай келе, Қазақстанның қаржылық қауіпсіздігінің негізгі сегменттерін, оның критерийлері мен индикаторларын қарастыра отырып, елдің қаржы жүйесі жеткілікті тұрақты деген қорытынды жасауға болады, бірақ оның қауіпсіздігіне ықтимал және нақты қауіптер бар, оларға мыналар жатады:

− бюджеттің ұзақ мерзімді тапшылығы, бұл елдің қаржы жүйесінің тұрақтылығының төмендеуіне әкелуі мүмкін;

− теңгенің айырбас бағамының жоғары құбылмалылығы, бұл халықтың девальвациялық күтулерін арттырады, тұтыну бағаларының деңгейін арттыруға әсер етеді;

− төмен инвестициялық белсенділік, шетелдік инвестицияларды тарту мөлшері шекті мәннен әлдеқайда төмен;

− жалпы сыртқы қарыздың жоғары деңгейі елдің басқа мемлекеттерге қаржылық тәуелділігін күшейтеді;

− экономиканың шикізаттық бағыты, бұл бюджет кірістерінің, теңге бағамының, төлем балансының орындалуының мұнай бағасының әлемдік тәуелділігіне әкеп соғады.

Еліміздің қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында ҚР Үкіметі Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарында айтылған елдің қаржы саласын дамытудың басым бағыттарын әзірледі, олар мыналарды көздейді [3]:

− бюджеттің кіріс бөлігін нығайту, бюджет қаражатын тиімді басқару, салық және кеден жүйелерін интеграциялау арқылы қол жеткізу, салықтық әкімшілендіруді жетілдіру, өңірлердің қаржылық дербестігін кеңейту, салалық салық преференцияларын енгізу;

− салық салынатын базаны кеңейту, мемлекеттік шығыстарға жүктемені азайту арқылы бюджеттің мұнай кірістеріне тәуелділігін төмендету және мемлекеттік қаржының тұрақтылығын арттыру;

− экономикаға сыртқы күйзелістердің әсерін нивелирлейтін теңгенің еркін өзгермелі бағамы режимі кезінде бағалардың тұрақты деңгейін қамтамасыз ету, инфляциялық таргеттеуге толық көшу;

− инфляцияның төмен деңгейін қамтамасыз ету, бұл ішкі жинақтардың, кредиттік және инвестициялық белсенділіктің өсуіне оң әсер етеді, осылайша қаржы жүйесінің тұрақтылығына және экономиканың тұрақты өсуіне ықпал етеді;

− бюджеттен тыс қорлардың қаражатын тарту, шағын және орта бизнес үшін акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) рәсімін оңайлату, листинг компаниясы үшін неғұрлым қарапайым Әкімшілік рәсімдер жасау арқылы Қазақстан қор биржасы арқылы экономикаға инвестициялауды кеңейту.

Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, Қазақстанның қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз ету оның макроэкономикалық тұрақтылығының негізі болып табылатынын атап өтуге болады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Закон РК «О национальной безопасности Республики Казахстан» [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://online.zakon.kz/Document/

2. Каранина Е.В. Финансовая безопасность (на уровне государства, региона, организации, личности): монография. – Киров: ФГБОУ ВО «ВятГУ», 2015. – 239 с.

3. Стратегический план развития Республики Казахстан до 2025 года [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://adilet.zan.kz/rus/docs