место в рейтинге
  • 958515
  • 1002
  • 38
Нравится блог?
Подписывайтесь!

TURAN-ASTANA (MR)

Qwrmwtti studentter!

Osy portal arqyly barluq lektsialar turaly maglymat ala alamyz! Qosh keldingizder!

Mr_Kursabaev
9 сентября 2013, 18:07
3266

Загрузка...
Loading...

Комментарии

Геоинформационные системы www.cttgroup.ru
Геоинформационная система (ГИС) - это информационная система, обеспечивающая сбор, хранение, обработку, доступ, отображение и анализ пространственных (пространственно-координированных) данных.

Структура ГИС:
 Данные (пространственные данные):
 позиционные (географические): местоположение объекта на земной поверхности, его координаты в выбранной системе координат;
 непозиционные (атрибутивные, или метаданные) - описательные текстовые, электронные документы, данные графического типа, включая фотографии объектов, трехмерные изображения объектов, видеоматериалы и т.д.
 Аппаратное обеспечение (ЭВМ, компьютерные сети, накопители, сканеры, дигитайзеры и т. д.);
 Программное обеспечение (ОС, приложение и надстройки к нему); • Технологии (методы, порядок действий и т. д.);
 Операторы, администраторы, пользователи.

Типичный набор функций ГИС
 ввод данных в машинную среду (data input) путем их импорта из существующих наборов цифровых данных или с помощью оцифровывания источников;
 преобразование или трансформация данных (data transformation), включая конвертирование данных из одного формата в другой, трансформацию картографических проекций, изменение систем координат;
 хранение, манипулирование и управление данными во внутренних и внешних базах данных;
 картометрические операции (см. картометрия), включая вычисление расстояний между объектами в проекции карты или на эллипсоиде, длин кривых линий, периметров и площадей полигональных объектов;
 операции обработки данных геодезических измерений (COGO);
 операции оверлея (наложение);
 операции "картографической алгебры" (map algebra) для логико-арифметической обработки растрового слоя как единого целого;
 пространственный анализ (spatial analysis) - группа функций, обеспечивающих анализ размещения связей и иных пространственных отношений объектов, включая анализ зон видимости/невидимости, анализ соседства (см. анализ близости), анализ сетей, создание и обработку цифровых моделей рельефа, анализ объектов в пределах буферных зон и др.;
 пространственное моделирование или геомоделирование (spatial modeling, geo-modeling), включая операции, аналогичные используемым в математико-картографическом моделировании и картографическом методе исследования;
 визуализация исходных, производных или итоговых данных и результатов обработки, включая картографическую визуализацию, проектирование и создание (генерацию) картографических и иных пространственных изображений, включая трехмерные;
 вывод данных (data output) - графической, табличной и текстовой документации, в том числе ее тиражирование, документирование, или генерацию отчетов (reporting);
 обслуживание процесса принятия решений (decision making)

Дополнительный набор функций
 цифровая обработка изображений (данных дистанционного зондирования);
 средства экспертных систем;
 средства настройки на требования пользователя (customization);
 средства расширения функциональных возможностей ГИС:
o встроенные макроязыки (макросы);
o инструментарии разработчика (developer's toolkit).
Часть функциональных возможностей ГИС может дублировать функции автоматических картографических систем и систем обработки цифровых изображений, а также более широкого программного окружения геоинформационных технологий.

Как работает ГИС?
Каждому пространственному объекту соответствует запись в базе данных с набором атрибутивной информации
ГИС хранит информацию в виде набора тематических слоев, которые объединены на основе географического положения
Этот простой, но очень гибкий подход доказал свою ценность при решении разнообразных реальных задач.

Примеры слоев
 Населенные пункты
 Автомобильные дороги
 Железные дороги
 Гидротехнические сооружения (шлюзы, каналы, насосные станции, дамбы)
 Мосты
 ЛЭП
 Газопроводы
 Заповедные территории (местного, национального и международного значения)
 Сельхоз угодья (пашни, сады, виноградники, пастбища, рисовые чеки)
 Земли водного, лесного, природоохранного и с/х назначения
 Растительный покров (плавни, леса)
 Административное деление, государственная граница
 Водотоки (реки, протоки, малые реки)
 Водоемы (озера, рыбпруды и т.д.)
 Рельеф

Пространственное (географическое) положение
Любая географическая информация содержит сведения о пространственном положении:
 привязка к географическим или другим координатам;
 ссылки на адрес, почтовый индекс, избирательный округ, идентификатор земельного участка, название дороги или километровый столб на магистрали и т.п.

Векторная и растровая модели данных
ГИС может работать с двумя существенно отличающимися типами данных - векторными и растровыми. Обе модели имеют свои преимущества и недостатки. Современные ГИС могут работать как с векторными, так и с растровыми моделями данных.
В векторной модели информация о точках, линиях и полигонах кодируется и хранится в виде набора координат X,Y (в современных ГИС часто добавляется третья пространственная и четвертая, например, временная координата). Векторная модель особенно удобна для описания дискретных объектов и меньше подходит для описания непрерывно меняющихся свойств (например, плотность населения). Растровая модель оптимальна для работы с непрерывными свойствами (описывает непрерывные объекты и явления). Растровое изображение представляет собой набор значений для отдельных элементарных составляющих (ячеек), оно подобно отсканированной карте или картинке.
Классы решаемых задач
Информационно-справочные задачи
ГИС позволяют просматривать любой участок любой карты из имеющейся базы данных (БД) и получить доступ к информации, связанной с объектами на данном участке карты.
Для этого, как правило, предусмотрены:
 главное окно для просмотра интересующей пользователя информации;
 справочное окно, содержащее атрибутивную ( текстовую) информацию об объектах;
 панель кнопок и инструментов, предназначенных для поиска, обработки и управления данными;
 легенда слоев данных (карт однотипных данных, например, карты затоплений, пожаров, дорожных происшествий и проч.).

Сетевые задачи
Анализ географических сетей: улиц, рек, дорог, трубопроводов, линий электропередачи или связи и др.
К числу таких задач, например, относятся:
 выбор оптимального маршрута движения;
 определение направления движения, поворотов и объездов;
 выявление ближайших объектов заданного назначения;
 определение зон и объектов, относящихся к выбранному объекту, на основе заданного критерия (например, расстояния до выбранного объекта) или группы критериев.

Пространственный анализ и моделирование
Класс наиболее сложных, но, в то же время, и наиболее полезных для поддержки принятия решений задач, например, моделирование различных внештатных ситуаций и прогнозирование экологических и социальных последствий аварий.

Примеры запросов, на которые может ответить ГИС
 Для указанного объекта на заданной территории показать требуемые характеристики (атрибуты объекта)
Получение информации по местоположению
 По заданной характеристике (атрибуту) показать все объекты на заданной территории, удовлетворяющие заданному критерию
Определение местоположения по информации
 Для объектов указанного типа на заданной территории показать их изменения во времени и пространстве
Временной анализ изменений объектов на территории
 Показать пространственные соотношения и взаимосвязи между объектами на заданной территории
Например, расстояния между точками дорожной сети, соответствие землеотводов под транспортную инфраструктуру кадастровому учету, расчет экономических рисков при прокладке новой дороги в пределах территории с определенной социально-экономической инфраструктурой и др.
 Что, если …?(анализ “what if”)
Моделирование изменений объектов на территории при внесении изменений в положение объектов и/или в их характеристики, например, как изменится дорожная сеть, если на заданной территории добавить новую дорогу).

Сферы применения ГИС
 Кадастр
 Оперативные службы (МВД, МЧС..)
 Нефть и газ
 Транспорт
 Экология
 Лесное хозяйство
 Водные ресурсы
 Недропользование
 Сельское хозяйство
 Геодезия, картография, география
 Телекоммуникации
 Инженерные коммуникации
 Бизнес
 Торговля и услуги
 …
Банки геоданных
Банк геопространственных данных (БГД) -
это программно-аппаратное решение, предназначенное для:
1) организации хранения информации на основе некоторой модели данных;
2) обеспечения логической и физической целостности содержащихся в ней данных;
3) надежного и эффективного использования ресурсов (данных, пространства памяти и вычислительных ресурсов);
4) предоставление к ней санкционированного доступа для приложений и пользователей;
5) поддержки функций администратора базы данных.
Эффективное управление данными в сложных геоинформационных системах основывается на комплексном использовании аппаратно-программной платформы. Современные автоматизированные геоинформационные системы, занимающиеся обработкой данных, нуждаются в соместном использовании ГИС и системы управления базами данных.
БГД предназначена для организации хранения информации на основе некоторой модели данных, обеспечения логической и физической целостности содержащихся в ней данных, надежного и эффективного использования ресурсов (данных, пространства памяти и вычислительных ресурсов), предоставление к ней санкционированного доступа для приложений и пользователей, а также для поддержки функций администратора базы данных.
________________________________________
Структура БГД должна обеспечивать выполнение следующих основных функций:
• хранение и доступ к данным на основе многопользовательского интерфейса (архитектура "клиент – сервер");
• наличие емкостей оперативного и долгосрочного хранения информации;
• обеспечение целостности информации БГД (резервного хранения данных);
• хранение тематической информации на основе метаданных;
• хранение документов, видовой и картографической информации;
• управление транзакциями;
• управление правами доступа к информации БГД;
• поддержание системы аудита выполненных действий пользователей;
• защита сохранности и целостности информации в БГД с помощью средств
• архивации/восстановления и создания резервных копий;
• наличие интерфейса с системой программирования;
• представление пользовательского интерфейса и прикладных задач.
________________________________________
Аппаратно-программное построение БГД
Аппаратные решения построения
• высокопроизводительная серверная группа
• высокоскоростная система доступа к данным
• дисковые подсистемы оперативные хранилища
• система гарантированного хранения больших объемов информации
Общее программное построение
• ОС сервера БГД
• ПО управления оперативными хранилищами информации
• ПО управления долгосрочными хранилищами информации
• ПО управления ресурсами сервера
• ПО резервирования и восстановления данных
СУБД
• система управления банками данных и разграничения доступа
Геоинформационная среда
• серверная ГИС (совместимая с СУБД)
СПО БГД (конфигурация БГД)
• Конфигурация сервер – клиент
• программная платформа (среда) объединяющая и управляющая БГД
________________________________________
Построение типовой структуры состава баз геоданных
• Базы исходной информации
• База статистики и учета снятых территорий
• База исходной (принимаемой) информации и материалов
• База унифицированной пакетной видовой информации и материалов
• Базы опорной информации
• Базы опорной информации на районы и площади
• База данных геокодированной видовой информации базовых информационных (опорных) ресурсов
• База данных цифровой картографической информации о местности
• База данных тематических слоев картографической информации
• База данных геопространственной информации
• Базы опорной информации на объекты
• Базы формализованной информации и классификаторы
• База изображений объектов и населенных пунтов
• Базы формализованной информации и классификаторы
• База данных координат объектов и районов
• База нормативно-справочной информации
• База унифицированных форм документов
• База словарей
• База дополнительных характеристик учета объектов
• База поддержки оперативных задач мониторинга
• Базы готовых электронных информационно-отчетных материалов
• База ведения заявок и задач на наблюдение объектов и территорий
• База текстовых аналитических информационных документов (база статистики)
• База создаваемых тематических и отчетных материалов
________________________________________
Структуры метаданных пространственной информации
С помощью базы метаданных описания графической и текстовой информации обеспечивается автоматический доступ к файловому хранилищу графической и текстовой информации по заданным координатам, по специфицированным объектам или номенклатуре. Основной функцией базы метаданных является обработка запросов на представление и анализ пространственных топогеодезических и географических данных.
База метаданных графической информации содержит следующие пакеты:
• Пакет «информация о метаданных» - содержит основные сведения о метаданных и позволяет описать, кем и когда были созданы метаданные, какой стандарт послужил основой их формирования
• Пакет «Идентификационная информация». Пакет позволяет уникальным образом идентифицировать описываемые данные. Пакет включает в себя полное и краткое наименование набора данных, описание его содержимого, цель создания данных, статус данных и т.д.
• Пакет «Информация об ограничениях». Назначение пакета сводится к описанию ограничений, накладываемых на данные и метаданные, с целью соблюдения требований секретности.
• Пакет «Информация о качестве» позволяет описать информацию о качестве данных, событиях и преобразованиях (включая обновление), произошедших в течение их жизненного цикла.
• Пакет «Информация об обновлении». Пакет содержит информацию о характере и периодичности обновления данных и метаданных, а также сведения об ответственности за обновление данных.
• Пакет «Информация о координатной основе» содержит информацию о координатной основе, в которой представлен описываемый набор данных.
• Пакет «Информация о классификаторе» содержит информацию, идентифицирующую классификатор, используемый в наборе данных.
• Пакет «Информация о наполнении» содержит информацию о поставщике данных, условиях доступа к данным их дальнейшем использовании.
• Пакет «Пространственно-временные характеристики» представляет собой агрегат элементов метаданных, описывающих пространственные и временные характеристики данных.
• Пакет «Ссылка на описание и информация об ответственном субъекте». Пакет представляет стандартный метод формирования ссылки на описываемые данные, а также информацию о субъекте, ответственном за данные.
________________________________________
Сервисная структура обеспечения работы БГД
В процессе функционирования и выполнения задач оператору с клиентских рабочих мест необходимо получать доступ к имеющейся информации. Следовательно, пользователю необходимо предоставить средства для поиска и доступа к требуемой информации в рамках его полномочий. Кроме этого, необходимо предоставить возможность загружать и выгружать информацию на РМ для последующей обработки, формирования документов и доведения их потребителям. При этом необходимо жестко специфицировать права пользователей относительно информации и вести контроль за их действиями.
Наиболее привычным и удобным является использование клиентских диалоговых оболочек с широким использованием машинной графики, системы меню, экранных таблиц, «ниспадающих списков». «всплывающих окон», «радио-кнопок» и др. графических элементов.
В качестве такой диалоговой оболочки должна быть разработана клиентская диалоговая оболочка, основным назначением которой является обслуживание на ограниченном естественном языке специалистов, решающих определенный круг профессиональных задач.
Основными функциями являются:
• загрузка информации в ИБД;
• автоматическое формирование запросов и поиск информации в ИБД по различным критериям;
• предоставление запрашиваемой информации пользователям;
• разграничение прав доступа пользователей к ИБД;
• контроль за действиями пользователей и формирование отчетов об их деятельности;
• ведение классификаторов
• взаимодействие с другими программными комплексами;
• подготовка данных для обмена с другими банками и др.
________________________________________
Требования к пользовательскому интерфейсу
К пользовательскому интерфейсу предъявляются повышенные требования, в том числе:
• организация пользовательского интерфейса по двухуровневой схеме: работа в автоматическом и интерактивно-исследовательских режимах;
• полностью русскоязычная среда работы конечного пользователя;
• дружественный графический (оконный) пользовательский интерфейс;
• наличие легкодоступной многоуровневой системы помощи и обучения для каждого пользовательского окна и по каждому структурному элементу, в том числе по функциональному признаку;
• широкое применение графической интерпретации исходных данных и результатов обработки;
• применение большого количества разнотипных двухмерных и трехмерных графоаналитических объектов и специализированной аналитической графики, а также геоинформационных систем;
• предоставление пользователю возможности настройки экранных форм и элементов графического интерфейса;
• интегрированность с приложениями оперативных систем на уровне пользовательского интерфейса;
• применение в программах защитной системы от несанкционированных и неправильных действий пользователя;
• повышенные меры безопасности, обязательного использования регламентированного доступа и системы паролей;
• переносимость объектов пользовательского интерфейса.
Электронные архивы
Создание электронного архива предприятия/организации - это качественно новый уровень использования документальной информации. Его внедрение дает мощный импульс к развитию органам государственного управления, министерствам и ведомствам, банкам, промышленным предприятиям и корпорациям, крупным коммерческим фирмам, учреждениям науки, образования и культуры.
Комплексное решение по созданию электронного архива включает:
• Единое хранилище документов
• Модуль текущего ввода документов
• Интеграция с информационной системой предприятия
Единое хранилище документов
Основные задачи хранилища электронного архива – обеспечение надежного централизованного хранения электронных документов в соответствии с архивными требованиями к их защите и сохранности, в сочетании с максимально удобным и простым доступом – как с локальных, так и с удаленных компьютеров любой конфигурации.
Архивная технология хранения документов
• Системное ведение архива, включая сохранение всех версий документов после каждого изменения, без возможности уничтожения версий (только исключение из доступа)
• Ведение подробного протокола доступа к документам
• Хранение документов в виде их электронных образов со всеми атрибутами (подписи, печати, пометки, др.)
• Сохранение форматов вывода (печати) всех созданных документов
• Максимальное представление документа в архивной БДД
• Полная поисковая и атрибутивная информация (карточка документа, строка табл.SQL)
• Связанные мультимедийные данные (видео, анимация, звук)
• Универсальный формат представления электронных документов (TIFF gr.IV, RTF)
• Централизованное надежное хранилище, хорошая защита и доступность данных
• Использование современных накопителей различного типа для больших информационных массивов (> 1ТБ), иерархическое хранение данных, резервирование
• Гибкое использование промышленных СУБД (Oracle, MS SQL, Informix и др.) для корпоративных архивов, встроенная база данных для задач среднего уровня
• Высокая надежность хранения, избыточность и дублирование информации, необходимое для восстановления всей системы архива из архивной базы данных документов (БДД) при полном разрушении системы
• Возможность копирования всей или части (выборки документов) БДД для резервирования, миграции, экспорта или распространения
• Минимальные требования к рабочим станциям и удаленный доступ
• Обеспечение возможности просмотра документа любым локальным и удаленным пользователем - без использования специального ПО
• Автоматическая конверсия всех типов архивных документов в универсальный формат представления (TIFF gr.IV, RTF)
• Реализация всех возможных способов поиска документов - от поиска по структуре и индексам (атрибутам) до полнотекстового (контекстного) – за счет ресурсов центрального архивного сервера
Модуль текущего ввода документов
Ввод (сканирование и индексация) новых поступлений, дополнение и обновление электронного архива обеспечивается заказчиком самостоятельно на входящем в состав комплексного решения модуле текущего ввода документов. Эта часть решения обеспечивает оцифровку новых поступлений документов в архив.
Территориально модуль может располагаться в архиве, канцелярии или другом подразделении заказчика, производящем учет входящих, исходящих и внутренних документов.
Бумажные документы вводятся в электронное хранилище с использованием специализированных документных сканеров (в том числе скоростных листовых, книжных, крупноформатных, универсальных) с последующим присвоением им поисковых и атрибутивных индексов и экспортом в подсистему архивного хранения.
Состав модуля (тип и конфигурация сканеров, количество рабочих станций и пр.) выбирается исходя из текущего потока документов предприятия с учетом перспективного развития.
Интеграция с информационной системой предприятия
Электронный архив является основным хранилищем всех данных информационной системы, обеспечивает документальной информацией системы управления, документооборота, бухгалтерии и пр. Доступ к архиву выполняется напрямую из уже применяемых приложений.
При внедрении комплекса производится необходимая интеграция как со специально разработанными, так и широко применяемыми программными продуктами:
• Управление документооборотом (например, Lotus Notes, БОСС-референт, ДЕЛО, LanDocs, StaffWare)
• Системы управления предприятием (SAP R/3, MS Dynamics)
• Транспортные системы ( MS Exchange)
• Инженерная и конструкторская графика (AutoCad, Microstation)
• Офисные приложения Windows (MS Office)
• Специализированные системы защиты информации, и пр.
Типовые применения
• Электронный архив конструкторской документации
• Сканеры для текущего ввода документов
• Архив электронной почты
• Архив системы видеонаблюдения
• Хранилище документов предприятия
• Архив проектно-сметной документации
• Библиотека научно-технической документации и информации
Ортоконвейер
Назначение системы
Аппаратно-программный комплекс (АПК) «Ортоконвейер» – это высокопроизводительная (более 1 млн. кв. км в сутки) система создания ортофотопланов на основе данных спутниковой съемки высокого и сверхвысокого разрешения, позволяющий в автоматическом режиме создавать бесшовные ортофотопланы высокой точности на большие территории. В дальнейшей перспективе АПК будет доработан для решения ряда тематических задач: мониторинга перемещения или изменения важных объектов, мониторинга чрезвычайных ситуаций, оперативного формирования или обновления тематических векторных карт и др.
АПК «Ортоконвейер» может быть применен для:
• непосредственной обработки большого объема данных ДЗЗ, т.е. создания промежуточных и готовых картографических продуктов на основе данных аэро и космической фотосъемки;
• создания, наполнения и поддержания в актуальном состоянии архивов и каталога данных ДЗЗ и производных продуктов (карт, ортофотопланов и т.п.);
• регулярного обновления растровой основы картографического покрытия на региональном уровне;
• оперативного создания актуальных карт на мобильных приемных комплексах спутниковых ДДЗЗ. Оперативного контроля территорий в ситуационных центрах ведомств и служб, занимающихся ликвидацией последствий стихийных бедствий, которым необходимо получение данных (например, ортофотопланов, созданных по актуальным данным съемки) с минимальными временными задержками.

Выполняемые функции
Ключевой особенностью разработанного решения является полная автоматизация технологического процесса - от размещения входных данных до получения выходной ортомозаики. Кроме того, повышение производительности процесса осуществляется за счет максимального использования аппаратных возможностей компьютерной платформы – параллельные вычисления на высокопроизводительной кластерной системе, использование возможностей графических процессоров на архитектуре CUDA, использование параллельной файловой системы для быстрого доступа к данным и другие современные технологии.
Комплекс обеспечивает выполнение следующих функций в автоматическом режиме:
• создание проекта обработки данных космической съемки из исходных данных ДЗЗ в формате, оптимизированном под максимальную скорость обработки;
• уравнивание проекта обработки данных (по RPC коэффициентам, поставляемым с исходной информацией);
• ортотрансформирование изображений проекта обработки данных с использованием внешней ЦМР;
• автоматический расчет линий порезов для построения бесшовной мозаики из ортотрансформированных изображений;
• автоматический расчет связующих точек между ортотрансформированными изображениями для улучшения геометрической сшивки ортофотопланов вдоль линий порезов;
• построение бесшовных ортофотопланов из ортотрансформированных изображений;
• глобальная и локальная радиометрическая коррекция снимков с целью выравнивания яркостных характеристик;
• формирование выходных ортофотопланов с нарезкой на листы;
• пакетное выполнение всех вышеперечисленных процессов, обеспечивающее полный цикл фотограмметрической обработки по созданию ортофотопланов из исходных данных ДЗЗ и внешних ЦМР;
• создание отчетов о результатах выполнения операций.

Характеристики входной и результирующей картографической информации
Поскольку одной из целей создания АПК является максимальная автоматизация процессов, обработка входных данных инициируется либо оператором вручную, либо автоматически по факту появления доступных необработанных снимков в ранее сконфигурированном хранилище. Выходные данные так же помещаются в заданное в настройках хранилище в виде нарезанных в заданной номенклатуре листов, либо интегрируются непосредственно в ГИС или картографический сервис.
При использовании современных данных ДЗЗ сверхвысокого разрешения (с размером пиксела на местности 1 м и менее) в условиях съемки, близкой к надирной, и глобальной ЦМР из открытых источников оценочная точность выходного ортофотоплана может составлять 3-5 м на местности, что укладывается в допуск для карт масштаба 1:10 000. При отклонении оси съемки от надира до 30° точность ортофотоплана соответствует картам масштаба 1:25000. При повышении точности элементов внешнего ориентирования снимков и при наличии доступных более точных источников ЦМР точность ортофотопланов будет соответствовать картам масштаба 1:10 000 и при наклонной съемке.
Характеристики выходной информации (ортофотопланов), генерируемых АПК в зависимости от характеристик входных данных приведены в следующей таблице:

Спутник Отклонение от надира, не более, град Точность модели рельефа, СКО, м Ошибка ортофотоплана от рельефа, СКО, м Ошибка RPC, СКО, м Суммарная ошибка, СКО, м Выходной ортофотоплан должен удовлетворять по точности требованиям для карт масштаба
IKONOS 18 45 14,62 8 16,67 1 : 25 000
100 32,49 8 33,46 1 : 50 000
30 25 14,43 8 16,50 1 : 25 000
55 31,75 8 32,75 1 : 50 000
GeoEye 1 18 20 6,50 3 7,16 1 : 10 000
50 16,25 3 16,52 1 : 25 000
100 32,49 3 32,63 1 : 50 000
30 10 5,77 3 6,51 1 : 10 000
30 17,32 3 17,58 1 : 25 000
60 34,64 3 34,77 1 : 50 000
QuickBird 20 25 9,10 14 16,70 1 : 25 000
80 29,12 14 32,31 1 : 50 000
30 15 8,66 14 16,46 1 : 25 000
55 31,75 14 34,70 1 : 50 000
45 10 10,00 14 17,20 1 : 25 000
30 30,00 14 33,11 1 : 50 000
WorldView1, 20 15 5,46 3 6,23 1 : 10 000
WorldView2 45 16,38 3 16,65 1 : 25 000
95 34,58 3 34,71 1 : 50 000
30 10 5,77 3 6,51 1 : 10 000
30 17,32 3 17,58 1 : 25 000
60 34,64 3 34,77 1 : 50 000
45 6 6,00 3 6,71 1 : 10 000
15 15,00 3 15,30 1 : 25 000
35 35,00 3 35,13 1 : 50 000
Выходными данными для процесса ортотрансформирования изображений проекта обработки данных являются ортотрансформированные изображения. Выходные данные АПК (ортофотопланы) могут быть представлены в любой системе координат и соответствующей нарезке на номенклатурные листы /одной из систем координат: WGS-84, UTM; СК-42 (эллипсоид Красовского); СК-95 (эллипсоид Красовского).
Сохранение выходных данных производится в файлы листов стандартного формата TIFF с геопривязкой, сохраненной во внешнем файле для каждого файла листа.
Система может быть интегрирована с сетевыми ГИС или картографическими сервисами. Таким образом, загруженные в систему исходные спутниковые снимки в течение нескольких часов автоматически будут доступны операторам ГИС или пользователям web-приложений картографического сервиса в виде бесшовного растрового слоя с высокой точностью привязки.
Формат данных и проекта полностью совместим с ПО ЦФС «Photomod», которое, при необходимости, может быть использовано для дальнейшей обработки выходных данных в интерактивном режиме.
Выходные данные могут быть использованы для отображения и дальнейшей обработки в различных ГИС-системах, например, ArcGIS, Geomedia и др.

Аппаратное и программное обеспечение
Основу комплекса АПК «Ортоконвейер» составляет модель распределенной параллельной обработки с применением гибридных вычислителей. Обработку массивов данных выполняют как многоядерные центральные процессоры, так и специализированные устройства с поддержкой технологии CUDA (ComputeUnifiedDeviceArchitecture). Конвейерная обработка данных построена с использованием технологии прямого доступа к оперативной памяти между узлами кластера. В АПК «Ортоконвейер» реализован гибкий механизм иерархического доступа к данным на время обработки оптимизирующий использование подсистемы хранения и обеспечивающий требуемую модель чтения-записи для каждой стадии конвейерной обработки.
Типовые технические характеристики АПК приведены в таблице ниже.

