место в рейтинге
  • 418012
  • 694
  • 52
Нравится блог?
Подписывайтесь!

ЛАТЫН ҚАРПІНЕ КӨШСЕК, ОРЫС ТІЛІНІҢ ЭКСПАНСИЯСЫНАН БІРТЕ-БІРТЕ АРЫЛАТЫН БОЛАМЫЗ

Ғарифолла ӘНЕС, филология ғылымының кандидаты, тілші ғалым:

– Мен бұрын да айтқанмын, қазір де айтамын: біз орта білім беретін мектептерімізді тү­­бегейлі реформалап алмай, латын графикасына көше алмаймыз. Біз алдымен «қазақ мектебі», «орыс мектебі», «аралас мектеп» дегендерден мүлде арылуымыз керек. Қара­ңызшы, көрші Ресейде «русская школа» деген жоқ қой. Дамыған елдердің көбінде адамдар бір тіл мен бір жазу арқылы оқып, жұмыс істейді. Ол үшін орыстілді және аралас мектептерді жабудың қажеті жоқ. Біз тек барлық орта білім беретін мекемелерді мемлекеттік тілге көшіріп, сол жерлерде латын графикасын енгізе бастауымыз керек. Осылайша үлкен жұмыстарды атқармайынша, латынға көшеміз дегеніміз әншейін сөз болып қала бермек. Осы ойымды бүгінде баспасөз беттерінде ашық айтып жүрмін. Біз егер латын графикасына көшкіміз келсе, оны қайта жасақтаудан өткен, бір ізге түсірілген барлық білім ошақтарына бірдей енгізуіміз қажет.
Алайда Тәуелсіз Қазақстанда қазақтілді мектептер саусақпен санарлықтай болып тұрғандықтан, орыстілді мектептер мен жалпы біздің қоғамдағы орыстілді қазақтар латынға көшуге аса бір құлшыныс танытып отырған жоқ. Біздегі орыстілді кеңістік қазақ тілінікінен анағұрлым ауқымды болғандықтан, орыстілділер орыс тілі мен «криллицадан» айырылғылары келмейді. Оның үстіне, әлгі орыстілді мектептердегі оқушылардың 90 пайызға жуығы қазақтың балалары. Олар латын жазуын үйренгенмен, ой-санасы сол орысша қалпында дамитын болады. Демек, біз қазақ баласының өз ана тілінде білім алуына мүдделі болуымыз қажет. Қалай десек те, біздің – латын қарпіне көшуді болашаққа бағытталған үлкен рухани және саяси қадам деп қабылдауымыз керек. Егер мәселе бұлай шешімін тапса, біз «орыстілді мектептерге де латын графикасын енгізу ке­рек» деп бас қатырмас едік. Біз неліктен орыстілділер үшін орыстың алфавитін латын қарпіне ыңғайлап, босқа күш жұмсауымыз керек. Біз осы кириллицадан негіз алған қазақ әліппесінің өзін латынға икемдеп алсақ та жетеді. Бұл – біз үшін қиын шаруа емес. Ал еліміз бойынша әр тілде білім беретін мектептеріміз жұмыс істеп тұрған қазіргі уақытта Қазақстан латын графикасын игеріп алып кете алмайды. Шынтуайтына келгенде, біз латын қарпіне көшсек, орыс тілінің экспансиясынан бірте-бірте арылатын боламыз.

– Біз орта білім беретін мектептерімізді тү­­бегейлі реформалап алмай, латын графикасына көше алмаймыз. Біз алдымен «қазақ мектебі», «орыс мектебі», «аралас мектеп» дегендерден мүлде арылуымыз керек. Қара­ңызшы, көрші Ресейде «русская школа» деген жоқ қой. Дамыған елдердің көбінде адамдар бір тіл мен бір жазу арқылы оқып, жұмыс істейді. Ол үшін орыстілді және аралас мектептерді жабудың қажеті жоқ.

Біз тек барлық орта білім беретін мекемелерді мемлекеттік тілге көшіріп, сол жерлерде латын графикасын енгізе бастауымыз керек. Осылайша үлкен жұмыстарды атқармайынша, латынға көшеміз дегеніміз әншейін сөз болып қала бермек.