Параметр Модель Ортоконвейер-1 Модель Ортоконвейер-2
Количество узлов обработки, шт. 8 10
Количество узлов хранения, шт. 4 2
Количество процессорных ядер, шт. 96 (IntelXeon) 120 (Intel Xeon)
Количество специальных ядер 1792 (nVidiaTesla) 1792 (nVidiaTesla)
Количество оперативной памяти 192 ГБ (DDR3) 240 ГБ (DDR3)
Количество графической памяти 24 ГБ (GDDR5) 24 ГБ (GDDR5)
Общедоступное дисковое пространство >28 ТБ >28 ТБ
Ввод-вывод с подсистемой хранения данных 8х2x 10Гбит/c Converged Network Adapter 10x2x 16 Гбит/c InfiniBand
Ввод-вывод между узлами обработки
Операционная система Windows Server 2008 НРС Edition Windows Server 2008 НРС Edition
Производительность обработки ДДЗЗ
кв. км в час до 60 000 до 70 000
кв. км в сутки до 1 440 000 до 1 680 000

Разработчики системы
АПК «Ортоконвейер» является совместной разработкой ЗАО «СТТ груп» и ЗАО «ФИРМА «РАКУРС» и является уникальной инновационной российской разработкой на рынке систем фотограмметрической обработки.
Наземные комплексы приема, обработки и распространения данных ДЗЗ
Наземные комплексы приема, обработки и распространения (НКПОР) данных дистанционного зондирования Земли (ДЗЗ) предназначены для приема информации, передаваемой с борта космического аппарата по высокоскоростной радиолинии, регистрации принятой информации, ее структурного восстановления, первичной цифровой обработки, оценки качества и последующей тематической обработки, хранения и распространения.
Изображения, полученные спутниками ДЗЗ, находят применение во многих отраслях — сельском хозяйстве, геологических и гидрологических исследованиях, лесоводстве, охране окружающей среды, планировке территорий, образовательных, разведывательных и военных целях.
В состав НКПОР входят:
• комплекс приема информации – наземная аппаратура высокоскоростной радиолинии с антенным комплексом;
• комплекс входного преобразования;
• комплекс анализа и оценки качества входных изображений;
• комплекс управления и контроля;
• средства связи и передачи данных;
• комплекс цифровой обработки информации;
• высокоскоростная локальная вычислительная сеть;
• система хранения и управления данными (электронные архивы, каталоги и т.п.);
• система организации совместного доступа и распространения данных (портальные решения);
• геоинформационная система (опционально);
ЗАО "СТТ груп" обладает необходимым опытом и знаниями для создания и введения в эксплуатацию НКПОР "с нуля", а также предоставляет услуги по поддержке комплексов в работоспособном состоянии.
Обработка картографической информации
ЗАО "СТТ груп" выполняет разработку и поставку комплексов тематической обработки цифровой картографической информации и данных аэрокосмических снимков, а также осуществляет:
• поставку и обработка материалов космической съемки среднего и высокого разрешения,
• создание и обновление цифровых картографических материалов различных масштабов,
• построение цифровых моделей местности по картам и аэрокосмосъемке,
• цифровую стереофотограмметрическую и тематическую обработку аэрокосмических снимков,
• цифровую обработку данных лидарной съемки,
• создание цифровых геопродуктов любого назначения и уровня сложности,
• поставку и сопровождение программно-технических средств в области геоинформационных систем,
• обучение, гарантийное и послегарантийное обслуживание, консультации.
Инжиниринговые центры
Для обеспечения комплексной автоматизации процесса проектирования, моделирования и производства сложных систем (сборок) в настоящее время обычно используется специализированное программное обеспечение (ПО) управления жизненным циклом изделий, иначе PLM-системы (Product Lifecycle Management). PLM-система – это организационно-техническая система, обеспечивающая управление всей информацией об изделии и связанных с ним процессах на протяжении всего жизненного цикла изделия, начиная с проектирования и производства до снятия с эксплуатации. При этом в качестве изделий могут рассматриваться различные сложные технические объекты (корабли и автомобили, самолёты и ракеты, компьютерные сети и др.).

Что дает система PLM?
На этапе исследований внедрение PLM повышает эффективность взаимодействия между членами команды, а наличие единого информационного пространства позволяет значительно быстрее завершить процесс исследований и начать процесс разработки изделия. За счет централизованного хранения всех данных об изделии появляется возможность оперативно включать новых участников в процесс исследований.
Внедрение PLM позволяет сократить длительность этапа разработки за счет повышения эффективности взаимодействия, повышения количества повторно используемых деталей и заимствованных решений, сокращения издержек на устранение изначально заложенных в изделие ошибочных решений.
Длительность этапа подготовки производства также ощутимо сокращается с внедрением PLM в связи с тем, что к началу этого этапа мы имеем полную и достоверную спецификацию на выпускаемое изделие. Специалисты, отвечающие за подготовку производства, имеют возможность на виртуальном прототипе изделия смоделировать производственные процессы и заранее предотвратить возможные проблемы.
Выпуск изделия на рынок раньше, чем у конкурентов, позволяет увеличить длительность этапа производства. При этом длительность активных продаж также возрастает, так как изделие содержит большее количество инновационных решений и дольше пользуется спросом у покупателей.

C чего начать?
В принципе, инвестиции в PLM возможно начать в любой точке жизненного цикла изделия. Однако есть одно обязательное условие: вначале необходимо разработать единое хранилище данных об изделии. Здесь под хранилищем понимается программное обеспечение, реализующее систему хранения, структурирования информации, управления доступом и безопасностью данных. Конечно, задачи технического (компьютеры, сетевая инфраструктура, каналы связи) и организационного обеспечения (методика и правила работы пользователей) должны быть также решены.
Хранилище по своим функциональным возможностям должно позволять управлять данными, поступающими с этапов разработки, производства и эксплуатации изделия. Здесь под данными понимается такая критически важная информация об изделии, как состав изделия, чертежи и трехмерные модели, спецификации, инженерная (конструкторско-технологическая) документация, вся описательная документация и служебная переписка. Основная задача хранилища — это предоставление пользователям единственной и актуальной на текущий момент версии запрашиваемых данных об изделии.
Хранилище — это составная часть модуля PDM, являющегося, в свою очередь, базовым модулем системы PLM.
(Product Data Management) — система управления данными об изделии — организационно-техническая система, обеспечивающая управление всей информацией об изделии.
В PDM-системах обобщены такие технологии, как:
• управление инженерными данными (engineering data management — EDM)
• управление документами
• управление информацией об изделии (Product Information Management — PIM)
• управление техническими данными (Technical Data Management — TDM)
• управление технической информацией (Technical Information Management — TIM)
• управление изображениями и манипулирование информацией, всесторонне определяющей конкретное изделие.
Базовые функциональные возможности PDM-систем охватывают следующие основные направления:
• управление хранением данных и документами;
• управление потоками работ и процессами;
• управление структурой продукта;
• автоматизация генерации выборок и отчетов;
• механизм авторизации.
С помощью PDM-систем осуществляется отслеживание больших массивов данных и инженерно-технической информации, необходимых на этапах проектирования, производства или строительства, а также поддержка эксплуатации, сопровождения и утилизации технических изделий. Такие данные, относящиеся к одному изделию и организованные PDM-системой, называются цифровым макетом. PDM-системы интегрируют информацию любых форматов и типов, предоставляя её пользователям уже в структурированном виде (при этом структуризация привязана к особенностям современного промышленного производства). PDM-системы работают не только с текстовыми документами, но и с геометрическими моделями и данными, необходимыми для функционирования автоматических линий, станков с ЧПУ и др, причём доступ к таким данным осуществляется непосредственно из PDM-системы.
С помощью PDM-систем можно создавать отчеты о конфигурации выпускаемых систем, маршрутах прохождения изделий, частях или деталях, а также составлять списки материалов. Все эти документы при необходимости могут отображаться на экране монитора производственной или конструкторской системы из одной и той же базе данных (БД). Одной из целей PDM-систем и является обеспечение возможности групповой работы над проектом, то есть, просмотра в реальном времени и совместного использования фрагментов общих информационных ресурсов предприятия.
При внедрении PDM принимается весьма важное решение, какие данные необходимо включить в хранилище и как они будут представлены. Далее, подключая различные технологии, решающие конкретные задачи пользователей, мы получаем PLM. Здесь под технологиями понимаются такие базовые технологии PLM, как:
• управление составом изделия;
• управление конфигурацией;
• управление изменениями;
• управление документооборотом;
• управление потоками работ;
• управление портфелем заказов;
• управление требованиями;
• интеграция (САПР, ERP и др.);
• визуализация;
• управление проектами и т. д.
Последовательность реализации тех или иных технологий PLM зависит от текущих задач пользователей или, точнее, от приоритетности бизнес-процессов. Особо хочется отметить, что технологии PLM по своей сути являются процессно-нейтральными или функционально-ориентированными, т. е. их внедрение не требует обязательного изменения устоявшихся и отработанных в компании бизнес-процессов, хотя предваряющая проект внедрения PLM формализация бизнес-процессов и разработка вариантов применения системы, безусловно, выявят все неоптимальные из них.
В этом одно из принципиальных отличий PLM от ERP, CRM и SCM, являющихся, как правило, процессно-ориентированными, внедрение которых сопровождается переходом на процессы из «лучших практик». Поэтапность реализации бизнес-процессов в системе PLM и последовательность вовлечения пользователей позволяют шаг за шагом внедрять систему и при этом на каждом этапе получать промышленно эксплуатируемое решение.

Что выбрать?
В настоящее время на отечественном рынке можно найти с десяток информационных систем, продвигаемых разработчиками как PLM. В частности, в России представлены все лидеры мирового рынка PLM, такие как Siemens, Dassault Systems, Oracle, SAP, Aras и т.п.
Выбор конкретной системы, как правило, происходит из личных предпочтений Заказчика системы и имеющихся у него средств автоматизации бизнеса, с которыми потребуется интегрировать систему PLM.

Идея инжинирингового центра
Суммарная стоимость лицензий на PLM-систему с требуемыми функциями и необходимым числом пользователей на предприятие может достигать нескольких десятков миллионов долларов. Программное обеспечение, в силу объективной сложности автоматизируемых процессов, требует высокой квалификации эксплуатирующего персонала, особенно ведущих технологов и системных инженеров, отвечающих за постановку всего технологического цикла и внедрение прогрессивных методов проектирования.
Кроме того, указанное программное обеспечение требует качественной ИТ-инфраструктуры, мощного производительного центра обработки и хранения данных, создание которого также требует серьезных денежных вложений.
Учитывая высокие затраты и технологические сложности при внедрении подобных систем, даже в крупных холдингах, не говоря уже о предприятиях среднего масштаба, целесообразно сосредоточить финансовые, технические и экспертные ресурсы в едином Инжиниринговом центре.
Технически подобный Инжиниринговый центр включает Центр обработки и хранения данных необходимой конфигурации и производительности, в котором сосредоточены лицензии на ПО PLM, а также централизованных архив проектной документации. ЦОД предоставляет необходимые технические ресурсы и лицензии подразделениям проектировщиков и технологов, на рабочих местах которых расположены графстанции либо специализированные терминалы, получающие удаленных доступ к ресурсам ЦОД по корпоративной сети.
Архивы разработанной проектной документации хранятся централизованно.
При Инжиниринговом центре формируется группа специально подготовленных экспертов высокой квалификации, аккумулирующие передовой опыт технологий проектирования с использованием имеющего ПО PLM и распространяющего этот опыт среди рядовых проектировщиков. При необходимости, при Центре может формироваться и централизованная группа управления проектами («Проектный офис»), концентрирующая и развивающая опыт управления проектами по созданию образцов продукции.
Таким образом, создание Инжинирингового центра позволяет решить следующие задачи:
• сконцентрировать и более рационально использовать финансовые ресурсы для закупки дорогостоящих лицензий;
• сконцентрировать ресурсы для организации необходимой компьютерной базы и организации ее качественной эксплуатации;
• концентрации и развития экспертизы по передовым технологиям проектирования и управления проектами разработки новых образцов продукции;
• создание централизованного архива проектно-конструкторской документации, в котором сосредоточено «ноу-хау» предприятия, которое может превышать стоимость материальных активов и позволять обеспечить реальное технологическое управление предприятием.
Учитывая, что внедрение комплексной системы автоматизации проектирования является длительным процессом, а разработанная ранее проектно-конструкторская документация должна храниться и поддерживаться в течение длительного периода времени, в рамках Инжинирингового центра должна быть создана система оцифровки (сканирования) и архивирования имеющегося на предприятии архива бумажных подлинников проектно-конструкторской докуметации, а также, при наличии, архива электронных версий документов, созданных в различных разнородных имеющихся системах.
Кроме того, Центр может использоваться и для создания других электронных архивов автоматизированных систем – архивов управленческо-распорядительных документов и систем документооборота, систем управления финансово-хозяйственной деятельности предприятия (ERP-систем) и др.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ


ТҰРАН-АСТАНА УНИВЕРСИТЕТІ


ИНЖЕНЕРЛІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ФАКУЛЬТЕТ


«ТУРИЗМ ЖӘНЕ СЕРВИС» КАФЕДРАСЫ







«Туризм эконоимкасы» пәні бойынша
SYLLABUS
(6М090200-«Туризм» мамандығында оқитын магистранттар үшін)









































АСТАНА 2011
Силлабус «Туризм» мамандығы бойынша «Туризм экономикасы» курсынан типтік оқу бағдарламасы негізінде орындалды.

Рецензенттер:
Г.ғ.к., доцент Аяпбекова А.Е. ___________




Оқу түрі – күндізгі
Курс – 1, семестр – 2, кредит – 2
Дәріс: 15 сағат
Тәжірибелік сабақтар: 15 сағат
ОМӨЖ: сағат
МӨЖ: 90 сағат
Емтихан – 2 семестр
Барлығы: 150 сағат








Туризм және сервис” кафедрасының отырысында
“Талқыланды”
кафедра меңгерушісі, г.ғ.к. ____________ Аяпбекова А.Е.
Хаттама № ____
“____” _________________ 2011 ж


ИЭФ ОӘК отырысында
“Бекітілді”
ИЭФ төрағасы _____________ Яковлев В.А.
Хаттама № ____
“____” ______________ 2011 ж


























Мазмұны

1. ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ.................................................................................................................................. 4
1.1. КУРС МАҚСАТЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ..................................................................................................... 4
1.2. КУРС БОЙЫНША ТАЛАПТАР.................................................................................................................. 4
1.3. КУРСТЫҢ ҚЫСҚАША МАЗМҰНЫ......................................................................................................... 4
1.4. ОҚЫТУ ФАКТОРЫ....................................................................................................................................... 4
1.5. МАГИСТРАНТАРМЕН БІЛІМІН БАҒАЛАУ СҰРАҚТАРЫНЫҢ ТІЗІМІ..................................... 4
2. САБАҚ ТҮРЛЕРІ МЕН МӨЖ БОЙЫНША ОҚУ САҒАТТАРЫН ТАҚЫРЫПТАР БОЙЫНША БӨЛУ...................................................................................................................................................................
5
2.1 ТЕОРИЯЛЫҚ СҰРАҚТАР ТІЗІМІ.............................................................................................................. 7
2.2 МӨЖ ТАПСЫРМАЛАРЫНЫҢ ТІЗІМІ.................................................................................................... 8
2.3. ОҚЫТУШЫНЫҢ ЖЕТЕКШІЛІГІМЕН ОРЫНДАЛАТЫН МАГИСТРАНТТАРДЫҢ ӨЗДІК ЖҰМЫСЫ.........................................................................................................................................................
10
3. МАГИСТРАНТ БІЛІМІН БАҒАЛАУ СЫЗБАСЫ..................................................................................... 10
3.1. МАГИСТРАНТ БІЛІМІН ПӘН БОЙЫНША ҚОРЫТЫНДЫ БАҒАЛАУ СЫЗБАСЫ.........................................................................................................................................................
10
4. ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...................................................................................................................................... 11













































1. ОҚЫТУ БАҒДАРЛАМАСЫ
1.1 КУРС МАҚСАТТАРЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ

«Туризм экономикасы» пәнінің мақсаты:
- туристік мамандықта оқитын магистранттарға туризм экономикасын оқытатын ғылым ретінде Қазақстан Республикасының қазіргі уақытта даму, қалыптасу кезеңдері, еліміздің экономикасын дамытуда туризмнің ролі туралы білім беру;
- физикалық-географиялық зерттеулер жүргізудің негізгі пайдалана отырып, экономикалық-әлеуметтік –географиялық зерттеулер жүргізу;
- салалық (фольклорлық, тарихи, этнографиялық) өлкетану, мұражайтану негіздерін меңгеру;
- туристік-рекреациялық ресурстар сипаттамасы бойынша елімізге туристік-экскурсиялық маршруттар жасау үшін экономикалық ақпараттарды іздеу, табу және жинақтау
Курс міндеттері:
- туризм саласындағы болашақ мамандарға туризмдегі экономикалық –географиялық ресурстары туралы теориялық және тәжірибелік білім беру
- Еліміздің экономикалық аймақтарына, туризмнің дамуына табиғи-территориялық аймақтар туралы, көрнекі орындар туралы ақпараттар беру

1.2 КУРС БОЙЫНША ТАЛАПТАР

Оқу процесінің тиімділігін арттыру үшін магистрант мына ережелерді сақтануы керек:
- Сабақтан кешікпеу;
- Сабақ үстінде сөйлеспеу;
- Ұялы телефонын сөндіріп қою;
- Сабақтан қалмау, ауырған жағдайда анықтаманы көрсету;
- Үй тапсырмасын уақытында орындау;
- Университет корпусында темекі шекпеу.

1.3. КУРСТЫҢ ҚЫСҚАША МАЗМҰНЫ

Курс магистранттарды теориялық және практикалық жағынан дайындайтын 15 тақырыптан тұрады. Олардың қысқаша мазмұны мынадай:
- Қазақстан Республикасындағы туризм экономикасының негізі және міндеттері;
- туристік іс-әрекеттегі физикалық-географиялық зерттеулер;
- туған өлкенің өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттеу және оларды қорғау міндеттері;
- Жергілікті халықты, тұрмыс пен мәдениетті зерттеудің экономикалық-әлеуметтік-географиялық негізі
- тарихи өлкетану;
- мұражайтану негіздері;
- экономикалық- экскурсиялық жұмыстар мазмұны және әдістемесі

1.4 ОҚЫТУШЫЛЫҚ ФАКТОР
Оқыту элементтері – лекция, практикалық сабақтар, ОМӨЖ., МӨЖ.
Бақылау түрі – рубеждік бақылау, оған мыналар жатады: коллоквиум, тестілеу, жазбаша өздік жұмыстарды қабылдау. Әрбір кредит бойынша рейтингілік жүйені қолданатын рубеждік тестілеу.
Қорытынды бақылау түрі – емтихан

2. САБАҚ ТҮРЛЕРІ МЕН МӨЖ БОЙЫНША ОҚУ САҒАТТАРЫН БӨЛУ
(күндізгі бөлім үшін)
Магистратура (бейіндік-бағыт -1 жыл, 1,5 жылдық)


№ Тақырып аты Ауд. Сағ саны Лекциялар Прак. ОМӨЖ МӨЖ Әдеб
Нег. Қос
1 Кіріспе 11 1 1 1 1 1 1
2 Экономиканың ғылым ретіндегі туризмге байланыстылығы 9 1 1 1 1 1 2
3 Ұлттық шаруашылық жүйесіндегі экономика салалары 7 1 1 1 1 1 3
4 Туризм салаларының жұмыс істеу жағдайлары 11 1 1 1 1 2
5 Туризм экономикасының теориялық негіздері 11 1 1 1 1 1 2
6 Туристік нарық 7 1 1 1 1 1 2
7 Туристік экономиканы оқытудағы құрылымдық аспектілері 9 1 1 1 1 1 2
8 Туризмнің микроэкономикасы 13 1 1 1 1 1 2
2 СІБ
9. Туризм дамуының әлеуметтік және экономикалық болжамдар 11 1 1 1 1 1 2
10 Кәсіпорын нарық экономикасының субьектісі 11 1 1 1 1 1 2
11 Туристік бизнесті ұйымдастырудың формалары 9 1 1 1 1 1 1
12 Экономикалық анализдеу әдістері 9 1 1 1 1 1 1
13 Туристік фирманың қаржы экономикалық анализі 9 1 1 1 1 1 5
14 Туристік ресурстар 10 1 1 1 1 1 2
15 Инфрақұрылым және туризм индустриясына экономикалық баға және анализ беру 13 1 1 1 1 1 3
Барлығы: 60 15 15 30 90 15 32



Магистратура (ғылыми-педагогикалық бағыт – 2 жылдық)


№ Тақырып аты Ауд. Сағ саны Лекциялар Прак. ОМӨЖ МӨЖ Әдеб
Нег. Қос
1 Кіріспе 11 1 1 1 1 1 1
2 Экономиканың ғылым ретіндегі туризмге байланыстылығы 9 1 1 1 1 1 2
3 Ұлттық шаруашылық жүйесіндегі экономика салалары 7 1 1 1 1 1 3
4 Туризм салаларының жұмыс істеу жағдайлары 11 1 1 1 1 2
5 Туризм экономикасының теориялық негіздері 11 1 1 1 1 1 2
6 Туристік нарық 7 1 1 1 1 1 2
7 Туристік экономиканы оқытудағы құрылымдық аспектілері 9 1 1 1 1 1 2
8 Туризмнің микроэкономикасы 13 1 1 1 1 1 2
2 СІБ
9. Туризм дамуының әлеуметтік және экономикалық болжамдар 11 1 1 1 1 1 2
10 Кәсіпорын нарық экономикасының субьектісі 11 1 1 1 1 1 2
11 Туристік бизнесті ұйымдастырудың формалары 9 1 1 1 1 1 1
12 Экономикалық анализдеу әдістері 9 1 1 1 1 1 1
13 Туристік фирманың қаржы экономикалық анализі 9 1 1 1 1 1 5
14 Туристік ресурстар 10 1 1 1 1 1 2
15 Инфрақұрылым және туризм индустриясына экономикалық баға және анализ беру 13 1 1 1 1 1 3
Барлығы: 60 15 15 30 120 15 32


ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ТІЗІМІ

1. Кіріспе
2. Экономиканың ғылым ретіндегі туризмге байланыстылығы
3. Туризм салаларының жұмыс істеу жағдайлары
4.Туризм салаларының жұмыс істеу жағдайлары
5. Туризм экономикасының теориялық негіздері
6. Туристік нарық
7. Туристік экономиканы оқытудағы құрылымдық аспектілері
8. Туризмнің микроэкономикасы

2.1 ТЕОРИЯЛЫҚ СҰРАҚТАР ТІЗІМІ
(бақылау түрі - коллоквиум)
баллдар
1. Пәннің құралы.
2. Халықшаруашылық кешеніндегі оның бір бөлігі.
3. Туристік фирмалардың іс-әрекет нысандары
1. Туризмнің экономикалық көрсеткіштері
2. Туризмнің экономикалық табиғи негіздері
Туризм экономикасының пәні
6. Экономика салалары және салалық классификация.
7. Туризм микроэкономиканың теориялық мәселелері
туризм және еліміздің ұлттық байлығы
8. Ұлттық экономикаға туризмнің жанама әсерлері
9. Туризмнің микроэкономикасы
10. Туризм және тауар, ақша теориясы
экономикалық анализ-туристік индустриядағы кәсіпорынның әсерлі қызмет етудің негізгі шарты ретінде
11. Туристік нарықтың функциялары мен ролі
12. Туристік ұсыныс және сұраныс туристік өнімді және қызметті өндіруші
туристік нарықтың кеңістіктегі құрылым
13. Сала құрылымы және ұйымдастыру-экономикалық процесстер
14. Туризмдегі өндірістің шоғырлануы
15. Туризм және Қазақстан Республикасы қаржы
16. Әлеуметтік және экономикалық болжамдарды жасаудың жаопы принциптер
17.Туризм дамуының болашақ негізгі бағыттары
туризм саласындағы болжамдар және тәуекел факторлары
18. Туризм дамуының экономикалық көрсеткіштері
19. Туристік кәсіпорынның айналым құралдары
20. Экономикалық анализ құралы, мақсаты мен түрлері
21. Туристік фирманың экономикалық анлизі
22. Экономикалық анализ әдістері
туристік мекеменің жұмыс істеу және даму
23. туризмнің инновация саласындағы территориалды диффузиясы, территориалды бөліністегі туристік ұсыныс ерекшеліктері.
24. туристік және қонақ үй шаруашылығындағы трансұлттық компаниялар
25. Қазақстанның туристік ресурстарына анлиз
26. туристік ресурстарға экономикалық баға беру негіздері


2.2. МӨЖ ТАҚЫРЫПТАРЫ МЕН ТАПСЫРМАЛАР ТІЗІМІ


Тақырып аты

Тапсырма Сағ саны Бақылау формасы Балл Әдеб -беті
Кіріспе 1. Пәннің құралы.
2. Халықшаруашылық кешеніндегі оның бір бөлігі.
3. Туристік фирмалардың іс-әрекет нысандары 3 Жазбаша жұмыс 0.25

0.25

0.25 4-11
Экономиканың ғылым ретіндегі туризмге байланыстылығы 3. Туризмнің экономикалық көрсеткіштері
4. Туризмнің экономикалық табиғи негіздері
5. Туризм экономикасының пәні 3 Жазбаша жұмыс 0.25

0.25 20-29
Ұлттық шаруашылық жүйесіндегі экономика салалары 1. Экономика салалары және салалық классификация.
2. Туризм микроэкономиканың теориялық мәселелері
3. туризм және еліміздің ұлттық байлығы 3 Жазбаша жұмыс 0.25

0.25

0.25 -
Туризм салаларының жұмыс істеу жағдайлары 1. Ұлттық экономикаға туризмнің жанама әсерлері
2. Туризмнің микроэкономикасы 3 Жазбаша жұмыс 0.25

0.25
0.25 44-50
Туризм экономикасының теориялық негіздері 1. Туризм және тауар, ақша теориясы
2. экономикалық анализ-туристік индустриядағы кәсіпорынның әсерлі қызмет етудің негізгі шарты ретінде 3 Жазбаша жұмыс 0.25

0.25

0.25 50-54
Туристік нарық 1. Туристік нарықтың функциялары мен ролі
2. Туристік ұсыныс және сұраныс туристік өнімді және қызметті өндіруші
3. туристік нарықтың кеңістіктегі құрылым 3 Жазбаша жұмыс 0.25

0.25

0.25 -
Туристік экономиканы оқытудағы құрылымдық аспектілері 1. Сала құрылымы және ұйымдастыру-экономикалық процесстер
2. Туризмдегі өндірістің шоғырлануы 3 Жазбаша жұмыс 0.25

0.25
0.25 93
Туризмнің микроэкономикасы 1. Туризм және Қазақстан Республикасы қаржы
2. Әлеуметтік және экономикалық болжамдарды жасаудың жаопы принциптер 3 Жазбаша жұмыс 0.25

0.25

29-44
Туризм дамуының әлеуметтік және экономикалық болжамдар 1. Туризм дамуының болашақ негізгі бағыттары
2. туризм саласындағы болжамдар және тәуекел факторлары 3 Жазбаша жұмыс 0.25
0.25


0.25 54-68
Кәсіпорын нарық экономикасының субьектісі 1. Кәсіпорын және экономикалық орта
2. Туристік кәсіпорын
3. Туристік индустрия 3 Жазбаша жұмыс 0.25

0.25

0.25 114
Туристік бизнесті ұйымдастырудың формалары 1. Туризм дамуының экономикалық көрсеткіштері
2. Туристік кәсіпорынның айналым құралдары 3 Жазбаша жұмыс 0.25
0.25

0.25 132
Экономикалық анализдеу әдістері 1. Экономикалық анализ құралы, мақсаты мен түрлері
2. Туристік фирманың экономикалық анлизі 3 Жазбаша жұмыс 0.25

0.25
0.25 116-117
Туристік фирманың қаржы экономикалық анализі 1. Экономикалық анализ әдістері
2. туристік мекеменің жұмыс істеу және даму 3 Жазбаша жұмыс 0.25
0.25
0.25 114
Туристік ресурстар 1. туризмнің инновация саласындағы территориалды диффузиясы, территориалды бөліністегі туристік ұсыныс ерекшеліктері.
2. туристік және қонақ үй шаруашылығындағы трансұлттық компаниялар 3 Сұрау
Конспект 0.25
0.25
0.25 106
Инфрақұрылым және туризм индустриясына экономикалық баға және анализ беру 1. Қазақстанның туристік ресурстарына анлиз
2. туристік ресурстарға экономикалық баға беру негіздері 3 Жазбаша жұмыс 0.25
0.25

0.25 93-106


2.3. Оқытушының жетекшілігімен жасалатын магистранттардың өзіндік жұмысы

Тақырып аты Сағаттар саны Оқыту және бақылау формас
1 СІБ 15
1. Пәннің құралы.
2. Халықшаруашылық кешеніндегі оның бір бөлігі.
3. Туристік фирмалардың іс-әрекет нысандары
6. Туризмнің экономикалық көрсеткіштері
7. Туризмнің экономикалық табиғи негіздері
Туризм экономикасының пәні
6. Экономика салалары және салалық классификация.
7. Туризм микроэкономиканың теориялық мәселелері
туризм және еліміздің ұлттық байлығы
8. Ұлттық экономикаға туризмнің жанама әсерлері
9. Туризмнің микроэкономикасы
10. Туризм және тауар, ақша теориясы
экономикалық анализ-туристік индустриядағы кәсіпорынның әсерлі қызмет етудің негізгі шарты ретінде
11. Туристік нарықтың функциялары мен ролі
12. Туристік ұсыныс және сұраныс туристік өнімді және қызметті өндіруші
туристік нарықтың кеңістіктегі құрылым
13. Сала құрылымы және ұйымдастыру-экономикалық процесстер
14. Туризмдегі өндірістің шоғырлануы 0,5

0,5
0,5
1
0,5
1
1
1
1
0,5
0,5

1
1
1
1
0,5
0,5
1 Коллоквиум

Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум

Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
2 СІБ 30
1. Туризм және Қазақстан Республикасы қаржы
2. Әлеуметтік және экономикалық болжамдарды жасаудың жаопы принциптер
3. Туризм дамуының болашақ негізгі бағыттары
туризм саласындағы болжамдар және тәуекел факторлары
4. Туризм дамуының экономикалық көрсеткіштері
5. Туристік кәсіпорынның айналым құралдары
8. Экономикалық анализ құралы, мақсаты мен түрлері
7. Туристік фирманың экономикалық анлизі
8. Экономикалық анализ әдістері
туристік мекеменің жұмыс істеу және даму
9. туризмнің инновация саласындағы территориалды диффузиясы, территориалды бөліністегі туристік ұсыныс ерекшеліктері.
туристік және қонақ үй шаруашылығындағы трансұлттық компаниялар
10. Қазақстанның туристік ресурстарына анлиз
туристік ресурстарға экономикалық баға беру негіздері 0,5
1
1

0,5
1
1
1
1
1
1
1
1
0,5
1
0,5
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум
Коллоквиум

Барлығы: 45

3. БІЛІМДІ БАҒАЛАУ СЫЗБАСЫ

п/п
Бақылау түрі Балл 1-кредит 2-кредит 3-кредит Емтихпн Барлығы
Апталар 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15
1 Сабаққа қатысу 0,25 * * * * * * * * * * * * * * * 3.75
2 Дәріс конспектісі 5 5 10
3 Коллоквиум 1 * * * * * * * * * * * * * * * 15
4 МӨЖ 0.75 * * * * * * * * * * * * * * * 11.25
5 Межелік бақылау 10 10 20
6 Барлығы 60 40 100


Ағымдық бақылау әртүрлі бақылау түрлері негізінде өткізіледі: сабаққа қатысу, конспектілерді тексеру, тестілеу, коллоквиум.
Межелік бақылау әрбір кредит бойынша жеті аптадан кейін өткізіледі.
Пән бойынша қорытынды бақылау формасы емтихан. Емтихан тестілеу түрінде ДК-де өткізіледі.
Студенттің қорытынды бағалары баллдық-әріптік жүйемен бағаланады. Студент білімінің қорытынды бағасы баллдық-әріптік жүйемен Қазақстан Республикасындағы Білім беру саласындағы Орталық орындаушы органның бұйрығымен бекітілген «Оқу үрдісін ұйымдастыру және білімді оқытудың кредиттік жүйесі арқылы бағалау бойынша ұсыныстарға сәйкес» бағаланады.

Магистрант білімін ПӘН БОЙЫНША БАҒАЛАУ СЫЗБАСЫ

Әріптік жүйемен бағалау Баллдар % -тік мазмұны Дәстүрлік жүйемен бағалау
А 4.0 95-100 Өте жақсы

А- 3.67 90-94
В+ 3.33 85-89 Жақсы

В 3.0 80-84
В- 2.67 75-79
С+ 2.33 70-74
Қанағат

С 2.0 65-69
С- 1.67 60-64
D+ 1.33 55-59
D 1.0 50-54
F 0 0-49 Қанағат емес


4. ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
4.1 ҰСЫНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Боголббов В.С., Орловская В.П. Экономика туризма: Учеб. пособ. для студентов высших учеб. заведений. – М.: «Академия», 2005. -192 с
2.Быстров С.А., Воронцова М.Г. Туризм: макроэкономика и микроэкономика. – СПБ.: «Издательский Дом «Герда», 2007. – 464 с
3.Здоров А.Б. Экономика туризма: учебник. – М.: Финансы и статистика, 2004. – 272 с.: ил.
4. Темный Ю.В., Темная Л.Р. Экономика туризма: Учебник. – М.: «Советский спорт», 2003. – 416 с.
5. Яковлев Г.А. Экономика и статистика туризма: Учеб. пособ, 4-е изд., перераб., и допол. – М.: Издательство РДЛ. 2007. -480 с.
4.2. ҚОСЫМША ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Азар В.И. Экономика и организация туризма. – М.: Профиздат, 1993.
2. Жукова М.А. Менеджмент в туристском бизнесе: учебное пособие. -3- е изд., перераб. и доп. – М.: КНОРУС, 2008. – 192 с.
3. Морозова Е.Я., Тихонова Э.Д. Экономика и организация предприятий социально- культурной сферы: Учеб. пособ. – СПБ.: Из-во Михайлова В.А..,
4. Папирян Г.А. Международные экономические отношения: Экономика туризма. –М.:Финансы и статистика, 2000.-208 с.: ил.
5. Смыкова М.Р. Туризм: экономика, менеджмент и маркетинг, Учебник. – Алматы: Нурпресс, 2006. – 220 с

Пән бойынша тапсырмаларды орындау және тапсыру кестесі

Апта, тақырып № МӨЖ Практикум Коллоквиум Дәріс мәтіні Тест тапсырмалары
1. Жұма
14.30 Сенбі
12.00.
2. Жұма
14.30 Сенбі
12.00.
3. Жұма
14.30 Сенбі
12.00.
4. Жұма
14.30 Сенбі
12.00.
5. Жұма
14.30 Сенбі
12.00.
6. Жұма
14.30 Сенбі
12.00.
7. Жұма
14.30 Сенбі
12.00. Сейсенбі 14.30 Ағымдық бақылау кестесі бойынша
8. Жұма
14.30 Сенбі
12.00.
9. Жұма
14.30 Сенбі
12.00.
10. Жұма
14.30 Сенбі
12.00.
11. Жұма
14.30 Сенбі
12.00.
12. Жұма
14.30 Сенбі
12.00.
13. Жұма
14.30 Сенбі
12.00.
14. Жұма
14.30 Сенбі
12.00. Сейсенбі 14.30
15. Жұма
14.30 Сенбі
12.00. Ағымдық бақылау кестесі бойынша


«Туризм экономикасы» курсы бойынша оқу-әдістемелік қамтамасыз ету картасы
№ Мамандық шифры Негізгі оқулықтар, оқу құралдары, авторлар тізімі, баспаның аты, баспаға шыққан жылы Кітапханадағы кітаптардың саны Жеткіліксіз Қажет
1. 1. Боголббов В.С., Орловская В.П. Экономика туризма: Учеб. пособ. для студентов высших учеб. заведений. – М.: «Академия», 2005. -192 с 1
2. 2.Быстров С.А., Воронцова М.Г. Туризм: макроэкономика и микроэкономика. – СПБ.: «Издательский Дом «Герда», 2007. – 464 с 5
3. 3.Здоров А.Б. Экономика туризма: учебник. – М.: Финансы и статистика, 2004. – 272 с.: ил. 2
4 4. Темный Ю.В., Темная Л.Р. Экономика туризма: Учебник. – М.: «Советский спорт», 2003. – 416 с. 15 2 2
5 5. Яковлев Г.А. Экономика и статистика туризма: Учеб. пособ, 4-е изд., перераб., и допол. – М.: Издательство РДЛ. 2007. -480 с. 2 15 15
6 Азар В.И. Экономика и организация туризма. – М.: Профиздат, 1993. 2 15 15
7 Жукова М.А. Менеджмент в туристском бизнесе: учебное пособие. -3- е изд., перераб. и доп. – М.: КНОРУС, 2008. – 192 с. 3 14 14
8 Морозова Е.Я., Тихонова Э.Д. Экономика и организация предприятий социально- культурной сферы: Учеб. пособ. – СПБ.: Из-во Михайлова В.А..,
9 Папирян Г.А. Международные экономические отношения: Экономика туризма. –М.:Финансы и статистика, 2000.-208 с.: ил.
10 Смыкова М.Р. Туризм: экономика, менеджмент и маркетинг, Учебник. – Алматы: Нурпресс, 2006. – 220 с













ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ТҰРАН-АСТАНА УНИВЕРСИТЕТІ



«Тұран-Астана» университетінің ғылыми
кеңесінің отырысында бекітілді
Хаттама №7 21.02.2011ж.
Ғылыми кеңес төрайымы
__________э.ғ.к., профессор Жапарова Г.Ә.



«Туризм экономикасы» пәні бойынша
6М090200 «Туризм» мамандығының магистранттарына арналған
кешенді
ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ
























Астана, 2011ж
Құрастырушлар: Габдуллина М.Х. б.ғ.к., профессор
Абдикаримова Г.А. п.ғ.к., аға оқытушы

Рецензент: г.ғ.к., доцент Аяпбекова А.Е.

«Туризм және сервис» кафедрасының отырысында
«Талқыланған»
(хаттама № « » 20 ж.)
Инженерлік-экономикалық факультетінің әдістемелік кеңесінің мәжілісінде «Мақұлдаған»

(хаттама № « » 20 ж.)

Университетің Оқу-Әдістемелік кеңесінің отырысында
«Ұсынылған»

(хаттама № « » 20 ж.)

























© Тұран-Астана университеті

Түсініктеме хат
Ғаламдану және нарықтық реформалар жағдайында Қазақстанның экономикасында түбегейлі ұйымдастыру және әлеуметтік-экономикалық өзгерістер белең алуда. Осыған байланысты еліміздің бәсекеге қабілеттілігі мен тұрақты дамуға көшуін қамтамасыз ету мақсатында ҚР экономикасын жеделдетіп жаңғырту тұжырымдамасын іске асыруға қабілетті жоғары білікті экономистер мен жаңаша ойлайтын басқарушыларды даярлау қажет екені өткір сезіледі.
Қазақстанның әлемнің бәсекеге барынша қабілетті 50 елінің қатарына кіруі халықаралық стандарттарға жауап беретін инновациялық дамуға және ұлттық экономикалық білім жүйесінің технологиясын жетілдіруге біршама дәрежеде байланысты. Осы орайда жақын және алыс шет елдердің оң тәжірибесін ескере отырып, ұлттық экономиканың жұмысы мен дамуының ерекшеліктерін, заңдылықтарын зерделеуге негізделген, теориялық және практикалық жағынан білімді мамандар даярлауға ерекше назар аудару қажет.
Елімізде туризм экономикасының дамуы экономикалық, әлеуметтік жағынан Қазақстанның көркейіп дамуына себебі тигізетіндігі көрсетіледі. Біз туризмнің бұл түрін дамыта отырып, оны табыс әкелетін экономика саласына айналдыру мүмкіндігіне қол жеткіземіз. Канаданың жабайы табиғат Қызметі (Служба дикой природы) зерттеулері әлемдік экологиялық туризм нарығын 200 млрд. АҚШ долларына бағалайды. Әлеуметтік тұрғыдан экотуризмді ақша табу ретінде ғана қарастыруға болмайды. Ол ұлты болашағы, халықтың ұлттық дәстүрі мен мәдениетінің болашақтағы айқындалған орны, ұрпағымыздың экологиялық тұрғылықты жерде өмір сүруін қамтамасыз етеді. Оның орны таяу болашақтағы баға жетпес қазынаға айналады. Экологиялық туризмнің дамуы қоршаған ортаны қорғаудың тиімділігін, экологиялық мәселелердің шешілуін дер кезінде қарастыруға себебін тигізеді. Еліміздің президенті Н. Ә. Назарбаев мемлекетті дамыған 50елдердің қатарына қосу стратегиясы, Қазақстан халқына жолдауы «Қазақстан-2030» - Қазақстан Респубилкасын көркейуін, бақталаса алатын мемлекеттер арасына қосылуын, халықтың әл-ауқатының жақсаруын, туған жердің гүлденуін, саяси тұрақтылық пен экономикалық дамуды көздейді. Туризм экономикасы-осындай болашағы жарқын мемлекет болуға өзіндік үлес қосатын құрылымының бірі.
Туризм – тәрбиелеуге, еңбекке, спортқа, демалысқа тура қатынасы бар кешенді және алуан қырлы түсінік және жастардың өзін өзі жүзеге асыру тәсілі.


Пәнге қысқаша сипаттама
Қазақстан экономикасының ұлттық үлгісін экономиканың XXI ғасырдаңы басындағы дамуының жалпы үрдістері мен заңдылықтарын да, сондай-ақ Қазақстанға тән айрықша ерекшеліктерді ескермей қалыптастыру мүмкін емес. Өткен тарауда айтылғандай ұлттық экономикалық жүйе – бұл сол немесе басқа елдің дамуының жалпы заңдылықтарының нақты көрінісі. Әр елдің осы уақыт сәтінде ресурстардың белгіленген және шектелген жиынтығы болады, ол нақты табиғи, географиялық, тарихи және саяси жағдайларда ресми емес институттардың қалыптасқан жүйесінде дамиды. Осы факторларға кейде шартты түрде анықтама беріледі. Іс жүзінде экономикадағы шығындардың мөлшері мен құрылымы, экономикалық институттардың нысандары мен сипаты, тіпті сол немесе басқа елдің нақты жағдайында дамудың жалпы заңдылықтарын іске асыру мүмкіндіктері де осы факторларға байланысты болады.
Экономиканың ғылым ретіндегі туризмге байланыстылығы. Туризм салаларының жұмыс істеу жағдайлары. Туризм салаларының жұмыс істеу жағдайлары. Туризм экономикасының теориялық негіздері. Туристік нарық. Туристік экономиканы оқытудағы құрылымдық аспектілері. Туризмнің микроэкономикасы. Туризм дамуының әлеуметтік және экономикалық болжамда. Кәсіпорын нарық экономикасының субьектісі. Туристік бизнесті ұйымдастырудың формалары. Экономикалық анализдеу әдістері. Туристік фирманың қаржы экономикалық анализі. Инфрақұрылым және туризм индустриясына экономикалық баға және анализ беру.

1. ОҚЫТУ БАҒДАРЛАМАСЫ
1.1 КУРС МАҚСАТТАРЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ
«Туризм экономикасы» пәнінің мақсаты:
- теориялық алған білімдері негізінде туризм экономикасының өзіндік ерекшеліктері мен табиғатын терең игеру барысында, практикада қолдана білу;
- туристік мамандықта оқитын магистранттарға туризм экономикасын оқытатын ғылым ретінде Қазақстан Республикасының қазіргі уақытта даму, қалыптасу кезеңдері, еліміздің экономикасын дамытуда туризмнің ролі туралы білім беру;
- физикалық-географиялық зерттеулер жүргізудің негізгі пайдалана отырып, экономикалық-әлеуметтік –географиялық зерттеулер жүргізу;
- салалық (фольклорлық, тарихи, этнографиялық) өлкетану, мұражайтану негіздерін меңгеру;
- туристік-рекреациялық ресурстар сипаттамасы бойынша елімізге туристік-экскурсиялық маршруттар жасау үшін экономикалық ақпараттарды іздеу, табу және жинақтау
Курс міндеттері:
- туризм саласындағы болашақ мамандарға туризмдегі экономикалық–географиялық ресурстары туралы теориялық және тәжірибелік білім беру
- Еліміздің экономикалық аймақтарына, туризмнің дамуына табиғи-территориялық аймақтар туралы, көрнекі орындар туралы ақпараттар беру

1.2 КУРС БОЙЫНША ТАЛАПТАР
Оқу процесінің тиімділігін арттыру үшін магистрант мына ережелерді сақтануы керек:
- Сабақтан кешікпеу;
- Сабақ үстінде сөйлеспеу;
- Ұялы телефонын сөндіріп қою;
- Сабақтан қалмау, ауырған жағдайда анықтаманы көрсету;
- Үй тапсырмасын уақытында орындау;
- Университет корпусында темекі шекпеу.
-
1.3. КУРСТЫҢ ҚЫСҚАША МАЗМҰНЫ
Курс магистранттарды теориялық және практикалық жағынан дайындайтын 15 тақырыптан тұрады. Олардың қысқаша мазмұны мынадай:
- Қазақстан Республикасындағы туризм экономикасының негізі және міндеттері;
- туристік іс-әрекеттегі физикалық-географиялық зерттеулер;
- туған өлкенің өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттеу және оларды қорғау міндеттері;
- Жергілікті халықты, тұрмыс пен мәдениетті зерттеудің экономикалық-әлеуметтік-географиялық негізі
- тарихи өлкетану;
- мұражайтану негіздері;
- экономикалық- экскурсиялық жұмыстар мазмұны және әдістемесі

1.4 ОҚЫТУШЫЛЫҚ ФАКТОР
Оқыту элементтері – лекция, практикалық сабақтар, ОМӨЖ., МӨЖ. Бақылау түрі – рубеждік бақылау, оған мыналар жатады: коллоквиум, тестілеу, жазбаша өздік жұмыстарды қабылдау. Әрбір кредит бойынша рейтингілік жүйені қолданатын рубеждік тестілеу. Қорытынды бақылау түрі – емтихан.











«Туризм экономикасы» курсы бойынша дәрістер конспектісі

Кіріспе
Халықшаруашылық кешеніндегі оның бір бөлігі ретінде туризм сферасының ұйымдастыру мен қалыптасуының шаруашылық механизмнің теориясы мен практикасын оқып білу. пәннің нысаны туристік шаруашылық субьектілері (туристік фирмалар). Туристік фирмалардың іс әрекет нысандары-туристік өнімді тұтынушылар (тур, қызмет, тауарлар). Туризм экономикасының субьектілері болып алуан түрлі деңгейдегі меншік түріндегі, басқарудағы қатынастардағы туристік фирмалар мен агенттіктер саналады.
Туризмнің мәні мен экономикалық мазмұны. Туризм-әлем шаруашылығының негізгі секторы.

1-Тақырып Экономикалық жүйе. Ұлттық экономикалық жүйе. Ұлттық экономика үлгісі

Қоғамның экономикалық өмірі нақты елдерді жүзеге асырылады. Әрбір осы кезеңде ол қоғамның экономикалық өмірінің тарихы құрамдас бөлігі болып табылатын елдің өткен тарихының бір парағы болып табылады. Қоғамның экономикалық өмірінде осы тарихтың ерекшеліктері ғана емес, сонымен бірге онда жалпы қоғамдық дамуға тән жалпы экономикалық үдерістер мен заңдылықтар, сондай-осы жүйенің дамуының ерекшеліктері де із қалдырады. Осыған байланысты ел экономикасы – жалпы экономикалық, жалпы әлемдік, өңірлік және елдің экономикалық үдерістерінің өзара ықпалдасуының айрықша күрделі өнімі. Сонымен бірге ол – қоғамның өркениетті негіздерінің дамуымен біртұтас алынған елдердің тарихи өзгерістерінің нәтижесі. Экономика тарихынан ұлттық экономика мен оның жұмыс істеу қағидалары ұлттық шаруашылықтың қалыптасу жағдайында немесе елде оның дамуының негіздерін қозғайтын түбегейлі қайта құрулар жүзеге асырылғанда ерекше маңызға ие болатынын айғақтайды.
Германияда XIX ғасырдың басында ұлттық экономика теориялары кездейсоқ Жасалмады. Осы кезеңде ел кеден шекараларымен бөлінген экономикасы бөлшектенген мемлекеттердің бірлестігі ретінде өмір сүрді. Сыртқы шекаралардың шетел тауарлары үшін ашық болуы өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының ауыр жағдайын одан бетер шиеленістірді. Осының барлығы Германияның бірігуіне және ұлттық экономикалық шекаралар мен мүдделерді қорғау нысандарын іздестіруге ынталандырды. Осы жағдайдың теориялық жағы Фридрих Листің «Ұлттық саяси экономия жүйесі» деп аталатын атақты еңбегінде ұлттық экономиканың алғашқы жалпы теориясының қалыптасуында баяндалды (1841).
Теорияның кезекті даму сатысы нарықтық шаруашылық жағдайында, бәсекелік орта, еркін кәсіпкерлік дамудың белсенді факторы болса да өзінің ерекшеліктеріне сай бүкіл ел ауқымында белгілі бір реттеуді қажет ететіні анық болғанда ұлттық экономиканың негіздерін іздеумен байланысты болды. Ұлтық экономика мәселесі қазіргі заманғы жағдайда өзінің өзектілігін жоғалтқан жоқ. Біріншіден, өтпелі экономикаларда жаңа тәуелсіз мемлекеттердің экономикның модельдерін таңдауымен, елдердің экономикалық шекараларды анықтауының қажеттілігімен, олардың ұлттық қауіпсіздігімен байланысты. Ұлттық экономикалық жүйелер мен оларды зерттеуге деген ықылас ірі интеграциялық бірлестіктер жүйесінде ел өзінің орнын анықтаған кездегі интеграциялық үдерістер жағдайында одан бетер күшейеді. Екіншіден, ғаламдану барлық елдердің алдына оның жалпы үрдістері мен заңдылықтарын мемлекеттердің ұлттық мүдделерімен үйлестіру мәселесін шешуді талап етеді. Осы мәселенің шешімін табу үшін ұлттық мүдделердің рөлі жөніндегі түсініктерді нақтылап, қазіргі бар ұлттық экономикалық жүйелердің қызметіне өзгеріс енгізу қажет.

2-Тақырып Экономиканың ғылым ретіндегі туризмге байланыстылығы

Экономикалық қатынастар үлкенді-кішілі дәрежедегі құрылымды білдіреді. Экономикалық жүйелерді әр түрлі өлшемдер бойынша бөлуге болса да, бірқатар елдердің елдік айрымашылықтарына қарамастан үйлестіру тәсілдері (негізінен), меншік нысандары, экономикалық басқару органдары және т.б. бірдей сол бір экономикалық жүйесі болуы ықтимал. Осының айқын мысалы ретінде нақты социализмнің бұрынғы жүйесінің мемлекеттерін және капиталистік жүйесі бар елдермен, яғни экономиканы нарықтық ұйымдастыруды жоспарлы үйлестірумен; капиталистік емес елдердегі жеке меншіктің басым рөлімен қоғамдық меншіктің өктемдігімен; нарықтық институттар мен ұйымдардың болмауын дамыған нарықтық инфрақұрылыммен салыстыруға болады, көптеген КСРО мен Шығыс Еуропа елдерінің экономикалық жүйесі Батыс елдерінің экономикалық жүйелерінен осы және басқа да белгілермен ерекшеленді. Осының барлығы осы елдердің экономикалық қатынастарының басқа да нақты нысандарында да байқалды.
Экономикалық жүйелердің айырмашылықтары сол немесе басқа елде және қазіргі кезеңдегі жағдайдағы экономикалық құрылыстың ерекшелігіне де айтарлықтай ықпал етеді. Мәселен, дәстүрлі табиғи құрылым басым дамушы елдердің экономикасымен қатар дамыған елдерде технологиялық базасы постиндустриалдық технологиялар мен өндірістік күштерге негізделген қазіргі заманы аралас экономикалық жүйелер дамуда. Демек, біз, мысалы, АҚШ пен Мали, Германия мен Того және т.б. сияқты елдердің экономикалық құрылымындағы айырмашылықтың жер мен көктей екеніне көз жеткіздік.
Сөйтіп, экономикалық құрылым экономикалық қатынастардың бағанышты жүйесі ретінде өзінің экономикасын сол бір қағидалармен дамытатын бірқатар елдерге тән. Аталмыш қағидалар экономикалық жүйелердің дамуының жалпы заңдылықтарына негізделген. Қағидалардың ішінен экономикалық жүйелердің экономиканың технологиялық базисінің, оның өндіргіш күштерінің өзгеруінің ықпалынан дамуын атап өту қажет. Осы байланыс тек соңында ғана байқалса да, ол сол немесе бақса елдің экономикалық құрымында өзгеріс туындататын елеулі әрі тұрақты фактор болып табылады. Экономикалық құрылымға ықпал ететін тұрақты фактор ретінде қоғамдағы құқықтық институттардың қоғамның саяси құрылымы тарапының технологиялық факторларының негізгі рөлін ішінара толықтыратын ықпалын да жатқызуға болады.

3-Тақырып Ұлттық шаруашылық жүйесіндегі экономика салалары

Экономикалық жүйенің ерекшелігі елдің ұлттық экономикалық құрылымының ерекшеліктерін толықтай көрсетпейді. Ұлттық экономикалық құрылым экономикалық жүйенің ерекшелігінің ғана емес, сонымен бірге елдің экономикалық емес айрымашылықтарының нәтижесінде де ерекшеленеді. Ұлттық экономикалық жүйе – экономикалық құрылымның елдің дамуының оның салт-дәстүрлерінің, жағдайының, мәдениетінің және т.б. факторлар сияқты ұзақ уақыт бойы жойылмайтын факторлардың ықпалын кіретін бай әрі мазмұнды сипаттамасы. Осы факторлардың іс-қимыл жасау нәтижесінде экономикалық құрылымның элементтері, қоғамның институттары мен ұйымдары өзара ерекше бағынышты, яғни олардың нысандары да ерекше болады. Демек, экономикалық құрылым мен экономикалық жүйе осы елдің нақты жағдайында ұлттық экономикалық жүйенің ерекшелігін алады. Ұлттық экономикалық жүйе сол немесе басқа елдің нақты жағдайындағы экономикалық жүйе мен экономикалық құрылымның ерекшелігінің көрінісі болып табылады. Айтылғанның негізінде сол бір технологиялық негізде дамитын, экономикалық жүйесі бірдей елдерге осы экономикалық емес факторлар іс-әрекет жасауына байланысты, олардың ұлттық экономикалық жүйелері әр түрлі болады.
Осының мысалы ретінде қазіргі заманғы аралас экономикалар негізінде дамитын АҚШ-тың, Швецяиның, Германияның экономикаларының айырмашылықтарын келтіруге болады. Осы елдерде мемлекеттік шығынның үлесі айтарлықтай ерекшеленеді. Мысалы, жалпы мемлекеттік шығындардың үлесі (ЖІӨ-ге %-да) осы елдерде 1996 жылы тиісінше 32, 64 және 49%-ды құрады. Батыс Еуропаның бірқатар елдерінде бірдей технологиялық негіз бен аралас экономика жүйесінде әлеуметттік қорғау жүйесі әр түрлі. Осы елдерде халықтың неғұрлым бай және ең кедей бөлігінің, ақшалай кірісінің, кедей халықтың үлесі мен теңсіздік дәрежесінің арақатынасы да айтарлықтай ерекшеленетіні кездейсоқ емес. Мәселен, XX ғасырдың 90-шы жылдарының ортасында Батыс Еуропа елдерінде Джини коэффициенті Финляндияда – 0,18, Швецияда – 0,24, Германияда – 0,28, Ұлыбританияда – 0,36 құрады. Қаржы нарығының ұлттық модельдері әр түрлі, Орталық банктер де әр түрлі рөл атқарады.
Көрсетілген айырмашылықтар кездейсоқ емес – олар елдің ұлттық ерекшеліктерінің нәтижесі ретіндегі ұлттық экономикалық жүйелердің ерекшеліктерінің өнімі.

4-Тақырып Туризм салаларының жұмыс істеу жағдайлары

Бір деңгейде дамып келе жатқан бірқатар елдердің ұлттық экономикалық жүйелері көбінесе ұқсас келеді. Осы елдердің деректері, әдетте, әлеуметтік қорғау жүйелерімен, экономикалық институттарымен, мемлекеттік экономикалық саясаттың қағидаларымен және т.б. ұқсайды. Мұндай жағдайда осы елдердің даму үлгісі немесе ұлттық экономикасының үлгісі бірдей деп айтылады.
Сөйтіп, осы ұғым сол бір экономикалық жүйе негізінде дамитын алдердің тобына ұлттық экономиканың сол бір қасиеттері мен белгілері тән (елдердің айырмашылықтарына қарамастан) екенін білдіреді. Нәтижесінде әлемнің барлық ұлттық экономикалық жүйелерін ұқсас (модельдер) топтар бойынша сынтыпауға, ал сол бір экономикалық жүйенің базасында әр алуан ұлттық экономикалық жүйелер емес, сонымен бірге әр түрлі ұлттық экономикалық модельдер қатар өмір сүре алады. Осы орайда ұлттық экономика модельдерінің саны ұлттық экономикалар жүйелерінің санынан сөзсіз аз болады.
Айтылғанның дәлел ретінде Еуропадағы бірқатар ұлттық экономикалық модельдердің барын келтіруге болады. Қазіргі уақытта солтүстік елдердің ұлттық экономикасының үлгісі (Швеция, Финляндия, Норвегия, Дания), оңтүстік еуропалық үлгісі (Португалия, Италия, Греция) жеке атап өтіледі. Мұның өзінде латынамерикандық даму үлгісінің еуропалық модельден біршама дәрежеде әлеуметтік теңсіздігімен ерекшеленеді. Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің қарқынды дамуына орай зерттеулерде бірқатар жылдам дамып келе жатқан Азия елдері атап өтіледі. Әрине, Африканың көп елдерін африкандық ұлттық экономикалық үлгісінің ерекше түріне жатқызуға болады.
Сөйтіп, ұлттық экономика модельдерін жеке бөлудің арқаында бірқатар елдердің экономикалық дамуының ерекшеліктерін ғана емес, сонымен бірге ұлттық елдік ерекшеліктерге қарамастан олардың экономикалары мен экономикалық құрылымындағы ортақ нәрселерді жүйелеп, анықтауға мүмкіндік береді.