Осы ойымды бүгінде баспасөз беттерінде ашық айтып жүрмін. Біз егер латын графикасына көшкіміз келсе, оны қайта жасақтаудан өткен, бір ізге түсірілген барлық білім ошақтарына бірдей енгізуіміз қажет. 
Алайда Тәуелсіз Қазақстанда қазақтілді мектептер саусақпен санарлықтай болып тұрғандықтан, орыстілді мектептер мен жалпы біздің қоғамдағы орыстілді қазақтар латынға көшуге аса бір құлшыныс танытып отырған жоқ. Біздегі орыстілді кеңістік қазақ тілінікінен анағұрлым ауқымды болғандықтан, орыстілділер орыс тілі мен «криллицадан» айырылғылары келмейді. Оның үстіне, әлгі орыстілді мектептердегі оқушылардың 90 пайызға жуығы қазақтың балалары. Олар латын жазуын үйренгенмен, ой-санасы сол орысша қалпында дамитын болады.

Демек, біз қазақ баласының өз ана тілінде білім алуына мүдделі болуымыз қажет. Қалай десек те, біздің – латын қарпіне көшуді болашаққа бағытталған үлкен рухани және саяси қадам деп қабылдауымыз керек.

Егер мәселе бұлай шешімін тапса, біз «орыстілді мектептерге де латын графикасын енгізу ке­рек» деп бас қатырмас едік. Біз неліктен орыстілділер үшін орыстың алфавитін латын қарпіне ыңғайлап, босқа күш жұмсауымыз керек. Біз осы кириллицадан негіз алған қазақ әліппесінің өзін латынға икемдеп алсақ та жетеді. Бұл – біз үшін қиын шаруа емес. Ал еліміз бойынша әр тілде білім беретін мектептеріміз жұмыс істеп тұрған қазіргі уақытта Қазақстан латын графикасын игеріп алып кете алмайды. Шынтуайтына келгенде, біз латын қарпіне көшсек, орыс тілінің экспансиясынан бірте-бірте арылатын боламыз.

13 қараша 2010
Алаш айнасы

"ОН ЕКІ ЖЫЛДЫҚ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІН ЛАТЫН ӘЛІПБИІМЕН БАСТАСАҚ, ҰТЫМДЫ БОЛАР ЕДІ"

24 ноября 2010, 8:53
2043

Загрузка...
Loading...

Комментарии

BakeD
0
0
Тексттің өзі бір абзац, сол абзац екі рет қайталанып кетіпті :)
Негізі, түсінбедім, қалай латын алфавиті қазақ тіліне көмектесетінін.
Менің ойым былай - қазақ тілі өзінің шарықтау шегіне Кеңес өкіметі кезінде жетті. Оған сол кездегі көптеген жазушы, ақын, музыканттарымыз дәлел. Қазір орыстардан қашамыз деп, өзімізден қаштық.
Егер біз орыс мәдениетінің ықпалын мойындап, соны тіл дамуында ескерсек, сол нағыз ұтымды жол болады.
Әрбір тіл модернизациялау мен жаһанданудан өтуі керек. Оның ішінде қазақ тілі, себебі бұл тіл түрік тілдерінің ішінде ең қиын тіл болып саналады. Ал латын әріптері өзінің 25-26 белгілерімен бұл тілдің қиындығын сәл болса да жеңілдетеді. Әрі латын әріптері арқылы жазу кириллицаға қарағанда әлдеқайда әдемірек болып көрінеді, шет тілдерін үйренуге де ыңғайлы, компьютердің кейбір қолайсыз тетіктерін де шешеді тағы да көптеген басқа да мәселелерді шешуі керек. Ал орыс тіліне келетін болсақ, Ресейдің де ғалымдары орыс тілінің әріптерін латынға көшіру туралы ойланыс үстінде екені мәлім. Сондықтан жаһандану үдерісінде көп тілдер, соның ішінде қазақ тілі басқа мемлекеттерге сиқыр болмай, латын әріптері арқылы дүние жүзіне жаңғырту керек деп санаймын. Әлемде қазақ тілі, басқа тілдер сияқты өзінің орынын ғылымда, саясатта, өнерде, техникада өзінің орынын табу қажет.