5-Тақырып Туризм экономикасының теориялық негіздері

Ұлттық экономика үлгісін қалыптастыру – ұзақ уақытқа жалғасатын үдеріс. Ол экономикалық өзгерістердіңі нәтижесі ғана емес, сонымен бірге экономикаға тікелей қатысы жоқ бірқатар факторлардың салдары болып табылады. Саяси бағыттың өзгеруі, соғ,ыстар мен басқа да күйзелістер ұлттық дамудың үлгісін нақтылайтын, сонымен бірге оны түбегейлі өзгертетін шешуші фактор болып табылады. Мысал ретінде Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бірқатар елдерде ұлттық даму модельдері мен ұлттық экономикалық жүйелердің өзгеруін атауға болады.
Теориялық талдауда бастапқыда дамуға ықпал ететін форс-мажорлық жағдайларды ескермеу қажет. Бұл жағдайда ұлттық экономикалық модельдер факторлар қоғамдық дамуына іштей тән өзінен-өзі қалыптасатын үдеріс ретінде қалыптасады.
Ұлттық экономкиалық жүйенің маңызын теориялық талдау оның осы кезеңде қоғамның экономикалық жүйесінің қалыптасуынан пайда болған өнім екенін көрсетеді. Экономикалық жүйелердің қалыптасу заңдылықтары әмбебап болып табылады. Олар елдің ерекшеліктеріне байланысты емес, дамудың жалпы заңдылықтарының іс-әрекет жасауының өнімі болып табылады. Екіншіден, экономикалық жүйелердің бір тұрпатының әр алуан нұсқаларының болуы (нарықтың еркіндігінің әр түрлі дәрежесі, мемлекеттің экономикалық дамудың реттеушісі ретіндегі рөлі және т.б.) экономикалық жүйелердің сол немесе басқа тұрпатының алуан түрлі және көп нұсқасының барын растайды. Ең соңында ұлттық даму үлгісін қалыптастыратын осындай нұсқаларды қалыптастырудың объективті үдерісі оның экономикалық өмірі дамитын ел мен оның жағдайының экономикалық емес ерекшеліктерінің өнімі болып табылады. Осы ерекшеліктер ұзақ уақыт жалғасатын тарихи кезең бойы сақталады. Олар экономиканың тарихымен бірге дамиды, алайда экономикалық үдерістердің тегімен салыстырғанда осы факторлардың тегі мен өзгеру қисыны басқадай. Мұның өзінде көп жағдайда жүйені, сондай-ақ мемлекетті басқару нысанын таңдау еркіндігін шектейтін өркениеттік факторлар, мәдениет негіздері ерекше тұрақты әрі олар өзгермейді..

6-Тақырып Туристік нарық

XX ғасырдың, әсіресе, оның екінші жартысындағы дамуының әлемдік тәжірибесі әр түрлі, ең алдымен қазіргі уақытта дамыған елдердің экономикасында пайда болған бірқатар тұрақты заңды үрдістердіанықтауға мүмкіндік береді. Қоғамды қайта құру мен Қазақстанның тиімді ұлттық экономикалық жүйесін құру жөніндегі шараларды ойдағыдай жүзеге асыру үшін елдің қазіргі кезеңдегі нақты, ұлттық, тарихи және өркениеттік ерекшеліктері жағдайындағы осы үрдістерді міндетті түрде ескеру қажет.
Бірінші. Қоғамның дамуында нарықтық экономика, ресурстарды нарықтық бөлу мен олардың тиімділігін бағалау негізгі рөл атқаратынын тағы да дәлелдеді. Өйткені нарық – экономикалық қызметті үйлестірудің өктемді нысаны, ол қоғамдағы өндіріс пен тұтынудың байланысының сипатын анықтайды және қоғамда шаруашылық жүргізудің негізгі нысаны болып табылады. Бұрынғы социалистік елдер мен басқа да кейбір мемлекеттердегідей тауарлық-ақша қатынастарынан бас тарту әрекетінің сәтсіз болуы нарықтың және нарық жүйесінің бірегей рөлінің айқын дәлелі. Бұған, біріншіден, бастамашыл кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын нарық субъектілерінің жеке тәуелсіз жағдайы мен осының арқасында капиталистік үрдістердің дамуы жатады. Екіншіден, нарық жүйесінде бірін-бірі толықтыратын толық нарық жүйелерінің болуы тиіс. Үшіншіден, нарықтық қызметті құқықтық қамтамасыз етуді қоса алғанда, нарық жүйесі нарық институттарының толық жүйесінсіз жұмыс істей алмайды. Нарықтық экономика экономикалық жүйенің микро- және макродеңгейлерінің бірлігі ретінде көрсетілген элементтердің барлығын біріктіреді. Кез-келген элементті жеткілікті бағаламаудың салдарынан елдің нарықтық әлеуеті толықтай пайдаланбауына әкеп соқтыруы ықтимал. Сондықтан Қазақстан экономикасының алдына жаңа ұлттық экономика үлгісін қалыптастыру үлгісін, яғни экономиканың негізі ретіндегі нарық жүйесін құру міндеті тұр.
Осыған байланысты бұрынғы социалистік жүйенің тәжірибесін ескерудің маңызы зор. Осы тәжірибеге тарихи келеңсіздік, кездейсоқтық деп қарасақ, онда біз қазіргі кезеңнің дамуының дамуының жалпы заңдылықтары мен үрдістерін терең түсіне алмаймыз. Ал осы тәжірибені әлемдік дамудың қайшылықтарын шешудің нысаны мен тәсілі ретінде қарастырсақ, онда керісінше заңдылықтарды елемеу және нақты қатынастардың қиындықтары экономикалық жүйені шешілмейтін қарама-қайшылықтарға душар ететіні және ең соңында оның құрдымға кетуіне әкеп соқтырады.

7-Тақырып Туристік экономиканы оқытудағы құрылымдық аспектілері

Экономиканың алдында әр түрлі мақсаттар қойылады. Жалпы осы мақсаттар елдің экономикалық және әлеуметтік дамуын қамтамасыз етуге бағытталады. Қойылған мақсаттарға жету үшін тиімділікті, халықтың әл-ауқтын, кірісін арттыру қажет. Алайда ұлттық экономиканың тегі мен маңызынан туындайтын оның айрықша мақсаттары да бар.
Біріншіден, ұлттық экономика ауқымында мемлекет үшін, елдің тіршілігі мен қиындықтарға төзімділігін қамтамасыз ету үшін өте маңызды мақсаттар іске асырылады. Бұл тұрғыда елдің азаматтарын тіршілік ету үшін ең қажетті нәрсемен (тамақпен, тұрғын үймен, электр энергиясымен және т.б.), халықтың ұдайы өндірісі үшін қажет қызметтермен (денсаулық сақтаумен, білім берумен) тұрақты әрі үздіксіз қамтамасыз ету міндеті қойылады. Ұлттық экономика осы міндеттерді экономикалық жүйенің тұрпаты мен экономиканың үлгісі қандай болуына қарамастан әруақытта шешуге тиіс. Осы деңгейдегі мақсттарға аумақтың тұтастығын сақтау, сенімді қорғаныс әлеуетінің және әлемде сындарды саяси беделдің болуы жатады. Елдің тағдыры үшін осы мақсаттардың өте маңызды болуына байланысты олар ешқашан маңызын жоймайды.
Екіншіден, елдің экономикалық мақсаттарына жету үшін ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру қажет. Ел әлемдік экономиканың көшбасшысына жақындап, алғышепке (кемінде жайғасым қатары бойынша) шығу үшін айқын даму стратегиясын (ең жақсы нұсқа – «қарқынды даму стратегиясын») әзірлеп іске асыруға, елдің экономикалық және ғылыми-техникалық әлеуетін өрістетеп, экономиканы келешекті бағыттарға сәйкес қайта құруға, отандық тауар өндіруші үшін қолайлы жағдай жасап, оны сыртқы бәсекеден қорғауға тиіс. 2006 жылы Қазақстанда бүкіл қоғамды мемлекеттің, экономика мен ұлттың бәсекеге қабілеттілікке жетуге бағыттайтын «Қазақстанның әлемнің барынша қабілетті 50 елінің қатарына кіру стратегиясы» қабылданды. 2008 жылы өткен Дүниежүзілік экономикалық форум есебінің қорытындысы бойынша елдің бәсекеге қабілеттілігінің рейтингінің төмендегені атап өтілді. Қазақстан 2007 жылы 61 –ші орында болса, биыл 134 елдің арасынан 66-шы орынмен қанағаттанды.
XXI ғасырда білім беру мен ғылыми әлеует, экономиканың білімдік және технологиялық мүмкіндіктерінің деңгейіне арттыруға бағыттау байсалды бәсекелік артықшылыққа айналды. Бұл жерде сондай-ақ қиын-қыстау уақытта күрделі міндеттерді шешу, ұлттық мүдделерді дамыту мен қорғау үшін ұлттың күш-қуатты біріктіру қабілетінің маңызы зор.
Үшіншіден, елдің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету проблемасы ұлттық экономиканың елеулі проблемасы болып табылады. Экономикалық қауіпсіздіктің құрамдасының қатарына ғылыми-технологиялық, азық-түлік, әскери-өнеркәсіп, қаржы қауіпсіздігін және т.б. жеке атауға болады, бұл атап өтілген құрамдастарға кездейсоқ немесе саналы түрде басымдық берілген жағдайда, олардың сыртқы келеңсіз факторларға тым тәуелді болудың деңгейіне жол бермеуді білдіреді.
Төртіншіден, қоғамның дамуының сабақтастығы ұлттық экономиканың дамуының маңызды аспектісі болып табылады. Атап айтқанда бұл жерде қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылықты қолдау, елдегі қолайлы демографиялық ахуал, әлеуметтік-мәдени ортаның ұдайы өндірісінің қалыпқа келуі, сондай-ақ табиғатты сақтау, жалпы қоғам келешек ұрпаққа қандай мұра қалдыратыны жөнінде айтылады.
Бесіншіден, елдің біртұтас экономикалық кеңістігін қамтамасыз ету. Қазақстан Республикасында өңірлер бойынша өндіргіш күштердің даму деңгейінде елеулі ерешеліктер бар. Сонымен бірге өтпелі экономикада нарық жағдайына сай заңнама әзірлеу, нарықтық тұрпатындағы институттар құру өңірлердің өзара ықпалдасуына, оларды басқарудың жалпы қағидаларын әзірлеуге ықпал етті.

8-Тақырып Туризмнің микроэкономикасы

Қазақстан экономикасының ұлттық үлгісін экономиканың XXI ғасырдаңы басындағы дамуының жалпы үрдістері мен заңдылықтарын да, сондай-ақ Қазақстанға тән айрықша ерекшеліктерді ескермей қалыптастыру мүмкін емес. Өткен тарауда айтылғандай ұлттық экономикалық жүйе – бұл сол немесе басқа елдің дамуының жалпы заңдылықтарының нақты көрінісі. Әр елдің осы уақыт сәтінде ресурстардың белгіленген және шектелген жиынтығы болады, ол нақты табиғи, географиялық, тарихи және саяси жағдайларда ресми емес институттардың қалыптасқан жүйесінде дамиды. Осы факторларға кейде шартты түрде анықтама беріледі. Іс жүзінде экономикадағы шығындардың мөлшері мен құрылымы, экономикалық институттардың нысандары мен сипаты, тіпті сол немесе басқа елдің нақты жағдайында дамудың жалпы заңдылықтарын іске асыру мүмкіндіктері де осы факторларға байланысты болады.
Ұлттық экономиканың үлгісінің ерекшелігін сипаттайтын факторлардың ішінен, ең алдымен, табиғи факторларды жеке атау қажет. Табиғи факторлар, әдетте, елдің ұзақ тарихинда тұрақты болады. Екіншіден, орнықты қоғамдық факторлар өзгерсе де, елдің бүкіл тарихында атқаратын елеулі рөлін жоғалтпайды. Осы топтың факторларының арасынан өркениеттік факторларды атап өткен орынды. Үшіншіден, өзгермелі сипаттағы факторлар жөнінде айтатын болсақ, онда аталмыш факторлар нақты кезеңдердің ауқымында біршама тұрақты, алайда осы кезеңдерден тысқары олардың нысаны өзгереді. Осындай қасиет саяси, геосаяси және басқа да осындай факторларға тән болады.

9-Тақырып Туризм дамуының әлеуметтік және экономикалық болжамдар

Қазақстанда экономикалық жүйеге айтарлықтай ықпал ететін бірқатар табиғи фактор іс-қимыл жасайды. Осы факторлар елдің тарихы мен географиясымиен байланысты, ал оларға мардымсыз ғана ықпал етуге болдады.
Қазақстан – географиялық ерекшеліктері тым анық байқалатын ел. Еліміздің аумағы орасан зор үлкен, табиғи жағдайы да әр түрлі әрі табиғи ресурстарға да бай (олар да жалпы экстремальности), халықтың қоныстануы да, шаруашылықты игеруі де біркелкі емес. Табиғатқа және/немесе тарихқа байланысты географиялық (өңірлік) маңызды факторлардың қарама-қайшылығы экономикалық қызметті жүргізу қағидаларын әжептәуір дәрежеде қалыптастырады. Еліміздің әр түрлі өңірлеріндегі экономиканың ерекшелігі мен тиімділігі көбінесе осыған байланысты болады.
Табиғи жағдай халықтың күнделікті өміріне, оның жұмыс істеуіне, демалуы мен тұрмысына, адамдардың денсаулығына, олардың жан-жақты ықпал етеді. «Табиғи жағдайлар» деген ұғым шаруашылық қызметтің сол немесе басқа түрімен әрқашанда байланысты.
Бір жағынан, еліміздің орасан зор аумағындағы ауа-райы жағдай қатаң мен әрі табиғи аумақтар бір-бірінен өте ерекшеленеді. Елдің ауа-райы ерекше континенталдық ең төмен температура 45°-қа, ал ең жоғары +30°С жетеді. Осының салдарынан шаруашылық жүргізудің біркелкі, стандартты нысандарын қолдануға болмайды, энергияның сыйымдылығын және жалпы өндірістің ресурс сыйымдылығын көбейтуге болмайды, осы факторлар еңбек өнімділігін, өнімнің бәсекеге қабілеттілігін төмендетуге ықпал етеді, сондай-ақ жекелеген өңірлер көп резерв пен экономикалық қолдауды қажетсінеді.
Ауа-райы жағдайлары шаруашылық қызмет салаларына жасайтын ықпалы тиісті экономикалық жағдайда әр түрлі байқалады. Табиғи жағдайлар шаруашылықтың даму қарқынын жылдамдатуы немесе тежеуі, сол немесе басқа қызмет түрінгің дамуына ықпал етуі, яғни шаруашылық кешенінің серпінін де, құрылымын да анықтауы мүмкін. Ауыл шаруашылығына, су, орман шаруашылығына, өндіру өнеркәсібіне, рекреация мен туризмге ол тікелей ықпал етеді. Көп жағдайда құрылысытың құны жергілікті жердің, тау бедерінің сейсмикалығы, орнықтылығы мен сулануы сияқты қасиеттеріне де байланысты болады.

10-Тақырып Кәсіпорын нарық экономикасының субьектісі

Қазақстан Республикасы 1993 жылдан бастап БҰҰ-дың «Ұлттық шоттар әдіснамасына» көшті. КСРО-да пайдланылған Ұлттық шаруашылық балансымен салыстырғанда ҰШЖ кең өндіріс тұжырымдамасына негізделген, яғни материалдық өндіріс салалары деп аталатын салалар ғана емес (өнеркәсіп, құрылыс, ауыл және орман шаруашылығы, көлік және байланыс, сауда, материалдық-техникалық жабдықтау) ғана емес, материалдық қызметтер аясының салалары (білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет, өнер, ғылым және т.б.) да өндіргіш болып табылады. ҰШЖ бойынша экономикас екторлары мен экономика салалары бойынша екі негізгі сыныптама пайдаланылады.
Экономика секторы деп экономикалық мінез-құлқын ұқсас ететін мақсаттары, функциялары мен олардың қаржыландыру көздері ұқсас мекемелік бірліктердің жиынтығы аталады.
Экономика мынадай секторларға бөлінеді:
қаржылық емес корпорациялар;
қаржылық корпорациялар;
– мемлекеттік басқару;
– үй шаруашылықтарына қызмет көрсететін коммерциялық емес ұйымдар;
– үй шаруашылықтары.
Сонымен бірге ҰШЖ-де ішкі экономиканың шетел әлемімен байланысын көрсету үшін «Қалған әлем» атты сетор енгізіледі.
«Қаржылық емес корпорациялар» секторына тауарлар мен қарыжылық емес қызметтерді нарықтық өндірісімен айналысатын, барлық меншік меншік құқығы нысаны мен ұйымдастыру-құқықтық нысанындағы (корпорациялар мен квазикорпорафиялар) резидент қаржылық емес экономикалық бірліктер кіреді.
11-Тақырып Туристік бизнесті ұйымдастырудың формалары

Кез-келген ұлттық экономикалық аумақ (regio – ел, облыс деген латын сөзінен)табиғи-географиялық және экономикалық заңдылықтарымен ерекшеленетін және көбінесе тұтас, құрамдас элементтерінің өзара байланысты болатын өңірлерден – ірі әкімшілік аумақтық бірліктерден тұрады.
Өңір біртұтас немесе федеративтік нысанда құрылған мемлекет аумағының құрамдас бөлігі болып табылады. Біртұтас мемлекеттерде (латын тіліндегі unitas – бірлік) өңірлерге мемлекеттік құрылымның саяси және құқықтық дербестігі жоқ әкімшілік-аумақтық бірліктер (облыстар, округтер, департаменттер және т.б.) сәйкес келеді. Федералдық үлгідегі мемлекеттерде (латын тіліндегі foederatio – бірігу, одақ) әдетте өңірлердің аумақтары заңдық жағынан біршама саяси дербес және біртұтас, бұдан ірі құрылымға ерікті түрде бірігу жөнінде өзара шарт жасасатын мемлекеттік құрылымдармен (штат, провинция, жер, кантон және т.б.) сәйкес келеді. Ірі мемлекеттің осындай мемлекет құрайтын бөліктері федерация субъектілері деп аталады.
Қазақстан – аумағы үлкен біртұтас мемлекет. Қазақстан Республикасы 16 әкімшілік бірлікке, яғни 14 облысқа, Астана қаласы және Алматы қаласына бөлінеді. ҚР Статистика агенттігінің деректеріне сәйкес елімізде 7140 елді мекен, 175 аудан мен 86 қала бар. Өңірлер Қазақстанның ұлттық экономикасының ірі бөліктері, олар айрықша экономикалық-географиялық жағынан біріккен, өзіндік табиғи және экономикалық жағдаймен және қоғамдық еңбекті аумаққа бөлуге негізделген тарихи қалыптасқан өндірістік жағынан маманданған ірі бөліктер болып табылады. Қазақстанда төрт өңір тобы бар.
Бірінші өңірге стратегиялық сипаттағы минералдық ресурстардың бірегей запасы бар (негізінен көмірсутегі) және ғылыми-өндірістік әлеуеті республиканың экономикасын әлемдік қауымдастыққа жылдам қарқынмен кіргізуге ықпал ететін біршама қарқынды дамып келе жатқан, алайда салалық шаруашылық құрылымы ұтымсыз (минералдық шикізатты өндіру мен ішінара өңдеу жөніндегі салалар басым), ауыл мен селоларының экономикасы мен әлеуметтік өте артта қалған және экологиялық жағдайы нашар, жекелеген аудандарда қоршаған орта адам тұратын шегіне жеткен өңірлер (Атырау, Ақтөбе, Маңғыстау, Батыс Қазақстан, ішінара Қызылорда, Жамбыл облыстары) кіреді.

12- Тақырып Экономикалық анализдеу әдістері
Ұлттық экономика үлгісі әлеуметтік-мәдени факторлардың – дәстүрлі мекемелік нормалар мен ережелердің, өмір салтының, қалыптасқан мәдени дәстүрлердің, діни сенімдердің ықпалымен қалыптасады. Елдер мен халықтардың ұзақ уақыт бойы тарихында ұлттық құндылықтар жүйесі қалыптасып, қоғамның өркениетінің негіздері айшықталады. Осы факторлар мен құндылықтар өзара және экономикалық факторлармен, ең алдымен қоғамдағы институттар мен ұйымдар жүйесі арқылы өзара ықпалдасады. Олар елдің сол немесе басқа сатыдағы дамуын баяулатуы да, жылдамдатуы да мүмкін. Осы факторлардың бір ерекшелігі, олар біріншіден, ұзақ уақыт бойы тұрақты болып, баяу және жанама түрде өзгереді. Осыған байланысты өтпелі экономикаларда түбегейлі өзгерістер мен бұрынғы дәстүрлер мен құндылықтардың арасында қарама-қайшылықтар туындайды. Екіншіден, әлеуметтік-мәдени факторлар қоғамның ең терең негіздеріне жатады және тарихи мен экономикалық өзгерістерге қарағанда орнықты. Осының арқасында олар өздерінің тегін ең соңында ғана байқатады. Ұлттық даму үлгісін ойдағыдай қайта құрып, таңдау үшін осы факторларды ескеру қажет.
Қазақстандық әлеуметтік-мәдени құндылықтарды қалыптастыру мен олардың дамуы – қазақ мемлекеттігі мен ділінің ұзақ уақыт бойы тарихи дамуының жемісі. Осы үдеріске ұзақ кезеңдерде инновациялар ықпал етеді, тенгриандық пен мың жылғы ислам мен көшпенділер тарихының дәстүрлері әсер етеді. Осы үдеріс барысында қазақ ұлттық экономикасының тұрақты өркениетті негіздері қалыптасты, қазіргі жағдайда да олар ұлттық экономика үлгісі қалыптасатын нұсқаны таңдауға ықпал етері шүбәсіз.
13 -Тақырып Туристік фирманың қаржы экономикалық анализі

Экономиканың дамуының нәтижесінде қазіргі кезеңдегі экономикалық жүйенің ерекшелігі мен негізі болып табылатын жаңа аралас экономика қалыптасуының жалпы заңдылығы Қазақстанның экономикалық емес ерекшеліктерімен қарама-қайшы өзара ықпалдасады. Осы орайда Қазақстан экономикасының ұлттық ұлгісінің міндетті қағидалары ретінде мемлекеттің бұдан да жоғары рөл атқаруы мен әлеуметтік тұрақтылықты қажет ететін ерекшеліктердің бары анықталып отыр. Тарихқа жүгінетін болсақ, орта ғасырлардың өзінде қазақ мемлекеттігінің алғашқы идеологы болып саналатын дала философы Асанқайғы тарих Қазақ хандығын негізгі буын ретіндегі қазақтардың жеке рулары мен тайпаларын біріктіретін «Жерұйық» қағидасына негіздеді .
Мемлекеттің рөлі. Осы фактордың ерекше мағынасы бірқатар қосымша негіздерге, атап айтқанда, ел аумағында ресурстардың біркелкі бөлінбеуімен; орасан зор аумаққа; өңірлердің күрделі құрылымымен және т.б. байланысты. Табиғи ресурстардың пайдалануы мен ренталық кіріс алуыды мемлекеттік бақылаудың қажеттілігіне байланысты фактор да маңыын жоғалтқан жоқ. Осыдан – трансферттердің үлесінің қомақты және экономикаға тікелей мемлекеттің қатысуының қажет екені өте сезіледі. Осы факторлар тобы мемлекеттің әлеуметтік проблемаларды шешу ісіндегі маңызымен, еліміздің аумағындағы әлеуметтік және экономикалық айырмашылықтарды шешудегі ерекше маңызды екенімен үйлеседі.
Әлеуметтік факторлардың рөлі. Қазақстанда діни дәстүрлермен ғана емес, бірлескен қызметті қолдау нысандарымен байланысты әлеуметтік әділдіктің дәстүрлі дәстүрі қалыптасқан. Мемлекеттің патернализм нысанындағы осы үрдісін нығайтуға Қазақстан тарихының кеңестік дәуірі айтарлықтай ықпал етті. Шын мәнінде күшті әлеуметтік дәстүрлер әлеуметтік тұрақты қоғамдардың қалыптасу заңдылықтарына қайшы келмейді, сөйте тұра осы дәстүрлерді іске асыру үшін жаңа экономиканың нарықтық негізіне сәйкес бірқатар өзгерістер енгізу қажет.

14-Тақырып Туристік ресурстар
Қазақстан мен басқа да бұрынғы кеңес елдерінің ұлттық экономикасының қазіргі кезеңдегі үлгісі өтпелі экономика жағдайында қалыптасуда. Қазақстанның ұлттық экономикасы мен өтпелі экономикасының үлгісін қалыптастыру міндетін қоғамда қалыптасқан қазіргі жағдайда біруақытта шешу өте қиын, ол үшін мақсатқа сәйкес ғылыми негізделген экономикалық саясат әзірлеу қажет. Қайта құру нәтижесінде тиісмді ұлттық экономикалық жүй қалыптасрылып, бұрынғы жүйеден жаңа жүйеге көшудің мақсаты мен қисыны анықталады.
Өтпелі экономиканың маңызы
Қоғамның экономикалық дамуы экономиканың бір жәй-күйден екінші жәй-күйге көшуімен байланысты. Барлық өтпелі экономикалық қатынастар мен экономикалардың жәй-күйінің өтпелі кезеңінде бұрынғы да, жаңа экономикалық жүйенің кейбір белгілері мен қасиеттері сақталады. Өтпелі кезеңдер жергілікті де, жалпы да сипатта болуы мүмкін. Жергілікті өзгерістер бііздің көз алдымызда орын алады – кәсіпорындардың меншік нысаны өзгереді, соңғы жылдары кірістің мүлдем жаңа нысандары пайда болды, адамдардың арасындағы тұрғын үйге меншік құқығына қатысты қатынастар және т.б. өзгерді. Бұрынғы жүйеде осындай өзгерістер ұдайы болып тұрған. Мысал ретінде кәсіпорындардың қызметі мен бағалаудың жаңа көрсеткіштері, жаңа еңбекақы төлеу нысандары енгізілгенде шаруашылық жүргізу әдісі ретіндегі социалистік шаруашылық есепке қатысты өзгерістерді келтіруге болады. Кез-келген дамушы экономикада жергілікті өзгерістер орын алады.
Экономикадағы жергілікті өзгерістермен салыстырғанда бүкіл экономикалық қатынастар жүйесінің жаңа сапаға ауысқанын сипаттайтын жалпы өзгерістерді ажырата білу қажет. Осындай өзгерістер орын алғанда жүйенің негізгі қасиеттері мен бастапқы қатынастар қайта құрылады немесе бұрынғы экономикалық жүйенің орнына жаңа жүйе құрылады. Соңғы жағдайда бір экономикалық және қоғамдық-саяси жүйе сапасы басқа жүйеге ауысады. Тарихта осы сияқты мысалды көптен келтіруге болады. Феодалдық қатынастар жүйесі бірнеше ғасырлар бойы бірнеше әлеуметтік революция арқылы жаңа меншік қатынастарына негізделген капиталистік жүйеге әрең қайта құрылып, жеке тәуелділіктің орнына өндірушілер жеке бас бостандығын алып, азаматтық қоғам құрылды. Қазақстанда капиталистік шаруашылық нысанының кіруі 1917 жылға дейін жалғасты. Алайда Қазақстанда патриархалдық-феодалдық қатынастар қатынастары орнықты әрі бастапқы капитал жинақтай үдерісі дамымаған еді. Қазақстанда социалистік шаруашылық жүргізу жүйесіне көшу кезінде экономика мен қоғамның басқа да салаларында жалпы төңкеріс болды.
15 -Тақырып Инфрақұрылым және туризм индустриясына экономикалық баға және анализ беру

XX ғасырдағы әлеуметтік – экономикалық даму барысында әлем өтпелі экономикалардың бірнеше түрімен беттесті. Олар пайда болу уақыты мен мазмұны бойынша ерекшеленуіне қарамастан олар экономикалық жүйелердің негізгі базалық қатынастарын өзгертеді. Осы өзгерістер бұрынғы жүйелердің қайта құрылуына немесе жаңа жүйелердің пайда боулына әкеп соқтырды.
Капитализмнен социализмге өтпелі кезеңдегі экономика өтпелі экономианың ерекше тарихи бір түрі болып табылады. Ол тарихта 1917 жылғы Ұлы Октябрь социалистік революциядан басталып 1930 жылдарда аяқталған ерекше маңызды кезеңде орын алды. Өтпелі кезең экономикасы маңызының теориялық негіздемесі капиталистік және социалистік жүйелердің қарама-қайшылығы жөніндегі ережеге, сондай-ақ социалситік революция теориясына негізделді. Өтпмелі кезең экономикасының негізгі белгілеріне мыналар жатады:
Біріншіден, өтпелі кезең экономикасының теориясы басқадай бөтен элементтер мен қатынастар кірмейтін «таза» экономикалық жүйе құру тұжырымдамасынан туындады. Осы көзқарасқа сәйкес өтпелі кезеңде капиталистік қатынастар жаңа социалистік қатынастармен революциялық жолмен ауыстырылады.
Екіншіден, экономиканың көп қатынастылығы (укладтығы) өтпелі экономикаға ғана тән қасиет ретінде қарастырылды. Дамыған жүйеде укладтардың (қатынастықтың) болуына жол берілмеді. Өтпелі кезеңнің міндеті экономиканы бір укладты социалистік жүйеге айналдыру болды.
Үшіншіден, өтпелі кезеңде қайта құрудың көш бастаушысы мен кепілі ретіндегі мемлекеттік және саяси билікке ерекше маңыз берілді. Сол себептен пролетариаттың өктемдігі жөніндегі ережеде оның қайта құруды ұйымдастырушы күш екені және оған қарсы келгендерді басатын құрал екені айтылды.
Төртіншіден, өтпелі кезең экономикасының теориясында өтпелі кезеңдлі барынша азайтып, осы кезеңді шектеу жөнінде айтылған. Сол себептен өтпелі экономиканың осы түрі өтпелі кезең экономикасы деп аталады.
Семинар сабақтардың тақырыптары

1. Кіріспе
2. Экономиканың ғылым ретіндегі туризмге байланыстылығы
3. Ұлттық шаруашылық жүйесіндегі экономика салалары
4.Туризм салаларының жұмыс істеу жағдайлары
5. Туризм экономикасының теориялық негіздері
6. Туристік нарық
7. Туристік экономиканы оқытудағы құрылымдық аспектілері
8. Туризмнің микроэкономикасы
9. Туризм дамуының әлеуметтік және экономикалық болжамдар
10. Кәсіпорын нарық экономикасының субьектісі
11. Туристік бизнесті ұйымдастырудың формалары
12. Экономикалық анализдеу әдістері
13. Туристік фирманың қаржы экономикалық анализі
15. Инфрақұрылым және туризм индустриясына экономикалық баға және анализ беру
МӨЖ тақырыптары
1. Туризм экономикасының пәні
2. Халықшаруашылық кешеніндегі оның бір бөлігі.
3. Туристік фирмалардың іс-әрекет нысандары
4.Туризмнің экономикалық көрсеткіштері
5. Туризмнің экономикалық табиғи негіздері
6. Экономика салалары және салалық классификация.
7. Туризм микроэкономиканың теориялық мәселелері
туризм және еліміздің ұлттық байлығы
8. Ұлттық экономикаға туризмнің жанама әсерлері
9. Туризмнің микроэкономикасы
10. Туризм және тауар, ақша теориясы экономикалық анализ-туристік индустриядағы кәсіпорынның әсерлі қызмет етудің негізгі шарты ретінде
11. Туристік нарықтың функциялары мен ролі
12. Туристік ұсыныс және сұраныс туристік өнімді және қызметті өндіруші
туристік нарықтың кеңістіктегі құрылым
13. Сала құрылымы және ұйымдастыру-экономикалық процесстер
14. Туризмдегі өндірістің шоғырлануы
Ұсынылған әдебиеттер тізім:
4. Пайдаланған Әдебиеттер
4.1 Ұсынылатын Әдебиеттер тізімі
1. Боголббов В.С., Орловская В.П. Экономика туризма: Учеб. пособ. для студентов высших учеб. заведений. – М.: «Академия», 2005. -192 с
2.Быстров С.А., Воронцова М.Г. Туризм: макроэкономика и микроэкономика. – СПБ.: «Издательский Дом «Герда», 2007. – 464 с
3.Здоров А.Б. Экономика туризма: учебник. – М.: Финансы и статистика, 2004. – 272 с.: ил.
4. Темный Ю.В., Темная Л.Р. Экономика туризма: Учебник. – М.: «Советский спорт», 2003. 416 с.
5. Яковлев Г.А. Экономика и статистика туризма: Учеб. пособ, 4-е изд., перераб., и допол. – М.: Издательство РДЛ. 2007. -480 с.
4.2. Қосымша Әдебиеттер тізімі:

1. Азар В.И. Экономика и организация туризма. – М.: Профиздат, 1993.
2. Жукова М.А. Менеджмент в туристском бизнесе: учебное пособие. -3- е изд., перераб. и доп. – М.: КНОРУС, 2008. – 192 с.
3. Морозова Е.Я., Тихонова Э.Д. Экономика и организация предприятий социально- культурной сферы: Учеб. пособ. – СПБ.: Из-во Михайлова В.А..,
4. Папирян Г.А. Международные экономические отношения: Экономика туризма. –М.:Финансы и статистика, 2000.-208 с.: ил.
5. Смыкова М.Р. Туризм: экономика, менеджмент и маркетинг, Учебник. – Алматы: Нурпресс, 2006. – 220 с


«Туризм экономикасы» курсы бойынша дәрістер конспектісі

1- Тақырып Кіріспе
1.1. Экономикалық жүйе. Ұлттық экономикалық жүйе. Ұлттық экономика үлгісі.
Қоғамның экономикалық өмірі нақты елдерді жүзеге асырылады. Әрбір осы кезеңде ол қоғамның экономикалық өмірінің тарихы құрамдас бөлігі болып табылатын елдің өткен тарихының бір парағы болып табылады. Қоғамның экономикалық өмірінде осы тарихтың ерекшеліктері ғана емес, сонымен бірге онда жалпы қоғамдық дамуға тән жалпы экономикалық үдерістер мен заңдылықтар, сондай-осы жүйенің дамуының ерекшеліктері де із қалдырады. Осыған байланысты ел экономикасы – жалпы экономикалық, жалпы әлемдік, өңірлік және елдің экономикалық үдерістерінің өзара ықпалдасуының айрықша күрделі өнімі. Сонымен бірге ол – қоғамның өркениетті негіздерінің дамуымен біртұтас алынған елдердің тарихи өзгерістерінің нәтижесі. Экономика тарихынан ұлттық экономика мен оның жұмыс істеу қағидалары ұлттық шаруашылықтың қалыптасу жағдайында немесе елде оның дамуының негіздерін қозғайтын түбегейлі қайта құрулар жүзеге асырылғанда ерекше маңызға ие болатынын айғақтайды.
Германияда XIX ғасырдың басында ұлттық экономика теориялары кездейсоқ Жасалмады. Осы кезеңде ел кеден шекараларымен бөлінген экономикасы бөлшектенген мемлекеттердің бірлестігі ретінде өмір сүрді. Сыртқы шекаралардың шетел тауарлары үшін ашық болуы өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының ауыр жағдайын одан бетер шиеленістірді. Осының барлығы Германияның бірігуіне және ұлттық экономикалық шекаралар мен мүдделерді қорғау нысандарын іздестіруге ынталандырды. Осы жағдайдың теориялық жағы Фридрих Листің «Ұлттық саяси экономия жүйесі» деп аталатын атақты еңбегінде ұлттық экономиканың алғашқы жалпы теориясының қалыптасуында баяндалды (1841).
Теорияның кезекті даму сатысы нарықтық шаруашылық жағдайында, бәсекелік орта, еркін кәсіпкерлік дамудың белсенді факторы болса да өзінің ерекшеліктеріне сай бүкіл ел ауқымында белгілі бір реттеуді қажет ететіні анық болғанда ұлттық экономиканың негіздерін іздеумен байланысты болды. В работе одного из основоположников Ордолиберализмнің негізін қалаушылардың бірі Вальтера Ойкеннің «Ұлттық экономика негіздері» деп аталатын еңбегінде экономикалық өмірдің мекемелік жағдайлары конституциялық құқықтық нысандар ғана емес, сонымен бірге осы елге тән салт-дәстүрлерді де сіңіруге тиіс деген тұжырымдама жасалған. Осы негізде ГФР-да әлеуметтік нарықтық шаруашылықтың экономикалық жүйесінің пайда болуы соғыстан кейінгі Германияның экономикалық саясатының ғана емес, сонымен бірге XX ғасырдың экономикалық теориясының жаңа деңгейінің заңды нәтижесіне айналды.
Ұлтық экономика мәселесі қазіргі заманғы жағдайда өзінің өзектілігін жоғалтқан жоқ. Біріншіден, өтпелі экономикаларда жаңа тәуелсіз мемлекеттердің экономикның модельдерін таңдауымен, елдердің экономикалық шекараларды анықтауының қажеттілігімен, олардың ұлттық қауіпсіздігімен байланысты. Ұлттық экономикалық жүйелер мен оларды зерттеуге деген ықылас ірі интеграциялық бірлестіктер жүйесінде ел өзінің орнын анықтаған кездегі интеграциялық үдерістер жағдайында одан бетер күшейеді. Екіншіден, ғаламдану барлық елдердің алдына оның жалпы үрдістері мен заңдылықтарын мемлекеттердің ұлттық мүдделерімен үйлестіру мәселесін шешуді талап етеді. Осы мәселенің шешімін табу үшін ұлттық мүдделердің рөлі жөніндегі түсініктерді нақтылап, қазіргі бар ұлттық экономикалық жүйелердің қызметіне өзгеріс енгізу қажет.
Ғаламдану біржақты түсінік емес, ол әлемнің әр алуандылығы, қоғамдық дамудың ұлттық модельдерінің ерекшелігі, қатынастарды өңірлерге бөлу арқылы жүзеге асырылады. Осының барлығы ұлттық экономикаларды зерттеуге деген ынтаны төмендетпейді, керісінше, оларды зерттеуді талап етеді. Ұлттық экономикалардың әлемдік шаруашылыққа кіру тәсілдерінің өзгеруі, ұлттық мүдделерді қорғаудың жаңа нысандарының пайда болуы, экономикалық егемендік проблемасының шиеленесуі, елдердің ғаламданудың біржақты идеяларын жақтаушыларға төтеп беруге тиіс болуы осыған себепкер болды. Ғаламдану ұлттық ерекшеліктерді жоймайтынының тағы бір дәлелі ретінде ұлттықтан жоғары құрылымдар мен халықаралық корпорациялардың жұмыс істеу тәжірибесін атауға болады. Осы мысал аталмыш институттар өзінің қызметін ұлттық жағдайларды, дәстүрлер мен мүмкіндіктердің ерекшеліктері мен артықшылықтарын елемей емес, керісінше соларды пайдалана отырып құратынын көрсетеді.
Ұлттық экономиканы әр түрлі ғылымдар – экономикалық география, экономикалық тарих, халық шаруашылығы экономикасы, халық шаруашылығын болжау, халық шаруашылығы салаларының экономикасы және т.б. зерттейді.
Ұлттық экономиканы экономикалық теория ауқымында қарастыру ел экономикасын сипатау тәсілдемесінен айтарлықтай ерекшеленеді. Осы орайда елдің экономикалық құрылымына ерекше назар аударылады. Экономикалық теория ел экономикасын экономикалық қатынастардың субординацияланған құрылымы ретінде қарастырады. Алайда кез-келген экономикаға, кез-келген экономикалық құрылымға тән экономикалық қызметті (шаруашылық жүргізу нысандарын) үйлестіру қажеттілігі, экономикалық қызметтің (меншіктің) факторлары мен нәтижелерін бөлу, кірістерді бөлу және қайта бөлу нысандарын, жеке меншік және қоғамдық ұдайы өндіріс нысандарын қоғамның экономикалық механизмі, оның институттары мен ұйымдарының бірқатар елдерге тән ортақ қасиеттері ғана бар емес, сонымен бірге олардың айтарлықтай айырмашылықтары да жоқ емес. Аталмыш айырмашылықтар кез-келген экономиканың экономикалық құрылымының элементтерінің осы елдің ерекшеліктеріне байланысты жалпы өзгеруіне орай ерекшеленеді.
Әр елдің экономикасы – ұдайы өндіріс жүйесі. Демек елдің экономикалық тірлігінің ең өзекті мәселесі – осы елдің қарапайым және кең салалы ұдайы өндірісінің ішкі көздері. Тиісінше осы көздерді, экономиканың оңтайлы құрылымын, меншік құқықтарының бөлінуін, қаржы механизмдерін, әлеуметтік-еңбек қатынастарының тұрпатын, сыртқы әлеммен жасалатын байланыстың нысандарын, экономиканы жалпы басқару жүйелерін, ұлттық экономиканың экономикалық шекараларын анықтау кез-келген ұлттық экономиканың негізгі проблемасы болып табылады. Осы орайда да біз әр түрлі елдердің ұлттық экономикаларының ұдайы өндірісінің өзіндік ерекшеліктерінің бар екеніне көз жеткіздік.
XXI ғасырдың басындағы қазіргі заманғы ұлттық экономикаларды жалпы шолудың өзі экономикалық құрылым тұрғысынан алып қарағанда ұлттық экономикалардың түбегейлі айырмашылықтарының барын көрсетеді. Аралас тұрпатта дамыған нарықтық экономикалармен (АҚШ, Батыс Еуропа) қатар нарықтық тұрпаттағы емес орталықтандырылған экономикалар (КХДР), дәстүрлі шаруашылық жүргізу нысандары басым елдер (бірқатар Африка елдері), постиндустриалдық технологиялар негізінде дамитын елдер тіршілік етеді. Кейбір елдер қалыптасқан экономикалық құрылымды дамытуда, ал басқалары өздерінің ұлттық экономикалық жүйесін қалыптастыру сатысын жүзеге асыруда.
Ұлттық экономикалардың осы алуан түрлері мына екі негізгі факторға енгізделеді:
біріншіден, елдердің экономикалық құрылымы осы елдердегі экономикалық жүйенің ерекшелігіне орай қалыптасады;
екіншіден, елдердің экономикалық құрылымы осы елге ғана тән экономикалық емес даму ерекшеліктері мен жағдайына байланысты болады.

2- Тақырып Экономиканың ғылым ретіндегі туризмге байланыстылығы

2.1. Экономикалық құрылым және экономикалық жүйелер

Экономикалық қатынастар үлкенді-кішілі дәрежедегі құрылымды білдіреді. Экономикалық жүйелерді әр түрлі өлшемдер бойынша бөлуге болса да, бірқатар елдердің елдік айрымашылықтарына қарамастан үйлестіру тәсілдері (негізінен), меншік нысандары, экономикалық басқару органдары және т.б. бірдей сол бір экономикалық жүйесі болуы ықтимал. Осының айқын мысалы ретінде нақты социализмнің бұрынғы жүйесінің мемлекеттерін және капиталистік жүйесі бар елдермен, яғни экономиканы нарықтық ұйымдастыруды жоспарлы үйлестірумен; капиталистік емес елдердегі жеке меншіктің басым рөлімен қоғамдық меншіктің өктемдігімен; нарықтық институттар мен ұйымдардың болмауын дамыған нарықтық инфрақұрылыммен салыстыруға болады, көптеген КСРО мен Шығыс Еуропа елдерінің экономикалық жүйесі Батыс елдерінің экономикалық жүйелерінен осы және басқа да белгілермен ерекшеленді. Осының барлығы осы елдердің экономикалық қатынастарының басқа да нақты нысандарында да байқалды.
Экономикалық жүйелердің айырмашылықтары сол немесе басқа елде және қазіргі кезеңдегі жағдайдағы экономикалық құрылыстың ерекшелігіне де айтарлықтай ықпал етеді. Мәселен, дәстүрлі табиғи құрылым басым дамушы елдердің экономикасымен қатар дамыған елдерде технологиялық базасы постиндустриалдық технологиялар мен өндірістік күштерге негізделген қазіргі заманы аралас экономикалық жүйелер дамуда. Демек, біз, мысалы, АҚШ пен Мали, Германия мен Того және т.б. сияқты елдердің экономикалық құрылымындағы айырмашылықтың жер мен көктей екеніне көз жеткіздік.
Сөйтіп, экономикалық құрылым экономикалық қатынастардың бағанышты жүйесі ретінде өзінің экономикасын сол бір қағидалармен дамытатын бірқатар елдерге тән. Аталмыш қағидалар экономикалық жүйелердің дамуының жалпы заңдылықтарына негізделген. Қағидалардың ішінен экономикалық жүйелердің экономиканың технологиялық базисінің, оның өндіргіш күштерінің өзгеруінің ықпалынан дамуын атап өту қажет. Осы байланыс тек соңында ғана байқалса да, ол сол немесе бақса елдің экономикалық құрымында өзгеріс туындататын елеулі әрі тұрақты фактор болып табылады. Экономикалық құрылымға ықпал ететін тұрақты фактор ретінде қоғамдағы құқықтық институттардың қоғамның саяси құрылымы тарапының технологиялық факторларының негізгі рөлін ішінара толықтыратын ықпалын да жатқызуға болады.
Марксизм экономикалық жүйелердің дамуының өндіргіш күштердең даму деңгейінен тәуелді екенін өндірістік қатынастардың өндіргіш күштердің даму деңгейі мен сипатына сәйкестік заңы нысанында қалыптастырды. Осы заңға сәкйес басқа да негізгі, яғни капиталистік қатынастарды социалистік қатынастармен, ал капитализмді – социализммен сөзсіз ауыстыру қажет екені жөніндегі ереже де негізделді. Нақты қоғамдық өмірден экономикалық жүйелер бір сызықпен дамымайтынын, ал жүйелерді өндірістік қатынастар тұрпаты бойынша бөлу өлшемі жүйелерді сыныптаудың жалғыз ғана өлшемі емес екенін айғақтайды,
Әр түрлі экономикалық жүйелер біруақытта қатарлас тіршілік етеді, олар бір деңгейдегі технологиялық базиске сүйеніп «өмір сүреді». Ғаламдану экономикалық жүйелердің сипаты мен тұрпатын анықтауды одан сайын қиындатады. Елдер өңірлік экономикалық бірлестіктер жүйесіне көптеп кіруде, осының арқасында сол немесе басқа өңірлік интеграциялық топтарға кіретін елдердің біртұраптты экономикалық жүйелері қалыптасып келеді. Нәтижесінде елдер топтарының ұлттық экономикалары өзінің экономикалық жүйесі бойынша өте ұқсас болып барады.

3- Тақырып Ұлттық шаруашылық жүйесіндегі экономика салалары

3. 1. Экономикалық құрылым және ұлттық экономикалық жүйе
Экономикалық жүйенің ерекшелігі елдің ұлттық экономикалық құрылымының ерекшеліктерін толықтай көрсетпейді. Ұлттық экономикалық құрылым экономикалық жүйенің ерекшелігінің ғана емес, сонымен бірге елдің экономикалық емес айрымашылықтарының нәтижесінде де ерекшеленеді. Ұлттық экономикалық жүйе – экономикалық құрылымның елдің дамуының оның салт-дәстүрлерінің, жағдайының, мәдениетінің және т.б. факторлар сияқты ұзақ уақыт бойы жойылмайтын факторлардың ықпалын кіретін бай әрі мазмұнды сипаттамасы. Осы факторлардың іс-қимыл жасау нәтижесінде экономикалық құрылымның элементтері, қоғамның институттары мен ұйымдары өзара ерекше бағынышты, яғни олардың нысандары да ерекше болады. Демек, экономикалық құрылым мен экономикалық жүйе осы елдің нақты жағдайында ұлттық экономикалық жүйенің ерекшелігін алады. Ұлттық экономикалық жүйе сол немесе басқа елдің нақты жағдайындағы экономикалық жүйе мен экономикалық құрылымның ерекшелігінің көрінісі болып табылады. Айтылғанның негізінде сол бір технологиялық негізде дамитын, экономикалық жүйесі бірдей елдерге осы экономикалық емес факторлар іс-әрекет жасауына байланысты, олардың ұлттық экономикалық жүйелері әр түрлі болады.
Осының мысалы ретінде қазіргі заманғы аралас экономикалар негізінде дамитын АҚШ-тың, Швецяиның, Германияның экономикаларының айырмашылықтарын келтіруге болады. Осы елдерде мемлекеттік шығынның үлесі айтарлықтай ерекшеленеді. Мысалы, жалпы мемлекеттік шығындардың үлесі (ЖІӨ-ге %-да) осы елдерде 1996 жылы тиісінше 32, 64 және 49%-ды құрады. Батыс Еуропаның бірқатар елдерінде бірдей технологиялық негіз бен аралас экономика жүйесінде әлеуметттік қорғау жүйесі әр түрлі. Осы елдерде халықтың неғұрлым бай және ең кедей бөлігінің, ақшалай кірісінің, кедей халықтың үлесі мен теңсіздік дәрежесінің арақатынасы да айтарлықтай ерекшеленетіні кездейсоқ емес. Мәселен, XX ғасырдың 90-шы жылдарының ортасында Батыс Еуропа елдерінде Джини коэффициенті Финляндияда – 0,18, Швецияда – 0,24, Германияда – 0,28, Ұлыбританияда – 0,36 құрады. Қаржы нарығының ұлттық модельдері әр түрлі, Орталық банктер де әр түрлі рөл атқарады.
Көрсетілген айырмашылықтар кездейсоқ емес – олар елдің ұлттық ерекшеліктерінің нәтижесі ретіндегі ұлттық экономикалық жүйелердің ерекшеліктерінің өнімі.

4- Тақырып Туризм салаларының жұмыс істеу жағдайлары
4. 1. Ұлттық экономикалық жүйе және ұлттық экономика үлгісі.

Бір деңгейде дамып келе жатқан бірқатар елдердің ұлттық экономикалық жүйелері көбінесе ұқсас келеді. Осы елдердің деректері, әдетте, әлеуметтік қорғау жүйелерімен, экономикалық институттарымен, мемлекеттік экономикалық саясаттың қағидаларымен және т.б. ұқсайды. Мұндай жағдайда осы елдердің даму үлгісі немесе ұлттық экономикасының үлгісі бірдей деп айтылады.
Сөйтіп, осы ұғым сол бір экономикалық жүйе негізінде дамитын алдердің тобына ұлттық экономиканың сол бір қасиеттері мен белгілері тән (елдердің айырмашылықтарына қарамастан) екенін білдіреді. Нәтижесінде әлемнің барлық ұлттық экономикалық жүйелерін ұқсас (модельдер) топтар бойынша сынтыпауға, ал сол бір экономикалық жүйенің базасында әр алуан ұлттық экономикалық жүйелер емес, сонымен бірге әр түрлі ұлттық экономикалық модельдер қатар өмір сүре алады. Осы орайда ұлттық экономика модельдерінің саны ұлттық экономикалар жүйелерінің санынан сөзсіз аз болады.
Айтылғанның дәлел ретінде Еуропадағы бірқатар ұлттық экономикалық модельдердің барын келтіруге болады. Қазіргі уақытта солтүстік елдердің ұлттық экономикасының үлгісі (Швеция, Финляндия, Норвегия, Дания), оңтүстік еуропалық үлгісі (Португалия, Италия, Греция) жеке атап өтіледі. Мұның өзінде латынамерикандық даму үлгісінің еуропалық модельден біршама дәрежеде әлеуметтік теңсіздігімен ерекшеленеді. Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің қарқынды дамуына орай зерттеулерде бірқатар жылдам дамып келе жатқан Азия елдері атап өтіледі. Әрине, Африканың көп елдерін африкандық ұлттық экономикалық үлгісінің ерекше түріне жатқызуға болады.
Сөйтіп, ұлттық экономика модельдерін жеке бөлудің арқаында бірқатар елдердің экономикалық дамуының ерекшеліктерін ғана емес, сонымен бірге ұлттық елдік ерекшеліктерге қарамастан олардың экономикалары мен экономикалық құрылымындағы ортақ нәрселерді жүйелеп, анықтауға мүмкіндік береді.
5- Тақырып Туризм экономикасының теориялық негіздері