Латын әріптеріне көшу жөнінде кейбір сілтемелер келтірейін:
1. Авторлық куәлiк №164, Аймаганов Ж.Н., 12.12.1994ж.
2. Сагындыков У.З. «Значимость сочетаемости латинских знаков и апострофа в казахском языке для перехода на латинскую графику», III Международная научно-практическая конференция «Личность в межкультурном пространстве» (20-21 ноября 2008г. на базе РУДН), Москва, РФ, 2008, Том II, С.224-227.
3. Сагындыков У.З., Отарова З.Р. "Предложения по переходу казахского языка на латинскую графику" - Вестник Атырауского Гос. Университета - 2009г.


Ізгі ниетпен: биология ғылымдарының кандидаты Сагындыков У.З.
BakeD
0
0
Сөзіңде ауыр аргументтер бар екен ))
Сілтемелерге рахмет, бірақ курсормен басылмайды екен :) Оларды қайдан тапса болады?
Авторлық куәлікті, әрине патенттік қордан табуға болады. Ал мына мақалаларды, егер сіз электрондық поштаңызды берсеңіз, сканерлеп жіберейін.
Әрине латын жазбаларына өтсек оңай секілді, бірақ сіздер қазақ тілін латын әріптерінде оқып көрдіңіздер ме? Өте қиын, біріншіден, ағылшынша екпінмен оқи бастайсың, екіншіден, Ыбырай атамыз қазақ тілін араб, латын тілдерінен келген дыбыстар мен әріптердер, сөздер мен сөз байланыстарынан тазартып, жаңа әліпби құрастырды. Біздің шын мәнінде көркее бастады)
18 ғасырдың орта кезінде біздің тіліміз газеттерде латын тілінде жарық көрген. Ұлттық кітапханаға(Абая-Абылай хан) газет архивтерін көріп таныса аласыздар. Егер оны кириллицаға ауыстырса, яғни оның қажеті болды. Жазылу әдісін ауыстыра отырып біз сөз мәдениетінен айырыламыз.
Құрметті SkyMoon!!! Сіздің әрине қорқақтануыңыз да түсіну керек шығар! Жалпылай айтқанда, осылай отыра берсек кирилицада, онда біз тіліміз дамымай, керісінше кері үдеріске ұшыраймыз! Латын әріптері тек алға жылжытады, соны ойлаңыз әрқашан!!! Ал қазақ тілін латынша оқу әлбетте қиын емес, көп болса басында кішкене кейбір шамасы жетпеген адамдар қиналар, содан соң үйреніп кетеді! Ол түгіл 70 жыл бойы миымызды ашытқан кеңес саясатына да үйреніп, кеңес одағы құлдырағасын капитализмге де үйрендік. Ал латын әріпімен қазақ тілін үйрену бізге не болыпты! Сондықтан жалтақтамай, тек қана алға жүріп тіліміздің дамуын, қолдану өрісінің кеңеюін ойлауымыз керек!!!
Құрметті SkyMoon!!! Сіздің әрине қорқақтануыңызды да түсіну керек шығар! Жалпылай айтқанда, осылай отыра берсек кирилицада, онда біздің тіліміз дамымай, керісінше кері үдеріске ұшырайды! Латын әріптері тек алға жылжытады, соны ойлаңыз әрқашан!!! Ал қазақ тілін латынша оқу әлбетте қиын емес, көп болса басында кішкене кейбір шамасы жетпеген адамдар қиналар, содан соң үйреніп кетеді! Ол түгіл 70 жыл бойы миымызды ашытқан кеңес саясатына да үйреніп, кеңес одағы құлдырағасын капитализмге де үйрендік. Ал латын әріпімен қазақ тілін үйрену бізге не болыпты! Сондықтан жалтақтамай, тек қана алға жүріп тіліміздің дамуын, қолдану өрісінің кеңеюін ойлауымыз керек!!!
Құрметті Ғарифолла ӘНЕС сіздің айтқаныңызбен 100% келісемін. Бұл проектті жүзеге асыратын кез келді. Орыс мектептерін жаппайынша, бір ді бір орыс қазақ тілін уйренуді бастамайды. Бұл біздің ішкі саясатымыздың ең алдынғы мәселеслерінің бірі.