5. 1. Ұлттық экономика үлгісін қалыптастыру қағидалары

Ұлттық экономика үлгісін қалыптастыру – ұзақ уақытқа жалғасатын үдеріс. Ол экономикалық өзгерістердіңі нәтижесі ғана емес, сонымен бірге экономикаға тікелей қатысы жоқ бірқатар факторлардың салдары болып табылады. Саяси бағыттың өзгеруі, соғ,ыстар мен басқа да күйзелістер ұлттық дамудың үлгісін нақтылайтын, сонымен бірге оны түбегейлі өзгертетін шешуші фактор болып табылады. Мысал ретінде Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бірқатар елдерде ұлттық даму модельдері мен ұлттық экономикалық жүйелердің өзгеруін атауға болады.
Теориялық талдауда бастапқыда дамуға ықпал ететін форс-мажорлық жағдайларды ескермеу қажет. Бұл жағдайда ұлттық экономикалық модельдер факторлар қоғамдық дамуына іштей тән өзінен-өзі қалыптасатын үдеріс ретінде қалыптасады.
Ұлттық экономкиалық жүйенің маңызын теориялық талдау оның осы кезеңде қоғамның экономикалық жүйесінің қалыптасуынан пайда болған өнім екенін көрсетеді. Экономикалық жүйелердің қалыптасу заңдылықтары әмбебап болып табылады. Олар елдің ерекшеліктеріне байланысты емес, дамудың жалпы заңдылықтарының іс-әрекет жасауының өнімі болып табылады. Екіншіден, экономикалық жүйелердің бір тұрпатының әр алуан нұсқаларының болуы (нарықтың еркіндігінің әр түрлі дәрежесі, мемлекеттің экономикалық дамудың реттеушісі ретіндегі рөлі және т.б.) экономикалық жүйелердің сол немесе басқа тұрпатының алуан түрлі және көп нұсқасының барын растайды. Ең соңында ұлттық даму үлгісін қалыптастыратын осындай нұсқаларды қалыптастырудың объективті үдерісі оның экономикалық өмірі дамитын ел мен оның жағдайының экономикалық емес ерекшеліктерінің өнімі болып табылады. Осы ерекшеліктер ұзақ уақыт жалғасатын тарихи кезең бойы сақталады. Олар экономиканың тарихымен бірге дамиды, алайда экономикалық үдерістердің тегімен салыстырғанда осы факторлардың тегі мен өзгеру қисыны басқадай. Мұның өзінде көп жағдайда жүйені, сондай-ақ мемлекетті басқару нысанын таңдау еркіндігін шектейтін өркениеттік факторлар, мәдениет негіздері ерекше тұрақты әрі олар өзгермейді..
Сөйтіп, ұлттық экономика модельдерінің қалыптасуының екі белгіленген қағидасын жеке атап өту қажет.
Біріншіден, қоғамның экономикалық жүйесі мен экономикалық құрылымының қалыптасуының объективтік үрдісі. Осы үрдістерді, заңдылықтарды талдау ел экономикасының дамуының қандай нысандары, тарихи келешекте оның «мінсіз» экономикалық жүйесі қандай болатынын көрсетуі тиіс. Осы болжамның нормативтік және ол сол немесе басқа кезеңде жүзеге асырылатыны міндетті емес. Алайда қоғам жүзеге асыратын өзгерістер осы үрдістердің ауқымында болуы және мемлекет экономикалық саясатын қалыптастырғанда оларды ескеруге тиіс.
Екіншіден, елдің экономикалық емес ерекшеліктері. Осы ерекшеліктерді талдау ұлттық экономикалық жүйенің жұмысын бағалап, ерекшеліктерін болжауға мүмкіндік береді. Осы орайда мына факторлардың тобын ескерген орынды.
♦ Елдің табиғи ерекшеліктері. Елдің орналасу, оның ресурстық мүмкіндіктері, пайдалы қазбалардың запастары, елдің аумағының көлемі мен ауа-райы жағдайлары мен т.б. экономикалық үлгіні қалыптастырудың елеулі факторы болып табылады. Елдің өндіргіш күштерінің дамуы ұзақ уақыт жалғасатын үдеріс. Ол әрбір уақыт сәтінде өткен ұрпақтар жинақтаған дағдыға, білімге, біліктілікке, қолда бар ресурстарға сүйенеді. Мысалы, қазіргі заманғы жапон экономикасының үлгісі осы елдің аумағының тарлығы мен табиғи ресурстардың, оның ішінде ауыл шаруашылығы өнімі өндірісі үшін әжептәуір жетіспеу факторына орай қалыптасқаны белгілі. Жапон экономикасының жоғары технологиялығын көп жағдайда осы фактор ынталандырды. Герман үлгісінің қалыптасуына көбінесе осы елдің Еуропаның орталығында орналасуы ықпал етті. Қазақстандық экономиканың ерекшеліктері еліміздің табиғи ресурстарға бай болуымен және орасан зор аумағымен (Қазақстан өзінің аумағы бойынша әлемнің ең ірі он мемлекетінің арасында тоғызыншы орынды алады), халықтың шағын санымен және халықтың төмен тығыздығымен (1 шаршы метрге 5,6 адам) байланысты. Экономика мен капитал салымының құрылымының ерекшелігі, өңірлік ерекшеліктердің маңызы да осыған байланысты.
♦ Тарихи дамудың ерекшеліктері – ұлттық экономиканың қалыптасуының аса маңызды факторы. Осы орайда әрбір уақыт сәтінде елдің жалпы тарихи дамуы мен оның жаңа тарихы да экономикаға әр түрлі ықпал етеді. Ұзақ уақыт бойы Қазақстан мен Ресейдің, сондай-ақ бұрынғы Кеңес Одағының аумағында басқа да мемлекеттердің бірлесіп тарихи дамуы олардың экономикалық өмірінің барлық жақтарын, яғни шаруашылық ұйымдастырудың құрылымы мен нысандарын, халықаралық байланыстарды және т.б. негізінен ұқсас болуына әсеріе тигізді. Жаңа тарих – біртұтас мемлекеттің ыдырауы Қазақстанды қоса алғанда бұрынғы КСРО-дың барлық мемлекеттерінің экономикалық дамуына әлі ұзақ уақыт бойы ықпал ететін болады. Еркін бәсекеге негізделген американдық даму үлгісінің өзіндік ерекшелігі елдің кең байтақ аумағына халықтың көшіп келіп оны игерген кездегі АҚШ-тың қалыптасу тарихынан басталады. Тарихи фактор сол немесе басқа экономсикалық іс-шаралардың радикалдығының дәрежесіне және көп жағдайда мемлекеттердің экономикалық шешімдеріне де айтарлықтай ықпал етеді. Бұл әсіресе сыртқы экономикалықө қызмет жөніндегі әріптестерді таңдағанда, мемлекет сол немесе экономикалық топтарға бағыт белгілегенде білінеді.
♦ Ұлттық экономика үлгісінің қалыптасуына өркениеттік факторлар өте терең ықпал етеді. Қалыптасқан мәдени, діни және басқа да дәстүрлер мен елдің құндылықтарынан құралатын өркениеттік факторлар ұрпақтан-ұрпаққа көшеді, елдегі өзгерістерді көтермелейді немесе оларды шектейді, оларға өзіндік түр береді. Экономикалық саясаттағы осы ерекшеліктерді ескеріп өзгерістерді қарқындатуға және нақты елдің дәстүрлеріне жауап беретін ұлттық экономика үлгісін құруға мүмкіндік береді. Экономикалық тәртіп жүйесі әлеуметтік нарықтық шаруашылықтың элементі ретінде, мысалы, Германияда көбінесе неміс мәдениетіне тән қызметті реттеу жөніндегі қалыптасқан дәстүрге байланысты. Жапонияның мәдени және діни дәстүрлерінің ерекшеліктері елдің қазіргі кезеңдегі экономикасының ерекше менеджмент жүйесінің, әр түрлі басқару деңгейлерінің арасындағы арақатынастардың ерекше болуына, басқа ерекшеліктерге ықпал етті. Қазақстандық қоғамда этникалық, тілім емн мәдениеті жағынан әр түрлі, алайда тарихи тағдырлары тоғысқан 130 халық пен ұлттың өмір сүру ерекшелігі қоғамдық, сонымен бірге экономикалық өмірдің барлық салаларына да өз әсерін тигізеді.
Объективтік үрдістер мен ұлттық ерекшеліктерді талдаумен қатар тағы екі факторды, яғни елдің жаңа ұлттық экономикалық жүйенің қалыптасу сатысындағы дамуының бастапқы деңгейі мен қоғамның саяси ұйымының ерекшеліктерін зерттеп, есепке алу қажет.
Жүйенің бастапқыда қалыптасу деңгейіне елдің өндіргіш күштерінің жай-
күйі мен экономикалық әлеуеті ғана емес жаңа экономикалық жүйенің қалыптасу алғышарттарының жеткіліктілігі де кіреді. Осы алғышарттардың жеткіліктігіне елдегі қайта құру өзгерістерінің жалдымдығы ғана емес, сонымен бірге даму үлгісін таңдау да байланысты. Қазіргі кезеңдегі нарықтық өзгерістер барысында, мысалы, бұрынғы Кеңес Одағының аумағында пайда болған басқа елдерменс алыстырғанда бұрын жеке меншік сектор мен тауарлық өндіріс дамыған Польша Венгрия сияқты елдерде трансформациялану жылдам жүзеге асырылуда.
Ұлттық экономиканың үлгісін қалыптастыруға мемлекеттің
экономикалық саясатты таңдауы да ерекше ықпал етеді. Экономикалық саясаттың бағыты, әдетте, мемлекеттік билік пен оны ұйымдастырудың ерекшеліктерімен байланысты таңдалады. Мысалы, ТМД елдерінің ұлттық экономикалық жүйелеріндегі қайта құру нұсқасын таңдаудағы ерекшеліктер осы фактордың іс-қимыл жасауымен байланысты. Қазақстанның саяси үлгісіне тұтас, бөлінбейтін және қол сұғылмайтын аумағы бар, барлық мемлекеттермен халықаралық құқық қағиадарына негізделген қатынас жасайтын егемен мемлекет ретінде анықтама беруге болады. Конституцияға сәйкес Қазақстан Республикасы – демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтiк, президенттік басқару нысанындағы, идеологиялық және саяси әр алуан мемлекет. ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев өзінің «Қазақстандық жол» деп аталатын кітабінің алғысөзінде «Қазақстанның көшбасышылығы өтпелі кезеңнің сәтті таңдалған саяси-экономикалық үлгісіне негізделеді.
Теориялық талдауда өзінің негізінде құрылатын экономикалық жүйені қайта құру мен жаңа экономикалық жүйені қалыптастыруды айыра білу қажет. Егер бірінші жағдайда ұлттық экономиканың үлгісін жетілдіру жөнінде айтылса, екіншіде – ұлттық экономиканың үлгісін құру жөнінде сөз қозғалады.
Қазақстанда жаңа экономикалық жүйе қалыптастыру үдерісі жүріп жатыр, сол себептен бірінші кезекте жаңа ұлттық экономика құрудың күрделі үдерісінің барлық қағидалары мен факторларын ерекше талдау қажет.

6- Тақырып Туристік нарық

6. 1. Ұлттық экономика үлгісінің дамуы мен қалыптасуының объективтік үрдістері

XX ғасырдың, әсіресе, оның екінші жартысындағы дамуының әлемдік тәжірибесі әр түрлі, ең алдымен қазіргі уақытта дамыған елдердің экономикасында пайда болған бірқатар тұрақты заңды үрдістердіанықтауға мүмкіндік береді. Қоғамды қайта құру мен Қазақстанның тиімді ұлттық экономикалық жүйесін құру жөніндегі шараларды ойдағыдай жүзеге асыру үшін елдің қазіргі кезеңдегі нақты, ұлттық, тарихи және өркениеттік ерекшеліктері жағдайындағы осы үрдістерді міндетті түрде ескеру қажет.
Бірінші. Қоғамның дамуында нарықтық экономика, ресурстарды нарықтық бөлу мен олардың тиімділігін бағалау негізгі рөл атқаратынын тағы да дәлелдеді. Өйткені нарық – экономикалық қызметті үйлестірудің өктемді нысаны, ол қоғамдағы өндіріс пен тұтынудың байланысының сипатын анықтайды және қоғамда шаруашылық жүргізудің негізгі нысаны болып табылады. Бұрынғы социалистік елдер мен басқа да кейбір мемлекеттердегідей тауарлық-ақша қатынастарынан бас тарту әрекетінің сәтсіз болуы нарықтың және нарық жүйесінің бірегей рөлінің айқын дәлелі. Несмотря на то, что в XX ғасырда нарық жүйесінде бірқатар өзгерістер орын алса да қазіргі жағдайда да оның негізгі элементтері мен қасиеттері сақталды. Бұған, біріншіден, бастамашыл кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын нарық субъектілерінің жеке тәуелсіз жағдайы мен осының арқасында капиталистік үрдістердің дамуы жатады. Екіншіден, нарық жүйесінде бірін-бірі толықтыратын толық нарық жүйелерінің болуы тиіс. Үшіншіден, нарықтық қызметті құқықтық қамтамасыз етуді қоса алғанда, нарық жүйесі нарық институттарының толық жүйесінсіз жұмыс істей алмайды. Нарықтық экономика экономикалық жүйенің микро- және макродеңгейлерінің бірлігі ретінде көрсетілген элементтердің барлығын біріктіреді. Кез-келген элементті жеткілікті бағаламаудың салдарынан елдің нарықтық әлеуеті толықтай пайдаланбауына әкеп соқтыруы ықтимал. Сондықтан Қазақстан экономикасының алдына жаңа ұлттық экономика үлгісін қалыптастыру үлгісін, яғни экономиканың негізі ретіндегі нарық жүйесін құру міндеті тұр.
Осыған байланысты бұрынғы социалистік жүйенің тәжірибесін ескерудің маңызы зор. Осы тәжірибеге тарихи келеңсіздік, кездейсоқтық деп қарасақ, онда біз қазіргі кезеңнің дамуының дамуының жалпы заңдылықтары мен үрдістерін терең түсіне алмаймыз. Ал осы тәжірибені әлемдік дамудың қайшылықтарын шешудің нысаны мен тәсілі ретінде қарастырсақ, онда керісінше заңдылықтарды елемеу және нақты қатынастардың қиындықтары экономикалық жүйені шешілмейтін қарама-қайшылықтарға душар ететіні және ең соңында оның құрдымға кетуіне әкеп соқтырады.
Осы орайда КСРО мен басқа мемлекеттердегі нақты социализмнің т тарихи фактісі қызықты. Әлеуметтік-экономиклық дамудың таңдалған үлгісінде қазіргі кездегі қоғамдық үрдістер мен заңдылықтардың қиындықтары мен қарама-қайшылықтары ескерілмеді және ол тиімділіктің өсу талабымен үйлеспеді. Бұрынғы экономикалық үлгінің 1985 жылы жаңа үлгіге көшуге жасалған әрекет бірқатар себептерге байланысты сәтсіз аяқталды, осының салдары түбегейлі өзгерістерге, яғни бұрынғы жүйенің бұзылуына және жаңа жүйеге көшуге жол ашты. Әрине, социализм тәжірибесінен нарықтық қатынастардың, тауарлық өндірістің, демек, тиісінше кәсіпкерліктің нақты рөлі ескерілмеді, осының өзі жүйенің тиімсіздігінің шешуші факторына айналды. «Іс жүзінде таза социалистік үлгі құру» әрекетінің салдарынан қазіргі кезеңдегі экономиканың қиындықтары еленбеді әрі оңайлатылды.
Екінші. Қазіргі кезеңдегі экономиканың мақсаты бүкіл халық шаруашылығын саналы түрде реттеуге саяды. Осы мақсат нарықтық шаруашылығы бар барлық дамыған елдердің экономикалық өмірінің фактісіне айналып отыр. Экономиканы мемлекеттік реттеу тәжірибесі, қоғамда әлеуметтік және экономикалық тұрақтылықты, ғылыми-техникалық прогресті және т.б. қамтамасыз етудегі мемлекеттің атқаратын функциялары бұрындағы сияқты мемлекеттің нарықтың кемшіліктерін жою арқылы ұдайы өндіріс барысына жәй ғана ықпал етуін ғана емес, сонымен бірге жаңа құбылыс, яғни бүкіл ұлттық шаруашылықты саналы әрі тұрақты түрде реттейтінін растайды.
Мемлекеттік реттеудің қажет екені жөніндегі тұжырым XIX ғасырдың соңында жасалған болатын. Алайда, егер дамыған елдердің шаруашылықтарын алатын болсақ, либерализмнің немесе кейнсиандықты жақтаушылар жариялаған доктриналарға қарамастан олардың экономикалық өмірлерін реттеу XX ғасырдың екінші жартысынан бастап іс жүзіне енгізілген болатын. Сол себептен мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік дамуға жұмсайтын шығыны жылма-жыл артып отырған. 1-кестенің деректерінен XX ғасырдың 60-шы жылдарда мемлекеттік шығынның өсуі экономиканың дамығанын, осының нәтижесінде 1960 жылмен салыстырғанда мемлекеттік шығынның ЖІӨ-ге үлесі 1999 жылы 1,5 есеге ұлғайғанын көрсетеді. Соңғы он жылда өсу баяулап, ал кейбір елдерде тоқтаса да, осының өзі жасалған жалпы тұжырымды жоққа шығармайды.

1. Мемлекеттік шығынның өзгеруі, ЖІӨ-дің %-ы
Ел 1913 г.
1920 г.
1937 г.
1960 г.
1980 г.
1990 г.
1996 г.

Австралия
16,5
19,3
14,8
21,2
34,1
34,9
36,6

Австрия

14,7
20,6
35,7
48,1
38,6
51,7

Ұлыбритания
12,7
26,2
30,0
32,2
43,0
39,9
41,9

Германия
14,2
25,0
34,1
32,4
47,9
45,1
49,0

Канада

16,7
25,0
28,6
38,8
46,0
44,7

АҚШ 7,5
12,1
19,7
27,0
31,4
32,8
33,3

Франция
17,0
27,6
29,0
34,6
46,1
49,8
54,5

Швеция
10,4
10,9
16,5
31,0
60,1
59,1
64,7

Жапония
8,3
14,8
25,4
17,5
32,0
31,3
36,2





Экономиканың негізгі буыны қайсы бір өнімнің өндірісінде маманданудан күннен-күнге алшақтап, елдің бүкіл халық шаруашылығын және тағы да бірнеше елдің шаруашылығын қамтитын қоғамдастырудың нысандары пайда болса да мемлекеттің ғана емес, сонымен бірге басқа құрылымдардың (ірі корпорациялардың) рөлі артып келеді. Негізгі буындардың сол немесе басқа өнім өндірісінің салдарын саналы түрде ескеруді шаруашылық қызметтің ероежесіне айналдырып келеді. Бүкіл экономиканы реттеуде мемлекетпен қатар корпорациялар ғана емес халықаралық құрылымдар да үлкен рөл атқара бастады. Алайда реттеу шаруашылықтың басты нысаны болып қала беретін нарықтық экономиканы реттейтінін көрмеуге болмайды. Бұл жағдай бүкіл экономиканы реттеудің қалыптасуы нарықтық шаруашылықты ығыстыру мен оның жоғалуын білдірмейтінін растайды.
Айтылғаннан экономикалық практика бүкіл қоғамдық шаруашылықты тұрақты әрі саналы түрле реттеу қажет екенін дәлелдейді және ол экономикалық практикамен расталып, мэкономикалық өмірдің күнделікті фактісіне айналды. Ұлттық экономика үлгісін қалыптастырған кезде де осы үрдісті ескерген орынды.
Үшінші. Барлық азаматтардың әлеуметтік жағынан қалыпты өмір сүруі үшін әлеуметтік орнықты қоғам қалыптастыру үрдісі айқын байқалады. .
Аталмыш үрдіс барлық дамыған мемлекеттердің экономикалық дамуында байқалады және үрдіс нарықтың дамуымен байланысты емес дамиды. Қазақстанда қазақстандық халықтардың арасында қоғамның идеялық жағынан бірігуін қамтамасыз еткен ұлтаралық келісімге, ұлтаралық бірлік, діни төзімділігі мен діни сеніммінің еркіндігіне қол жеткізілді.
Қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуына, экономикалық жүйелердің дамуына қоғамның барлық мүшелерінің өмір сүруін қамтамасыз ететін тиісті ішкі жағдайлар кіреді. Қоғамның жекелеген мүшелерінің жағдайы мен тегіне, ұлтына қарамастан қоғам өндіріске адамның қатысуынсыз, оның білімін, мәдени және ғылыми әлеуетін жаңартпай, жұмыс істейтін де, сонымен бірге жұмыс істемейтін мүшелерінің лайықты өмір сүруінсіз дами алмайды. Ғалымдардың бағалауы бойынша ХХI ғасырдың басныда Қазақстанның ұлттық байлығындағы адам капиталының өзіндік салмағы оның 1/3 бөлігін құрайды, осыған байланысты оның маңызы артып келеді. Сондықтан қазақсатндық қоғамның алдында білім беру жүйесін жаңғырту және бәсекеге қабілетті адамды дамыту үшін жағдай жасау міндеті қойылып отыр.
Экономикалық жүйелердің даму тарихы экономикада тұрақтылық қоғам мүшелерінің орнықты жағдайына, қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылыққа байланысты екенін растады. Экономикалық прогреске жету және тұрақты экономикалық өсу үшін экономикалық жүйе әлеуметтік жағынан дамуы тиіс. Осы тұжырым экономиканың технократтық көзқарасына қарама-қайшы келеді, оны бұрынғы экономикалық жүйелер мен экономиканың жаңа тарихтарының даму тәжірибесімен дәлелденген. Экономикалық жүйелердің дамуына орай адам өндірістік мүмкіндіктері табиғи, құлдық, тектік шектеулерден босады. Экономикалық жүйелердің дамуы қоғамның барлық мүшелерінің өздерінің мүмкіндіктерін көрсетуі үшін жағдай жасады. Өндірушінің жеке басы XIX –XX ғасырдың басындағы капитализм кезеңіндегі өткемдік жасайтын бағалау қағидасының қамқорлығынан оны капиталы бойынша бірте-бірте босады, бұл дамыған капиталистік елдерде әлеуметтік проблемаларды шешудің көптеген жаңа тәсілдерімен (білімнің тегін болуы, әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесінің дамуы) расталады. КСРО мен бұрынғы социалистік елдерде әлеуметтік кепілдіктердің ауқымды жүйесін құрудың жалпы өркениеттік міндетін шешудің жалпы тарихи әрекеті жсалды, Басқаша айтқанда, XXI ғасырдың басында азаматтардың әлеуметтік әл-ауқаты, әлеуметтік тұрақты жағдайы экономикалық дамудың еңбек, капитал, технология, кәсіпкерлік сияқты белсенді әрі дербес факторына айналып отыр.
Қазіргі кезеңдегі экономикалық жүйелердің іс жүзіндегі тәжірибесі XX ғасырдың екінші жартысында әлемде қоғамның әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз ететін ерекше ұлттық үлгілер қалыптасқанын көрсетеді. Қоғамның барлық мүшелерінің әлеуметтік жағынан қамтылуы – XXI ғасырдың басындағы дамыған экономиканың ең маңызды құрамдасы мен белгісі.
XX ғасырдың соңында XXI ғасырдағы экономиканың негізінің бірі болып табылатын әлеуметтік фактордың ерекше рөлі айқындалды. Жаңа ғасырдың экономикасы жаңаратын білімнің негізінде дамитын болады. Білімге негізделген экономика барлық азаматтар жағынан әлеуметтік тұрақты болмай және адам капиталына мол қаражат салмай тіршілік ете алмайды. Мемлекеттің араласуы экономикаға тікелей қатысумен және мемлекеттік сатып алумен ғана емес, сонымен бірге оның әлеуметтік қажеттілігімен тығыз байланысты. 90-шы жылдары мемлекеттің жиынтық шығынының 60%-на жуық мемлекеттік шығынның жалпы үлесі әлеуметтік мақсатқа жұмсалды. Ұлттық экономика үлгісі жеке меншік кәсіпкерлік бастамаға бағытталған АҚШ сияқты елде де осы үрдіс айқын байқалады. АҚШ-тің мемлекеттік шығынының жалпы сомасындағы әлеуметтік шығынға жұмсалатын аударым 1960 жылы 38,0%-ды, 1980 жылы – 57,2%-ды, 1990 жылы – 58,1%-ды, 1994 жылы – 63,3%-ды құрады.
Тағы бір үрдіс белең алды. Елдің әлеуметтік үлгісіне қарамастан мемлекеттік шығыстың үлесі ғана емес, сонымен бірге тиісті салық салу жүйесі, трансферттер жүйесі, әйелдерді жұмыспен қамту параметрлері, әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесі қалыптастырылады. Мұны әр түрлі еуропалық ұлттық экономикалық жүйелерді салыстырмалы талдау растауға болады.
Айтылғанның негізінде Қазақстан мен басқа да елдер өздерінің ұлттық даму үлгісін іздестіру жолында әлеуметтік тұрақты құрылымға жол ашатын жалпы әлемдік үрдістерді іске асыру тәсілдерінен тысқары қалмауға тиіс. Проблеманы жеңілдету, өтпелі экономиканың әлеуметтік-экономикалық бағытының маңызын өтпелі жүйенің жалпы элементінің, яғни нарықтық қатынастар арқылы ғана тырысу XXI ғасырдың жалпы әлемдік үрдістеріне қайшы келеді.
Төртінші. Қазіргі заманғы мемлекеттердің экономикасы– бұл ашық экономика. Әр түрлі мемлекеттердің бүкіл даму тарихында осындай үрдіс тұрақты байқалды, алайда тек XX ғасырда ғана ол сыртқы экономикалық қызметте өктемдік ете бастады. Экономика нарыққа негізделеді, осыған сәйкес әлемдік нарықта бәсекелестік қатынастарға жекелеген мемлекеттер емес экономиканың жекелеген субъектілері де жасай бастады. Экономика ашық болғаннан кейін интеграциялық үдерістер де қоса жүзеге асырылады, осының арқасында әр түрлі мемлекеттердің ішкі нарықтарының өзара кіруі, ресурстардың олардың арасында еркін қозғалуына мүмкіндік пайда болады. Бұрынғы социалистік мемлекеттердің даму тәжірибесі осы үрдісті елемеу тиімділіктің жоғалуына, мемлекеттің өндірісінің бәсекелік ынтасының ілсіреуіне әкеп соқтыратынын көрсетеді. Сонымен бірге XX ғасырда сол немесе мемлекеттің экономикасының ұлттық шекарадан тыс болмайтынын және ұлттық өндірісті, ең алдымен, ұлттық ұдайы өндіріс ретінде жүзеге асыррылатынын растады. Демек, ашық экономиканы қалыптастырып, елдің экономикалық тәуелсіздігін қамтамасыз ететін ұлттық ұдайы өндірістің үлгісін іздеу проблемасы туындайды.
Экономиканың XX ғасырдағы дамуының жоғарыда атап өтілген үрдістері экономиканың технологиялық негізіндегі қайта құрулардың, атап айтқанда индустриалдық дамудан постиндустриалдық дамуға көшудің арқасында белең алып, машина техникасына негізделген ескі технологиялардың орнына жаңа технологиялар пайда болды. Қазіргі кезеңдегі экономикада биотехнологиялар, ақпараттандыру, микроэлектроника мен компьютерлік техника , ғылымды көп қажетсінетін салалар, жоғары технологиялар қарқынды дамып, тиімді өндіріс жөніндегі дәстүрлі түсінік өзгерді, қызмет көрсету салаларының аясы кеңейіп, өндіріс пен қоғам өміріне жаңа экологиялық талап қойылады.
Осының негізінде экономика саласының меншік, бөлу және т.б. өзекті жаңа үрдістері дамуда. Жаңа технологиялық базада қауымдастық, құрамдастардан құралған және аралас нысандағы әр алуан меншік түрлері қалыптасуда, сонымен бірге азаматтардың экономикалық бірліктерді басқаруға қатысуы мен меншікке әділ қол жеткізуге негізделген меншікті бөлудің жаңа нысандары кеңінен тарала бастады.
Қазіргі заманғы экономика осы қалыптасқан үрдістердің тұрақты әрі заңды екенін байқатады. Сөйте тұра осы үрдістер өзінің маңызы, іс-әрекет жасау нысаны мен салдары бойынша бір-біріне қайшы келеді. Нарықтың дамуы қазіргі уақытта экономиканы мемлекеттің реттеу ауқымымен үйлеспейді. Әлеуметтік жағынан тұрақты экономиканың үрдістерін іске асыру үшін ресурстарды көп мөлшерде қайта бөліп, мемлекет тарапынан реттеу қажет, ал капиталдың жеке мүддесі мен нарықтың негізгі қағидалары басқа мақсатты ұстанады. Экономиканың ашықтығы отандық тауар өндірушілердің мүддесімен үйлесуге тиіс. Қазіргі кезеңде мемлекет осы және басқа қайшылықтарды өзара шешуге тиіс. Сол немесе мемлекеттің нақты жағдайында осы қайшылықтарды ескеру елдің аралас экономикасының үлгісін анықтауға айтарлықтай ықпал етеді.
Сөйтіп, XX ғасырдың екінші жартысында –XXI ғасырдың басында дамыған елдерде экономикалық қатынастардың әр түрлі нысандары мен біркелкі емес экономикалық қатынастар үйлескен XXI ғасырға тән экономикалық жүйенің жаңа түрі, яғни аралас экономиканың түрі қалыптасты. Өткен ғасырдың ортасы мен екінші жартысының нарық пен мемлекеттің бірлігіне негізделген аралас экономикасымен салыстырғанда аталмыш экономика үш негізгі қатынастың, яғни үйлестірілген нарық жүйесінің, мемлекетті саналы түрде реттеу мен әлеуметтік тұрақтылықтың ұштасуына негізделеді.
Жаңа экономикаға тән белгілер оның «білім экономикасы» анықтамасына қайшы келмейді. Алайда, егер бірінші жағдайда экономикалық жүйе, оның негізгі құрылымдық элементтері мен олардың қоғамның экономикалық құрылымындағы рөлі жөнінде сөз қозғалса, екінші жағдайда экономикалық және әлеуметтік дамудың өзекті факторы тілге тиек етіледі.
Осы үш негізгі белгі бірігіп ұлттық экономикалардың экономикалық жүйелері дамитын негізгі жолды және экономикалық сала ғаламданатын XXI ғасырдың аралас экономикасының жаңа тұрпатын құрайды. Дамыған елдердің экономикалық жүйелері негізінен осы жолмен дамиды.
Сөйтіп, Қазақстанның экономикалық жүйесінің жаңа ұлттық үлгісінің қалыптасуы экономикалық дамудың прогрессивтің үрдістерін іске асыратын және осы элементтерді ел экономикасына ғана тән үйлесімде біріктіретін жаңа аралас экономика үлгісін құруға бағытталуы тиіс.

7- Тақырып Туристік экономиканы оқытудағы құрылымдық аспектілері

7. 1. Ұлттық экономиканың мақсаттары

Экономиканың алдында әр түрлі мақсаттар қойылады. Жалпы осы мақсаттар елдің экономикалық және әлеуметтік дамуын қамтамасыз етуге бағытталады. Қойылған мақсаттарға жету үшін тиімділікті, халықтың әл-ауқтын, кірісін арттыру қажет. Алайда ұлттық экономиканың тегі мен маңызынан туындайтын оның айрықша мақсаттары да бар.
Біріншіден, ұлттық экономика ауқымында мемлекет үшін, елдің тіршілігі мен қиындықтарға төзімділігін қамтамасыз ету үшін өте маңызды мақсаттар іске асырылады. Бұл тұрғыда елдің азаматтарын тіршілік ету үшін ең қажетті нәрсемен (тамақпен, тұрғын үймен, электр энергиясымен және т.б.), халықтың ұдайы өндірісі үшін қажет қызметтермен (денсаулық сақтаумен, білім берумен) тұрақты әрі үздіксіз қамтамасыз ету міндеті қойылады. Ұлттық экономика осы міндеттерді экономикалық жүйенің тұрпаты мен экономиканың үлгісі қандай болуына қарамастан әруақытта шешуге тиіс. Осы деңгейдегі мақсттарға аумақтың тұтастығын сақтау, сенімді қорғаныс әлеуетінің және әлемде сындарды саяси беделдің болуы жатады. Елдің тағдыры үшін осы мақсаттардың өте маңызды болуына байланысты олар ешқашан маңызын жоймайды.
Екіншіден, елдің экономикалық мақсаттарына жету үшін ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру қажет. Ел әлемдік экономиканың көшбасшысына жақындап, алғышепке (кемінде жайғасым қатары бойынша) шығу үшін айқын даму стратегиясын (ең жақсы нұсқа – «қарқынды даму стратегиясын») әзірлеп іске асыруға, елдің экономикалық және ғылыми-техникалық әлеуетін өрістетеп, экономиканы келешекті бағыттарға сәйкес қайта құруға, отандық тауар өндіруші үшін қолайлы жағдай жасап, оны сыртқы бәсекеден қорғауға тиіс. 2006 жылы Қазақстанда бүкіл қоғамды мемлекеттің, экономика мен ұлттың бәсекеге қабілеттілікке жетуге бағыттайтын «Қазақстанның әлемнің барынша қабілетті 50 елінің қатарына кіру стратегиясы» қабылданды. 2008 жылы өткен Дүниежүзілік экономикалық форум есебінің қорытындысы бойынша елдің бәсекеге қабілеттілігінің рейтингінің төмендегені атап өтілді. Қазақстан 2007 жылы 61 –ші орында болса, биыл 134 елдің арасынан 66-шы орынмен қанағаттанды.
XXI ғасырда білім беру мен ғылыми әлеует, экономиканың білімдік және технологиялық мүмкіндіктерінің деңгейіне арттыруға бағыттау байсалды бәсекелік артықшылыққа айналды. Бұл жерде сондай-ақ қиын-қыстау уақытта күрделі міндеттерді шешу, ұлттық мүдделерді дамыту мен қорғау үшін ұлттың күш-қуатты біріктіру қабілетінің маңызы зор.
Үшіншіден, елдің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету проблемасы ұлттық экономиканың елеулі проблемасы болып табылады. Экономикалық қауіпсіздіктің құрамдасының қатарына ғылыми-технологиялық, азық-түлік, әскери-өнеркәсіп, қаржы қауіпсіздігін және т.б. жеке атауға болады, бұл атап өтілген құрамдастарға кездейсоқ немесе саналы түрде басымдық берілген жағдайда, олардың сыртқы келеңсіз факторларға тым тәуелді болудың деңгейіне жол бермеуді білдіреді.
Төртіншіден, қоғамның дамуының сабақтастығы ұлттық экономиканың дамуының маңызды аспектісі болып табылады. Атап айтқанда бұл жерде қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылықты қолдау, елдегі қолайлы демографиялық ахуал, әлеуметтік-мәдени ортаның ұдайы өндірісінің қалыпқа келуі, сондай-ақ табиғатты сақтау, жалпы қоғам келешек ұрпаққа қандай мұра қалдыратыны жөнінде айтылады.
Бесіншіден, елдің біртұтас экономикалық кеңістігін қамтамасыз ету. Қазақстан Республикасында өңірлер бойынша өндіргіш күштердің даму деңгейінде елеулі ерешеліктер бар. Сонымен бірге өтпелі экономикада нарық жағдайына сай заңнама әзірлеу, нарықтық тұрпатындағы институттар құру өңірлердің өзара ықпалдасуына, оларды басқарудың жалпы қағидаларын әзірлеуге ықпал етті.
Кез-келген қоғамның дамуы – бұл әр түрлі, диалектикалық жағынан өзара байланысты, ең алдымен оларды түсініп, анық құрылымға бөлуді қажет ететін міндеттерді біруақытта шешу. Қазақстан экономикасының ғылыми негізделген стратегиялық дамуында бүкіл қоғамның әл-ауқатының барынша жету мақсаты қойылған. Басты мақсаттан басқа екінші деңгейдегі міндеттер де бар, олар мемлекет атқаратын, өзін-өзі ұйымдастыру элементіне айналатын, таза нарықтық құралдармен қатар жүйенің тұтастығына қолдау үшін жұмыс істейтін функциялардың жиынтығы ретінде қарастырылады. Жоғары деңгейдегі мақсаттардың орындалуы үшін өмір сүру деңгейі мен сапасын арттыру, біршама әлеуметтік теңдікке жету, әр түрлі қоғамдық топтардың арасында оңтайлы ымыраға келу, адам мен білімге шаруашылық өзгерістердің қуатты күші ретінде бейімделу мәселесін шешу крек.
1997жылы Қазақстанның 2030 жылға дейін даму стратегиясы әзірленді. Стратегияның ұзақ мерзімді басымды мақсаттарына мыналар жатады:
1. Ұлттық қауіпсіздік
Қазақстан аумағының толық тұтастығын сақтай отырып еліміздің тәуелсіз егемен мемлекет ретінде дамуын қамтамасыз ету.
2. Қоғамның ішкі саяси тұрақтылығы мен бірлігі.
Қазақстан ішкі саяси тұрақтылық пен ұлттық бірлікті сақтап, оны нығайтқан жағдайда биылғы және кейінші он жылдарда ұлттық стратегияны іске асыра алады.
3. Шетелдік инвестициялар мен ішкі жинақ ақшаның жоғары деңгейі сақталған ашық нарықтық экономикаға негізделетін экономикалық өсу.
Экономикалық өсудің нақты, тұрақты әрі өскелең қарқынға жету қажет.
4. Қазақстан азаматтарының денсаулығы, білім алу мен әл-ауқаты
Барлық қазақстандықтардың өмір сүру жағдайын, денсаулығын, білімі мен мүмкіндіктерін ұдайы арттыру, экологиялық ахуалды жақсарту.
5. Энергетикалық ресурстар.
Тұрақты экономикалық өсуге және халықтың өмірін жақсартуға ықпал ететін кіріс алу мақсатында мұнай мен газды игеру мен экспортын жылдам арттыру арқылы Қазақстанның энергетикалық ресурстарын тиімді пайдалану.
6. Инфрақұрылым, әсіресе көлік және байланыс.
Осы негізгі секторларды ұлттық қауіпсіздікті, саяси тұрақтылық пен экономикалық өсуді нығайтуға ықпал ететіндей дамыту.
7. Кәсіби мемлекет.
Қазақстанның мемлекеттік қызметкерлерінің өз ісіне берілген әрі біздің басымды мақсаттарға жетуде халықтың өкілі болуға қабілетті тиімді әрі қазіргі заманғы корпусын құру.
Еліміздің миссиясы мыналар болып табылады: тәуелсіз, гүлденген әр саяси мызғымайтын және ұлттардың бірлігі жарасқан, әлеуметтік жағынан әділ, бүкіл халқы экономикалық әл-ауқатты Қазақстан құру.
Гүлдену, қауіпсіздік және барлық қазақстандықтардың әл-ауқатының жақсаруы – Қазақстанды осы сөздермен сипаттауға болады. Осы тұрғыда жақын жылдарда экономиканың нақты секторына, оны сауықтыруға, өсу мен мықты әлеуметтік саясатқа қатаң қазынашылық және монетарлық тыйымдар жағдайында ерекше назар аударылатын болады.

Нарықтық экономикасы дамыған елдердің және нарықтық экономикасы дамып келе жатқан индустриалдық елдердің тәжірибесі әлемнің алдыңғы қатарлы елдері экономикалық өсудің инновациялық тұрпатын қалыптастырудың стратегиялық бағытын ұстанатынын көрсетеді.
Қазақстан қоғамдық ұдайы өндірістің инновациялық тұрпатына көшуге тиіс, ол үшін:
– өндіріс сатысының алдында ұдайы өндірісті ғылыми жағынан дайындау;
– кеңейтілген ұдайы өндірісті ресурспен қамтамасыз ету;
– бүкіл өндіріс циклын жаңа озық технологиялар базасында ұйымдастыру;
– өндіріс факторлары құрамдастарының барлық жаңа нұсқаларын құру;
– өркениетті кәсіпкерлердің тобын қалыптастыру;
– инновациялық менеджментті дамыту;
– ұдайы өндірістің кеңейтілген тұрпатының қарқынды түрінің мекемелік талаптарын жасау.
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың "Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында" Қазақстан халқына Жолдауында Қазақстанның әлемнің бәсекеге барынша қабілетті елдердің қатарына кіруінің келесі жеті басымдығы аталған:

1. Бірінші басымдық.
Қазақстанның әлемдік экономикаға ойдағыдай интеграциясы – елдің экономикалық дамуындағы сапалы серпілістің негізі.
2. Екінші басымдық.
Қазақстанның экономикасын тұрақты экономикалық өсудің іргетасы ретінде одан әрі жаңғырту және әртараптандыру.
3. Үшінші басымдық.
Халықтың аз қамтылған тобын қорғайтын және экономиканың дамуын қолдайтын қазіргі кезеңдегі әлеуметтік саясат.
4. Төртінші басымдық.
Қазіргі кезеңдегі білім беруді дамыту, кадрлардың біліктілігін арттыру және мамандығын өзгерту, сондай-ақ Қазақстан халқының мәдениетінің гүлденуі.
5. Бесінші басымдық.
Демократияның одан әрі дамуы және саяси жүйені жаңғырту.
6. Алтыншы басымдық.
Қазіргі кезеңдегі қауіп-қатерге жауап еретін Ұлттық қауіпсіздік стратегиясын іске асыру.
7. Жетінші басымдық.
Қазақстанның мүддесі және өңірлік және әлемдік дамуы серпіні ескерілген теңгерімді әрі сындарды сыртқы экономикалық бағытты одан әрі іске асыру.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты 2007 жылғы Қазақстан халқына Жолдауында экономика мен мемлекеттіктің және еліміздің жаңа даму кезеңіне кіруінің берік іргетасын қалаған, 10 жылдан астам бұрын қабылданған «Қазақстан – 2030» стратегиясының маңызы атап өтіледі. Өткен жылдарда атқарылған жұмыстың нәтижесінде Қазақстан үшінші әлем мемлекеттері қатарынан шығуы. Келесі 10 жылдықта мына он міндетті шешу жоспарланып отыр:
Бірінші міндет – экономиканың тұрақты дамуын ғана емес, оның өсуін басқаруды қолдау.
Екніші міндет – өңірлік экономикада жаңа сапалы табысқа жету және ғаламдық экономикада толық құқықты қатысуды қамтамасыз ету.
Үшінші міндет – өндіру секторының тиімділігін арттыру.
Төртінші міндет – әсіресе шикізат емес өндіріс секторының дамуын, экономиканы әртараптандыруды қамтамасыз ету.
Бесінші міндет – қазіргі заманғы инфрақұрылымды өңірлік және ғаламдық экономикадағы біздің рөлімізге сәйкес дамыту.
Алтыншы міндет – қазіргі заманғы білім алу және кәсіби қайта даярлық, «ақылды экономиканың» негізін қалыптастыру, жаңа технологияларды, идеялар мен тәсілдемелерді пайдалану, инновациялық экономиканы дамыту.
Жетінші міндет – атаулы әлеуметтік қолдау мен әлеуметтік саланы нарық қағидаларымен дамыту.
Сегізінші міндет – саяси жүйені дамуымыздың жаңа кезеңінің қисынына сәйкес жаңғырту.
Тоғызыншы міндет – әкімшілік реформаны халықаралық практиканы ескеріп жылдам жүргізу.
Тоғызыншы міндет – жаңа Қазақстанның жетістіктері мен мүмкіндіктерін Орталық Азия өңірі мен әлемдік қауымдастыққа жылжыту.
Үкімет осы міндеттерді орындауға күш-жігерін жұмсауда және олар әлемдік қаржы дағдарысы жағдайында да, сонымен бірге елдің дағдаырстан кейінгі дамуында да шешілетін болады. Жоғарыда атап өтілген міндеттерменг қатар дағдарыстың салдарын еңсеру жөніндегі іс-шаралар кешені де жүзеге асырылады. Қазақстанның Президенті Н.Назарбаев өзінің «Дағдарыстан жаңару мен дамуға» атты 2009 жылғы жолдауында қоғамды кейінгі экономикалық өсуге күш-жігерді біріктіріп, жағдай жасауға шақырады.
Халық таңдаған барлық қазақстандықтардың гүлденуі, қауіпсіздігі мен әл-ауқатының жақсаруы қарастырылған бағыт біздің мемлекетіміздің аса маңызды үш тұғырлы міндеті болып табылады.
Сөйтіп, ұлттық экономикалық жүйе ауқымында оның үлгісі мен ерекшеліктеріне қарамастан жүйенің тұрақтылығы мен тұтастығын сақтайтын өзара байланысты мақсаттар кешені іске асырылады.
8- Тақырып Туризмнің микроэкономикасы

8.1. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКАСЫ
ҮЛГІСІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ


Қазақстан экономикасының ұлттық үлгісін экономиканың XXI ғасырдаңы басындағы дамуының жалпы үрдістері мен заңдылықтарын да, сондай-ақ Қазақстанға тән айрықша ерекшеліктерді ескермей қалыптастыру мүмкін емес. Өткен тарауда айтылғандай ұлттық экономикалық жүйе – бұл сол немесе басқа елдің дамуының жалпы заңдылықтарының нақты көрінісі. Әр елдің осы уақыт сәтінде ресурстардың белгіленген және шектелген жиынтығы болады, ол нақты табиғи, географиялық, тарихи және саяси жағдайларда ресми емес институттардың қалыптасқан жүйесінде дамиды. Осы факторларға кейде шартты түрде анықтама беріледі. Іс жүзінде экономикадағы шығындардың мөлшері мен құрылымы, экономикалық институттардың нысандары мен сипаты, тіпті сол немесе басқа елдің нақты жағдайында дамудың жалпы заңдылықтарын іске асыру мүмкіндіктері де осы факторларға байланысты болады.
Ұлттық экономиканың үлгісінің ерекшелігін сипаттайтын факторлардың ішінен, ең алдымен, табиғи факторларды жеке атау қажет. Табиғи факторлар, әдетте, елдің ұзақ тарихинда тұрақты болады. Екіншіден, орнықты қоғамдық факторлар өзгерсе де, елдің бүкіл тарихында атқаратын елеулі рөлін жоғалтпайды. Осы топтың факторларының арасынан өркениеттік факторларды атап өткен орынды. Үшіншіден, өзгермелі сипаттағы факторлар жөнінде айтатын болсақ, онда аталмыш факторлар нақты кезеңдердің ауқымында біршама тұрақты, алайда осы кезеңдерден тысқары олардың нысаны өзгереді. Осындай қасиет саяси, геосаяси және басқа да осындай факторларға тән болады.
Қайта құрудың бірінші кезеңінде ұлттық экономиканы қалыптастырудың қарама-қайшылықтары
Қазақстандық өтпелі экономика мен оны реформалаудың ерекшеліктері бірқатар факторларға байланысты. Атап айтқанда осы факторларға мыналар жатады.
Біріншіден, Қазақстанның өтпелі экономикасы біртұтас мемлекеттің – бұрынғы КСРО тараған және осыған байланысты қалыптасқан республикааралық, өңіраралық және шаруашылықаралық байланыстар, бұрынғы одақтас республикалардың экономикаларына өте тәуелді болған біртұтас экономикалық кеңістік өзінен-өзі бұзылған жағдайда жұмыс істеді. Экономикасы өтеплі бірде-бір мемлекет осындай жағдайды басынан кешірмеді. Осының өзі ТМД елдері, оның ішінде Қазақстанның өтпелі экономикасының бірегейлігінің белгісі болып табылады. Осының салдарынан дағдарыс тереңдеп, өндірістік үдерісті тұрақтандырудың жай-күйі де күрделенді.
Екіншіден, елімізге бұрынғы жүйеден қыруар ауыр қаржы, өндірістік, құрылымдық проблемалар мен инфляцияның, өндіріс пен жұмыссыздықтың деңгейінен пайда болған орасан зор теңгерімсіздіктен туындаған экономикалық және әлеуметтік дағдарыс қалды. Реформалар барысында дағдарыс тереңдеп қана қоймай, бір экономикалық жүйеден сапасы басқа өзге жүйеге көшудің шығыны қордаланған жүйелі дағдарысқа айналды. Сондықтан елімізге экономиканы жүйелі дағдарыс жағдайында мемлекеттік дағдарысқа қарсы іс-шаралармен үйлестіріп реформалауға тура келді.
Үшіншіден, Қазақстанда трансформациялық үдеріс нарықтық институттар мен инфрақұрылымдар болмаған, сапалы заңдар мен заңнама актілері, еліміздің нарықтық экономикасының басқа да құрамдастары өте тапшы болған уақытта басталды. Жоспарлы экономикаға қызмет көрсеткен институттар мен инфрақұрылымдар қызмет көрсету үшін ғана емес, тіпті трансформациялауға да жарамсыз болды. Мұның өзі жаңа институттарды қалыптастыру үдерісін одан әрі күрделендірді. Экономика тәжірибе мен білім, уақыт жетіспеген кезеңде реформаланып, сонымен бірге нарықтық институттар да құрылды, осының салдарынан еліміздің экономикалық саясатында ірі қателіктер мен келеңсіздіктердің орын алғаны рас. Билік осы стратегияны қолдану салдарынан бірталай қателік мен келеңсіздікке жол беруге мәжбүр болды әрі өтпелі кезеңнің трансакциялық шығыны да артты.
Төртіншіден, қазақстандық экономика реформаның алғашқы екі жылында рубль қолданылатын аймақта болғандықтан, ол Ресейдің қаржылық және ақша-кредит саясатына тәуелді болды. Қазақстан сол жылдары Ресейдің экономикалық саясатын талқылауға мүмкіндігі болмаса да сол саясатты ұстанды. Сөйтіп, ТМД-ның барлық елдерінің экономикасы сияқты Қазақстанның өтпелі экономикасы тіпті бұрынғы социалистік шығыс еуропалық елдер мен Балтық елдерінің тарихында кездеспеген бірде-бір өтпелі экономикаға ұқсамайтын ерекше түрдегі өтпелі экономика болып табылады. Аталмыш экономиканың мәні мен нысаны бойынша антогонистік экономика түйіскен аралықта қалыптасқан экономиклық қатынастар жүйесінің бұрынғы кеңес тұрпатындағы өьпелі экономика деп атаған орынды.
Қайта құрудың бірінші кезеңінде нарықтық экономикалық жүйенің мекемелік негіздері құрылып, Қазақстанның жаңа ұлттық экономикалық жүйесін қалыптастыру жолындағы маңызды қадам жасалды.
Осы тұрғыда бірінші кезеңде қабылданған іс-шараларға бағалар менс ауданы ырықтандыру; экономиканың ашықтығын; жаппай жекешелендіру; салық жүйесін қалыптастыру; екі деңгейлі банк жүйесін қалыптастыру; нарықтық экономика субъектілерінің мінез-құлқын реттейтін негізгі заңдар мен кодекстерді қабылдау жатады.
Осы іс-шаралар мен жүйедегі басқа іс-қимылдар бірқатар өткір қайшылықтар мен салдарларды, туындатып, көлеңкелі экономика айтарлықтай күшейіп, жемқорлық та кеңінен етек алды; бюджет тапшылығында салықтар да нашар жиналды; мемлекеттің рөлі әлсіреп, еліміздің байлығы, оның ішінде табиғи ресурстары қоғамның азғана бөлігіне бұйырып, сол себептен олигархтық жүйелер қалыптасты. Ерекше түрдегі табиғи монополиялардың рөлі күшейіп, бәсекеге тең құқықты қатысу мүмкіндігі жойылды; ұлттық өнеркәсіп құлдырап, ұлттық нарықты импорттаушылар басып алды; халықтың кірісі тең бөлінбеді, Экономиканың құрылымы отын-шикізат кешеніне бейімделіп, ғылымды көп қажет ететін салалардың дамуы тоқтады. Осы және басқа да салдарлар бірінші кезеңдегі экономикалық саясаттың негізі қаланған жалпы тәсілдемелердің нәтижесінде пайда болды.
Қазақстанның экономикасы бірінші кезеңдегі қайта құру нәтижесінде қазіргі жағдайда да оның дамуының сипатын айқындайтын, әлеуметтік-экономикалық саясаттың бағытын сілтейтін терең қарама-қайшылықтармен беттесті.