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

О проститутках, ЗППП и других сексуальных страстях

О проститутках, ЗППП и других сексуальных страстях

У меня обширный сексуальный опыт, и я этим не хвастаюсь. Будь у меня возможность, променял бы это всё на одного партнёра. Но так как с личной жизнью не заладилось, а секс я очень люблю, то приходилось изворачиваться.
bez_prav
18 окт. 2017 / 18:01
Я помню тот день, когда мне позвонили друзья и сообщили: «Она выходит замуж». Часть 2

Я помню тот день, когда мне позвонили друзья и сообщили: «Она выходит замуж». Часть 2

Я знал дату свадьбы. За неделю до свадьбы в соцсети "Вконтакте" на все мои последние фото, был проставлен лайк с её профиля. Сердце забилось сильнее. В душе загорелась наивная, крошечная надежда.
Dominator-kz
17 окт. 2017 / 15:41
Льготное кредитование для молодежи Алматы. Не хоромы, но для начала неплохо

Льготное кредитование для молодежи Алматы. Не хоромы, но для начала неплохо

Если вам нет 35 лет и у вас нет своего жилья, то есть интересная гос.программа. Нишевая программа - молодые семьи Алматы до 35 лет, семья - это как минимум 2 супруга без детей.
DanaJarlygapova
19 окт. 2017 / 16:21
Доверяют ли граждане Казахстана полицейским? Социальный опрос

Доверяют ли граждане Казахстана полицейским? Социальный опрос

Борьба с оборотнями в погонах идёт не один год, но без особого эффекта. Это даёт повод подробнее поговорить о нашей полиции и её проблемах. Как относятся к полицейским казахстанцы?
voiceQZ
20 окт. 2017 / 18:42
  • 2509
  • 41
Мой парень – «тиран». Почему я вступила в такие отношения?

Мой парень – «тиран». Почему я вступила в такие отношения?

История из моей жизни. Я вспоминаю эти отношения и сама не могу понять - как так произошло? А дело в том, что вы и сами не заметите. Это наступает плавно и динамично.
Altynai_JA
18 окт. 2017 / 14:17
Маргулан Сейсембаев: Об идеальных учителях, финской модели обучения и дисциплине

Маргулан Сейсембаев: Об идеальных учителях, финской модели обучения и дисциплине

Крупнейшая частная школа осознала, что внедрять финскую модель в чистом виде в Казахстане, не имеет смысла. Нельзя давать детям свободу без "идеальных" учителей.
Zhumanova
сегодня / 8:18
  • 1970
  • 3
«Автобусная неделя». Выдержит ли аким Шымкента давку в общественном транспорте?

«Автобусная неделя». Выдержит ли аким Шымкента давку в общественном транспорте?

Аким Шымкента Габидулла Абдрахимов нашёл решение накопившихся проблем городского транспорта. Все ключевые работники акимата некоторое время будут сами ездить на автобусах.
openqazaqstan
18 окт. 2017 / 10:53
  • 1905
  • 36
Сказ об офисных планктонах. А какой работник ты?

Сказ об офисных планктонах. А какой работник ты?

Я проработала во многих компаниях и повстречала очень много разных интересных людей. Исходя из моих наблюдений, могу описать несколько категорий работников. Может, речь пойдет о ком-то из вас…
Altynai_JA
18 окт. 2017 / 17:51
  • 1895
  • 19
Аркадий Волож привел в Казахстан «Яндекс.Лицей». Плакать или радоваться?

Аркадий Волож привел в Казахстан «Яндекс.Лицей». Плакать или радоваться?

"Яндекс.Лицей" зашел в казахстанские школы. План - учить бесплатно программированию, формировать себе кадры и выйти на мощность 10 тысяч школьников в год.
Zhumanova
18 окт. 2017 / 8:36
  • 1734
  • 17