9- Тақырып Туризм дамуының әлеуметтік және экономикалық болжамдар

9.1. Орнықты табиғи факторлар мен олардың экономикалық маңызы

Қазақстанда экономикалық жүйеге айтарлықтай ықпал ететін бірқатар табиғи фактор іс-қимыл жасайды. Осы факторлар елдің тарихы мен географиясымиен байланысты, ал оларға мардымсыз ғана ықпал етуге болдады.
Қазақстан – географиялық ерекшеліктері тым анық байқалатын ел. Еліміздің аумағы орасан зор үлкен, табиғи жағдайы да әр түрлі әрі табиғи ресурстарға да бай (олар да жалпы экстремальности), халықтың қоныстануы да, шаруашылықты игеруі де біркелкі емес. Табиғатқа және/немесе тарихқа байланысты географиялық (өңірлік) маңызды факторлардың қарама-қайшылығы экономикалық қызметті жүргізу қағидаларын әжептәуір дәрежеде қалыптастырады. Еліміздің әр түрлі өңірлеріндегі экономиканың ерекшелігі мен тиімділігі көбінесе осыған байланысты болады.
Табиғи жағдай халықтың күнделікті өміріне, оның жұмыс істеуіне, демалуы мен тұрмысына, адамдардың денсаулығына, олардың жан-жақты ықпал етеді. «Табиғи жағдайлар» деген ұғым шаруашылық қызметтің сол немесе басқа түрімен әрқашанда байланысты.
Бір жағынан, еліміздің орасан зор аумағындағы ауа-райы жағдай қатаң мен әрі табиғи аумақтар бір-бірінен өте ерекшеленеді. Елдің ауа-райы ерекше континенталдық ең төмен температура 45°-қа, ал ең жоғары +30°С жетеді. Осының салдарынан шаруашылық жүргізудің біркелкі, стандартты нысандарын қолдануға болмайды, энергияның сыйымдылығын және жалпы өндірістің ресурс сыйымдылығын көбейтуге болмайды, осы факторлар еңбек өнімділігін, өнімнің бәсекеге қабілеттілігін төмендетуге ықпал етеді, сондай-ақ жекелеген өңірлер көп резерв пен экономикалық қолдауды қажетсінеді.
Ауа-райы жағдайлары шаруашылық қызмет салаларына жасайтын ықпалы тиісті экономикалық жағдайда әр түрлі байқалады. Табиғи жағдайлар шаруашылықтың даму қарқынын жылдамдатуы немесе тежеуі, сол немесе басқа қызмет түрінгің дамуына ықпал етуі, яғни шаруашылық кешенінің серпінін де, құрылымын да анықтауы мүмкін. Ауыл шаруашылығына, су, орман шаруашылығына, өндіру өнеркәсібіне, рекреация мен туризмге ол тікелей ықпал етеді. Көп жағдайда құрылысытың құны жергілікті жердің, тау бедерінің сейсмикалығы, орнықтылығы мен сулануы сияқты қасиеттеріне де байланысты болады.
Қазақстанның табиғи жағдайы, оның ішінде ең маңыздысы ауа-райы да әжептәуір әр алуан болып келеді. Қазақстанның аумағы тропикалық және арктикалық – мүлдем әр түрлі жер табиғи аймағы мен ауа-райы белдеуінің арасында орналасқан. Еліміздің аумағының солтүстіктен оңтүстікке қарай едуір аумақты алатынына байланысты оның оңтүстік жартысында дала аймағы ауа-райынан шөл аймағының ауа-райына ауысатыны байқалады, ал континтенталдық батыстан шығысқа қарай ұлғаяды.
«Ауа-райы – экономика – қоғам» жүйесінің ішкі байланысы күшті. Жылытуға жұмсалатын шығынның мөлшері жылыту маусымының ұзақтығы мен жылу тапшылығының мөлшеріне ғана байланысты емес. Жылыту кезеңінің ұзақтығы біршама тең болса да 1 шаршы метр тұрғын үйді ұстаудың өзіндік құны қаңтардағы орташа теператураға барабар екі еседен артық айырмашылығы болуы мүмкін.
Ауа-райының суықтығынан энергия сыйымдылығы, өнімнің өзіндік құны ұлғаяды, оның бәсекеге қабілеттілігі төмендейді, тұрғын үй және өндірістік секторларда жылыту кезеңі ұзарып, қоршаған ортаны қорғауға жұмсалатын шығын көбейеді.
Отын балансында көмірдің көп пайдалануына байланысты экономикалық жүйеге ғана емес, қоршаған ортаға да көтеріңкі жүктеме жүктейді. Осы жүктеменің мөлшері ауа-райы ұқсас елдердің жүктемесінен де артып кетеді. Осының салдарынан ауа-райы жұмсақтау басқа дамыған елдермен салыстырғанда ЖІӨ-нің энергия сыйымдылығы көп және қоршаған ортаның ластану көрсеткіші де жоғары болады.
Табиғи ауа-райына салынатын өзіндік «салық» пен континент ішіндегі жағдайы елдің дамуын тежейтін фактордың бірі болып табылады.
Қазақстан үш нақты және ірілендірілген табиғи-ландшафтық аймақта: Батыс және Солтүстік өңірлер – шөл және ойпатты-дала аймағында, Солтүстік және Орталық өңірлер – дала, жайылымға бай және биік емес шоқпатты (биік емес таулы) аймақта, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс өңірлерде – өзен-көлді, жайылымға бай және таулы аймақта орналасқан. Еліміздің аумағының үштен біріне жуығында орасан зор шексіз жазы, қалғанында – таулар мен қыраттар ораласқан. Алайда Қазақстанның осы аумағының жартысынан көбінде шөл мен шөлейттер орналасқан, ал қалған бөлігінің жартысын дала мен тау, өзен мен көл алады. Қазақстанның аумағы орман-дала, дала, шөлейт және шөлді айқын көрінетін табиғи-климаттық аймақта орналасқан. Осының барлығы еліміздің әр түрлі өңірлерінде тұратын халықтың өмір сүру салты мен тұрмысы мен жұмыс күшінің ұдайы өндірісіне жұмсалатын шығынның құрылымында байқалады.
Ел экономикасында ресурс факторы екі түрлі маңызы бар. Бір жағынан, Қазақстанда экономиканы, әлемдік нарықтағы экспорттық тұрақтылық пен қажеттілікті дамыту үшін табиғи ресурстары мол, ао екінші жағынан – шикізат ресурстарының әр алуан түрі мен мол запасы экономикадағы құрылымдық реформаларды тежеуі де мүмкін.
Қазақстан табиғи ресурстарға өте бай. Қазіргі уақытта 1225 түрлі минералдық шикізат қордаланған 500 жуық кен орнының бары белгілі. Мәселен, Қазақстан қорғасын, вольфрам,мен барит запасы бойынша бірінші орынды, күмістің, мырыш пен хромиттің запасы бойынша екінші, ал мыс, марганец пен флюориттің запасы бойынша үшінші, молибденнің зщапасы бойынша төртінші орында, ал алтынның запасы бойынша алғашқы ондыққа кіреді. Елімізде темір рудасының әлемдік запасының 8%-на, уранның әлемдік запасының 25%-ға жуығы бар. Қазақстан мұнайдың барланған запасы бойынша әлемде 13-ші орында.
Табиғи ресурстардың мол түрінің кейбіреуінің запасы өте ірі әрі оның едәуір көлемі өндіріледі, осының салдарынан еліміз шикізат экспортына өте тәуелді етеді. Өндіру өнеркәсібі ЖІӨ-дің үштен бірін, елеміздің валюта түсімінің 2/3-ін қамтамасыз етеді, салықтар мен жанама аударымдарды есепке алғанда ол бюджетке түсетін кірістің 80%-ға жуығын қамтамасыз етеді.
Сонымен бірге ресурспен молынан қамтамасыз етілу беретін артықшылықтар бірқатар қауіп-қатер тудырады. Табиғи ресурстардың жоғары бағадан тәуелді болуы экономиканың біржақты, бір өнім экспортының дамуына ықпал етеді. Нәтижесінде тауарларды ел ішінде өндіруден гөрі олардың импорты тиімді болуына байланысты, экспорттық емес, яғни экономиканың өңдеу секторларының дамуы тежеледі, инвестициялық белсенділік төмендейді, ал ел экономикасы өзінің экспортының бағасының ауытқуына өте тәуелді болады.
Экологиялық жағдай әсіресе ел әлемдік нарыққа шығып, оның ғаламдық экономикаға кіруі одан сайын артқан жағдайда экономикалық дамудың маңызды факторына айналуда. Қазақстан экономикасына дамыған елдердің экологиялық стандарттары бірте-бірте еніп келеді. Жуық арада барлық ірі компаниялар ISO-14001 халықаралық стандартына сәйкес сертификатталады деп күтіледі. Экологиялық таза өнімге деген сұраныс пен ел экономикасы экспортқа бағытталған жағдайда бірқатар өнімді экспорттауға тыйым салынуы ел экономикасының одан әрі дауын айтарлықтай тежеуі мүмкін. Қазақстан Киот хаттамасын бекітіп (Біріккен Ұлттар Ұйымының ауа-райының өзгеруі туралы негізгі конвенциясының Киот хаттамасын ратификациялау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 2009 жылғы 26 наурыздағы № 144-IV ҚРЗ) ратификациялап, өндірістің ластануы, энергия сыйымдылығы, ресурс сыйымдылығы жөніндегі ақпаратты толықтай ашық жариялайтын болды. Табиғи кешенге жасалатын антопрогендік ықпалдың жоғары деңгейінен бірқатар аумақтар Дүниежүзілік табиғи және мәдени мұра мұрасының объектілер қатарына кіруін тежеп отыр, сондай-ақ мәдени-тарихи ескерткіштердің әлеуетін ойдағыдай пайдалануға мүмкіндік бермейді. Керісінше, ортаның сапасы жоғары бірқатар өңірлерде туризм мен рекреацияны (оңалтуды) дамытуға ықпал етеді.
Соңғы жылдары халықаралық экономикалық бағалау жүйесінің көпшілігі пайдаланатын ластану көрсеткіштерінің өсуіне байланысты экологиялық фактордың экономиканың дамуындағы рөлі күшейді. Өнеркәсіптегі құрылымдық өзгерістер жалпы ластанудың салалық құрылымының өзгеруін күшейтті, осының салдарынан экономика одан сайын «ауырлады», табиғатты, энергияны көп пайдаланатын және «лас» салалардың үлесі көбейді. Экологиялық төлемдер өнеркәсіп құрылымының өзгеруіне, қызметтің экологиялануына жеткілікті ықпал етпеді.
Қазақстандық экономика кеңістігіндегі құрылымдық өзгерістердің нәтижесінде экспорттық ресурстар өндіріліп, бастапқы өңделетін өңірлердің рөлі артты, өңдеу өнеркәсібінің дамыған өңірлерінің көпшлігінің экономикалық үлесі төмендеді.
Өнеркәсіптік өңірлерде шоғырланған ластану деңгейі едәуір жоғары. Мәселен, Өскемен, Шымкент, Ақтөбе, Риддер және Алматы қалаларында ауаның ластану деңгейі қолданыыстағы халықаралық стандарттардан асады.
Қазақстанда 20 млрд тоннадан астам өнеркәсіп қалдық қордаланды. Әр жыл сайын негізінен Қарағанды, Шығыс Қазақстан, Қостанай және Павлодар облыстарында өнеркәсіптің тау-кен өндіру және металлургия саласы 85 тоннадан астам улы қалдық шығарады. Тұрмыстық қалдықты жинайтын, өңдейтін немесе құртатын қазіргі заманғы кәсіпорындардың болмау салдарынан осы қалдықтың 97%-ға жуығы қоқыс тастайтын жерде жойылады. Отын өнеркәсібінде ластайтын өнімді жинап, оны өңдеу деңгейі төмен, ал осы қызметке көп шығын жұмсалатыны өте қауіпті. Мәселен, мұнай өңдеу өнеркәсібі табиғат қорғайтын негізгі қорларға қыруар инвестиция жұмсайды.
Сөйтіп, егер қазақстандық экономиканың шикізатқа осындай қарқынмен басымдық беруді күшейтсе, бұл жағдайда әлеуметтік-экономикалық салдар да өзін күттірмейтіні анық. Қалыптасып келе жатқан экологиялық қауіп-қатердің өндіруші ортасында мұнайдың бағасы өскен сайын тиімділігі аздау скважиналар пайдалануға берілуіне байланысты жалпы да, жеке ластану деңгейі де ұлғайып келеді.
Экономикалық-географиялық фактор елдің орасан зор аумағын, негізгі шикізат ресурстарының арасындағы қашықтықты, оларға қол жеткізудің қиындығын білдіреді. Оның ықпалы бір жағынан, экономикалық-географиялық жағдайды және екінші жағдайда – өңірлік сәйкессіздіктерді бағалаудың көмегімен өлшенеді. Экономикалық-географиялық жағдай –көрші болудың шамасын (өте жақын және алыс көршілердің саны мен олардың саны), шекаралардың өтімділігін, шаруашылық қатынас жасайтын сыртқы субъектілер үшін қол жеткізімділікті (пайданың немесе пайдасыздықтың дәрежесін), осы қатынастардың ауқымын (макро-, мезо- және микродеңгейлер) және функционалдық құрамдастарды (көлік-географическое, демографиялық-географиялық және тағы да басқа жағдай түрлері) анықтайтын маңызды сипаттама.
Қазақстан – аумағының көп бөлігі әлемдік қауымдастықтың негізгі коммуникацияларынан мыңдаған километрге алыс орналасқан әлемдегі ең ірі елдің бірі. Осының нәтижесі жоғары көлік шығыны, өнімнің бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуі, экономикалық және саяси дезинтеграция (қожырау, ыдырау), біртұтас экономикалық кеңістіктің бөлінуі сияқты экономикалық салдарға әкеп соқтырады. Шаруашылықтың көлік сыйымдылығы (ЖІӨ-дің долларына шаққанда т/км)
Солтүстік Америкада – 1,3; Батыс Еуропада – бар-жоғы 0,3; Жапонияда – 0,4; Орталық Шығыс Еуропа елдерінде – орташа 1,5; дамушы елдерде: Африканың экономикасы артта қалған елдерінде 0,84-тен бастап–Латын Америкасы елдерінде – 1,7-ге дейін өзгереді, Ресейде – 5,3-ті құрайды. Осы көрсеткіштер ЖІӨ-дің көлік сыйымдылығы үшін елдің әлеуметтік-экономикалық тұрпаты, шаруашылықтың салалық құрылымының, «ауыр» және шикізат салаларының емес елдің көлемінің маңызды екенін растайды.
Аралықтағы қашықтық ғана емес негізгі ресурстар базасының осы ресурстар өңделіп, тұтынылатын орталықтардан қашықтығы да кез-келген өнімнің өзіндік құнын арттырады. Соңғы жылдары электр энергетикасы мен жылу энергетикасында газ кеңінен пайдалануға берілуіне байланысты, аумақтың қашықтығы мен өнімді жеткізу проблемасы тиімділік проблемасымен ғана емес, сонымен бірге экономиканың орнықтылық проблемасымен де қабаттасып отыр.
аудандардың бөлігінің пайдалы
қазбаларды өндірумен немесе балық аулаумен айналысуға мәжбүр, яғни олар тек ресурстар ғана бойынша бәсекеге қабілетті болуына байланысты экономикалық-географиялық фактор байқалады.
Экономикалық-географиялық жағдай көп жағдайда ұлттық экономикадағы геосаяси фактордың да рөлін арттырады. Қазақстанның геосаяси жағдайының бірегейлігі оның еуразиялық мәртебесімен байланысты.

10- Тақырып Кәсіпорын нарық экономикасының субьектісі

10.1. Қазақстанның экономикасы және оның салалық құрылымы

Қазақстан Республикасы 1993 жылдан бастап БҰҰ-дың «Ұлттық шоттар әдіснамасына» көшті. КСРО-да пайдланылған Ұлттық шаруашылық балансымен салыстырғанда ҰШЖ кең өндіріс тұжырымдамасына негізделген, яғни материалдық өндіріс салалары деп аталатын салалар ғана емес (өнеркәсіп, құрылыс, ауыл және орман шаруашылығы, көлік және байланыс, сауда, материалдық-техникалық жабдықтау) ғана емес, материалдық қызметтер аясының салалары (білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет, өнер, ғылым және т.б.) да өндіргіш болып табылады. ҰШЖ бойынша экономикас екторлары мен экономика салалары бойынша екі негізгі сыныптама пайдаланылады.
Экономика секторы деп экономикалық мінез-құлқын ұқсас ететін мақсаттары, функциялары мен олардың қаржыландыру көздері ұқсас мекемелік бірліктердің жиынтығы аталады.
Экономика мынадай секторларға бөлінеді:
– қаржылық емес корпорациялар;
– қаржылық корпорациялар;
– мемлекеттік басқару;
– үй шаруашылықтарына қызмет көрсететін коммерциялық емес ұйымдар;
– үй шаруашылықтары.
Сонымен бірге ҰШЖ-де ішкі экономиканың шетел әлемімен байланысын көрсету үшін «Қалған әлем» атты сетор енгізіледі.
«Қаржылық емес корпорациялар» секторына тауарлар мен қарыжылық емес қызметтерді нарықтық өндірісімен айналысатын, барлық меншік меншік құқығы нысаны мен ұйымдастыру-құқықтық нысанындағы (корпорациялар мен квазикорпорафиялар) резидент қаржылық емес экономикалық бірліктер кіреді.
«Қаржылық корпорациялар» секторына қаржылық делдалдықпен және онымен байланысты коммерциялық негіздегі қаржы қызметтерімен айналысатын резидент қаржылық корпорациялар мен квазикорпорациялар кіреді.
«Мемлекеттік басқару» секторы мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылатын барлық ұйымдарды біріктіреді. Олар жеке қызмет көрсететін (денсаулық сақтау, білім беру, мәдениет пен өнер, демалыс) және ұжымдық (мемлекеттік басқару, қауіпсіздік, қорғаныс, ғылым және ғылыми қызмет көрсететін)ұйымдарға бөлінеді. Осы ұйымға мемлекет құрып, бақылайтын бюджеттен тыс қорлар да жатады.
«Үй шаруашылықтарына қызмет көрсететін коммерциялық емес ұйымдар» секторына жоғарыда атап өтілген секторларға жататын ұйымдарды қоспағанда барлық коммерциялық емес резиденттер жатады. Олардың функциясына тауарлар мен қызметтерді тегін немесе экономикалық маңызы жоқ бағалармен беру жатады.
«Үй шаруашылықтары» секторына тұтынушы, кейде тауарлар мен қызметтерді, оның ішінде өздері пайдалану үшін өндіретін өндіруші болып табылатын резидент-үй шаруашылықтары (корпорацияланған кәсіпорын нысанындағы) кіреді.
Әрбір мекемелік сектордың өзі экономикалық үдерісте атқаратын функциясы болады. Мәселен, қаржылық емес корпорациялардың функциясына тауарлар мен қызметтерді нарықта сату үшін өндіру, қаржы корпорациялары – бос қаржы ресурстарын жинақтап, оларды инвесторларға белгіленген шарттармен беру жатады. Ұлтық кіріс пен байлықты бөлу, сондай-ақ жалпы қоғамға да (басқару, қауіпсіздік), сонымен бірге жекелеген адамдарға да (білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік көмек көрсету) мемлекеттік басқару мекемелерінің функциясын атқарады. Үй шаруашылықтарының функциясына өндіріске қатысу үшін жұмыс күшін беру және тауарлар мен қызметтерді тұтыну нарығынан сатып алу жатады. Үй шаруашылықтарына қызмет көрсететін коммерциялық емес ұйымдар (қоғамдық, саяси, діни ұйымдар) осы ұйымдардың мүшелеріне тегін қызмет көрсетеді.
Қазақстанның ЖІӨ-нің секторалдық құрылыммын талдаудан оны құруға қаржылық емес кәсіпорындар мен үй шаруашылықтарының корпорацияланған емес кәсіпорындары барынш мол үлес қосатынын көрсетеді. Мұның өзінде 1995 жылдан бастап үй шаруашылықтары секторы кеміп келеді, ал қаржылық емес сектордың үлесі ұлғаюда.
ҰШЖ-де шаруашылық субъектілерінің салалық сыныптамасы да Халық шаруашылығы балансында бұрын қабылданғаннан ерекшеленеді. Егер халық шаруашылығы салаларының сыныптауышында барлық салалар материалдық өндіріс саласы мен материалдық емес қызметтер саласына бөлінсе, онда барлық экономикалық қызмет түрлерінің халықаралық стандартты сыныптамасында (МСОК) сыныптау табиғи ресурстарды тікелей пайдалануға жақын басталып, өңделген табиғи ресурстарды пайдалануға, сондай-ақ үй шаруашылықтарына қызмет көрсететін салаларға жақындауға жалғасады.
Тауар өндіретін экономика саласына мына салалар жатады:
А. Ауыл шаруашылығы, аңшылық пен орман шаруашылығы.
В. Балық аулау, балық өсіру.
С. Тау-кен өндіру өнеркәсібі.
D. Өңдеу өнеркәсібі.
Е. Электр энергиясымен, газбен және сумен жабдықтау.
F. Құрылыс.
Қызметтер өндіретін экономика саласына мыналар жатады:
G. Сауда, автокөлік, тұрмыстық заттар мен жеке тұтынатын заттарды жөндеу.
Н. Қонақүйлер мен мейрамханалар.
I. Көлік және байланыс.
J. Қаржы қызметі.
K.Жылжымайтын мүлікпен жасалатын операциялар, жалға беру және тұтынушыларға қызмет көрсету.
L. Мемлекеттік басқару және қорғаныс; міндетті әлеуметтік қамтамасыз ету.
M. Білім беру.
N. Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету.
O. Коммуналдық, әлеуметтік және жеке қызмет көрсету.
P. Үй қызметшісін жалдайтын және өздері тұтынатын тауарлдар мен қызметтер өндіретін үй шаруашылықтарының қызметі.
Q. Бұрын аумақта орналасқан ұйымдар.
Экономикалық талдауда экономикалық қызметтің барлық түрлерін көбінесе үш салаға, аграрлық, индустриалдық және қызмет көрсету саласына бөледі.
Сала мекемелердің, яғни бір жерде орналасқан, өндірістік қызметтің бір түрімен (қосалқы емес) немесе негізгі қызметтің қосымша құнның көп бөлігін құрайтын үлесімен айналысатын мекемелердің, яғни кәсіпорындардың немесе кәсіпорындардың бөлімшелерінің жиынтығы болып табылады.
Қазақстанның ЖІӨ-нің – ҰШЖ негізгі көрсеткішінің құрылымнда мынадай өзгерістер болды: за период 1990–2005 жылдар аралығындағы кезеңде тауарлар өндірісінің үлесі 23%-ға төмендеді. 2005 жылы тауарлар өндірісі 3339674,5 млн. теңгені құрады, сонымен бірге қызметтер өндірісінің үлесі 18%-ға артты. 2005 жылы қызметтер өндірісі 3783069,1 млн. теңгені құрады. Аталмыш өзгерістер бірқатар факторлармен байланысты. Бір жағынан, құрылыс пен ауыл шаруашылығының, орман және балық шаруашылығының үлесі осы кезең ішінде тиісінше 12%-дан 7,4%-ға дейін және 34%-дан 6,4%-ға дейін төмендеді, екінші жағынан, сауданың, көліктің, байланыстың және қызметтер көрсететін басқа да салалардың үлесі артты, сондай-ақ қызметтер саласындағы бағалардың деңгейі көтерілді. ЖІӨ құрылымының осылай өзгеруі жалпы әлемдік үрдістерге жауап береді. 2007 жылы тауарлар өндірісі 43,4%-ды, қызмет көрсету үлесі – 49,5%-да, ал таза салықтың үлесі – 7,1%-ды құрады. 2007 жылы ЖІӨ құрылымында өнеркәсіптің үлесі 28,3%-ды құрап, 2006 жылғы 29,5%-бен салыстырғанда төмендеді. Сонымен бірге ЖІӨ құрылымындағы тау-кен өндіру өнеркәсібінің үлесі 16,1%-дан 15,1%-ға дейін, өңдеу өнеркәсібінің үлесі 11,6%-дан 11,5%-ға дейін төмендеді. 2008 жылы Қазақстан экономикасы әлемдік қаржы нарығы, энергия ресурстары мен азық-түлік тауарлары нарықтарындағы баға жағдаяты қатті өзгергенде дамыды. Әлемдік қаржы дағдарысы мен оның салдарынан көптеген елдердің экономикасының қысқаруынан Қазақстанның экономикасының даму қарқынының баялауына әкееп соқтырды. Негізінен дағдарыс кредитке тәуелді салалардың, яғни құрылыстың, қаржы қызметтерінің, сауданың дамуына ( бұрын экономиканың өсуінің жартысы құрылыс пен қаржы қызметтеріне салынған салымның өсуімен қамтамасыз етілген болатын) ықпал етті.


11-Тақырып Туристік бизнесті ұйымдастырудың формалары

11.1. Экономиканың өңірлік құрылымының рөлі

Кез-келген ұлттық экономикалық аумақ (regio – ел, облыс деген латын сөзінен)табиғи-географиялық және экономикалық заңдылықтарымен ерекшеленетін және көбінесе тұтас, құрамдас элементтерінің өзара байланысты болатын өңірлерден – ірі әкімшілік аумақтық бірліктерден тұрады.
Өңір біртұтас немесе федеративтік нысанда құрылған мемлекет аумағының құрамдас бөлігі болып табылады. Біртұтас мемлекеттерде (латын тіліндегі unitas – бірлік) өңірлерге мемлекеттік құрылымның саяси және құқықтық дербестігі жоқ әкімшілік-аумақтық бірліктер (облыстар, округтер, департаменттер және т.б.) сәйкес келеді. Федералдық үлгідегі мемлекеттерде (латын тіліндегі foederatio – бірігу, одақ) әдетте өңірлердің аумақтары заңдық жағынан біршама саяси дербес және біртұтас, бұдан ірі құрылымға ерікті түрде бірігу жөнінде өзара шарт жасасатын мемлекеттік құрылымдармен (штат, провинция, жер, кантон және т.б.) сәйкес келеді. Ірі мемлекеттің осындай мемлекет құрайтын бөліктері федерация субъектілері деп аталады.
Қазақстан – аумағы үлкен біртұтас мемлекет. Қазақстан Республикасы 16 әкімшілік бірлікке, яғни 14 облысқа, Астана қаласы және Алматы қаласына бөлінеді. ҚР Статистика агенттігінің деректеріне сәйкес елімізде 7140 елді мекен, 175 аудан мен 86 қала бар.
Өңірлер Қазақстанның ұлттық экономикасының ірі бөліктері, олар айрықша экономикалық-географиялық жағынан біріккен, өзіндік табиғи және экономикалық жағдаймен және қоғамдық еңбекті аумаққа бөлуге негізделген тарихи қалыптасқан өндірістік жағынан маманданған ірі бөліктер болып табылады. Қазақстанда төрт өңір тобы бар.
Бірінші өңірге стратегиялық сипаттағы минералдық ресурстардың бірегей запасы бар (негізінен көмірсутегі) және ғылыми-өндірістік әлеуеті республиканың экономикасын әлемдік қауымдастыққа жылдам қарқынмен кіргізуге ықпал ететін біршама қарқынды дамып келе жатқан, алайда салалық шаруашылық құрылымы ұтымсыз (минералдық шикізатты өндіру мен ішінара өңдеу жөніндегі салалар басым), ауыл мен селоларының экономикасы мен әлеуметтік өте артта қалған және экологиялық жағдайы нашар, жекелеген аудандарда қоршаған орта адам тұратын шегіне жеткен өңірлер (Атырау, Ақтөбе, Маңғыстау, Батыс Қазақстан, ішінара Қызылорда, Жамбыл облыстары) кіреді.
Екінші топқа ғылыми-өндірістік әлеуеті жоғары, ауыр индустрия саласына айқын маманданған, жоғары технологиялық ғылымды көп қажетсінетін өндіріс құру үшін қолайлы экономикалық жағдайы жеткілікті , негізінен қаржы ресурстарымен өзін-өзі қамтамасыз ететін өңірлер жатады. Осы өңірлер экономиканы тұрақтандыру мен техникалық-технологиялық серпіліс жасайтын негізгі өңірлер. Осы өңірлердің қатарына Шығыс Қазақстан, Павлодар, Қарағанды, Қостанай, Солтүстік Қазақстан облысы жатады.
Үшінші топ – агроөнеркәсіп кешендері республиканың азық-түлік қорын қалыптастыруда жетекші болып саналатын облыстар (Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Батыс Қазақстан, Алматы).
Төртінші топ – экономикалық тәсілдердің мүмкіндігін қатаң шектейтін топырақ-ауа-райы, әлеуметтік-экономикалық және техникалық-технологиялық жағдайы күрделі тоқырау өңірлері. Осы аудандарда (Қызылорда, бұрынғы Семей, Атырау, Маңғыстау, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан облыстарының селолық аудандары) қалыптасқан шаруашылық байланыстардың бұзылу салдарынан экономикалық және әлеуметтік дағдарыс өзінің шегіне жетті. Облыстар осы тығырықтан өз күшімен шыға алмайды, ол үшін маңызды мемлекеттік реттеу шараларын қолдану қажет.
ЗСоңғы 17 жыл ішінде ВРП құрылымында жекелеген облыстардың өзіндік салмағы айтарлықтай төмендеді. 1990 жылы Шығыс Қазақстан облысы (11,2%), Қостанай облысы (11,0%) және Қарағанды облысы (10,7%) ең көп өзіндік салмағы болған еді. 1995 жылы Қарағанды облысы (16,3%), Шығыс Қазақстан облысы (11,8%) және Павлодар облысы (10,7%) көшбасшы болды. Алайда, 1997 жылдан бастап Алматы қаласының өзіндік салмағы ең көп болып отыр (16,3%). 2007 жылы Алматы қаласы мен Алматы облысы ВРП-дың 30%-дан астамын өндірді. Соңғы жылдары телекоммуникациялық, кредит-қаржы, сақтандыру және осы саланың басқа да аяларын қамтитын қызметтер саласы қарқынды дамыған Алматы қаласының ВРП-ғы үлесі екі еседен астамға өсті. Ал Атырау облысының үлесінің төрт есеге жуық өсуі мұнай өндіруші саланың қарқынды дамуымен байланысты. Атап айтқанда, осы облыстың мұнай өндіретін кәсіпорындары өндірілетін көмірсутегі шикізатының ең көп көлемін шығарады. Осының салдарынан, сондай-ақ Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында өнеркәсіп өндірісі көлемінің қысқаруына байланысты олардың ВРП-дағы үлесі төмендеді.
Мемлекеттің аумақтық құрылымында оның бүкіл аумағында құқықтық, экономикалық, саяси, экономикалық және әлеуметтік салаларында бірыңғай кеңістіктің болуы қарастырылады.
Өңірлердің табиғи-географиялық жағдайы әр алуан, әр түрлі өңірлердің аумақтары табиғи ресурстармен, пайдалы кен қазбаларымен әр түрлі қамтамасыз етілген; өңірдегі өндіргіш күштер де әр түрлі дамыды. Сондықтан әр түрлі өңірлердің экономикалық жағдайы, осы аумақтарда тұратын халықтың өмір сүру деңгейі де бірдей болуы мүмкін емес және сол бір ұлттық экономиканың бөліктері арасындағы аумақтық ерекшеліктер әр түрлі мемлекеттердің экономикалары арасындағыдай елеулі болуы мүмкін емес белгілі.
Сол себептен экономикалық саясатта өңірлерді тегістеу саясаты ерекше орын алады. Саясат әр түрлі өңірлердің аумағындағы халықтардың даму мен өмір сүру деңгейінде айтарлықтай айырмашылықтар пайда болған жағдайда қолданылады. Мемлекет өңірлердің өмір сүру жағдайын тегістеп, дамыту үшін шығын жұмсайды.
12 Тақырып Экономикалық анализдеу әдістері

12.1. Қазақстанның ұлттық экономика үлгісінің
әлеуметтік-мәдени факторы

Ұлттық экономика үлгісі әлеуметтік-мәдени факторлардың – дәстүрлі мекемелік нормалар мен ережелердің, өмір салтының, қалыптасқан мәдени дәстүрлердің, діни сенімдердің ықпалымен қалыптасады. Елдер мен халықтардың ұзақ уақыт бойы тарихында ұлттық құндылықтар жүйесі қалыптасып, қоғамның өркениетінің негіздері айшықталады. Осы факторлар мен құндылықтар өзара және экономикалық факторлармен, ең алдымен қоғамдағы институттар мен ұйымдар жүйесі арқылы өзара ықпалдасады. Олар елдің сол немесе басқа сатыдағы дамуын баяулатуы да, жылдамдатуы да мүмкін. Осы факторлардың бір ерекшелігі, олар біріншіден, ұзақ уақыт бойы тұрақты болып, баяу және жанама түрде өзгереді. Осыған байланысты өтпелі экономикаларда түбегейлі өзгерістер мен бұрынғы дәстүрлер мен құндылықтардың арасында қарама-қайшылықтар туындайды. Екіншіден, әлеуметтік-мәдени факторлар қоғамның ең терең негіздеріне жатады және тарихи мен экономикалық өзгерістерге қарағанда орнықты. Осының арқасында олар өздерінің тегін ең соңында ғана байқатады. Ұлттық даму үлгісін ойдағыдай қайта құрып, таңдау үшін осы факторларды ескеру қажет.
Қазақстандық әлеуметтік-мәдени құндылықтарды қалыптастыру мен олардың дамуы – қазақ мемлекеттігі мен ділінің ұзақ уақыт бойы тарихи дамуының жемісі. Осы үдеріске ұзақ кезеңдерде инновациялар ықпал етеді, тенгриандық пен мың жылғы ислам мен көшпенділер тарихының дәстүрлері әсер етеді. Осы үдеріс барысында қазақ ұлттық экономикасының тұрақты өркениетті негіздері қалыптасты, қазіргі жағдайда да олар ұлттық экономика үлгісі қалыптасатын нұсқаны таңдауға ықпал етері шүбәсіз.
Қазақстандық және орталық-азиаттық өңірдегі құндылықтар жүйесінде құбылыстарды әлеуметтік-экономикалық кешенді түсіну; дәстүрлі бастаудың, өңірлік және басқа да басымдықтардың елеулі маңызы, кәдімгі және мемлекеттік, жалпы түрік, мұсылмандық, славян-орыс, тіпті кеңестік және ең соңында өзгеше түсіндірілетін еврейлік парадигмалардың құқықтың арақатынасы сияқты тарихи қалыптасқан құндылықтар ерекше орын алады. Қазіргі уақытта кәдімгі құқықтан кейбір қазақ нұсқауларының жаңғырып келе жатқаны байқалады. Осы үдеріс барысында дәстүрлі қоғам институттары қазіргі кезеңдегі даму сатысында жаңа нысандар түрінде пайда болады. Мәселен, ақсақалдар соты жаңғыртылды, сонымен бірге төтенше жағдайда рулардың өзара жәрдем беру, ұжымдық жұмылдыру институты түріндегі ескіден қалған кейбір ұжымдар жұмыс істейді. Қазақтарда өңірдің өзін-өзі басқарудың сыналған нысандары, социумның күрт контитенталдық ауа-райы жағдайында тіршілік етуге бейімделу, сондай-ақ социум-адам мен табиғи ортаның біршама әріптестік үйлесімді қатынастарын құру механизмдерін қолданған. Қазақтар XIX–XX және XXI ғасырдың тарихының өтпелі сәттерінде орасан зор географиялық аумақты кіші-гірім шығынмен қорғап сақтап қалды және еліміздің қазіргі кезеңдегі мемлекеттік аумағы әлемде 9 орын алады. Қазақтар өтпелі экономика жағдайында оң либералдық тұжырымдаманы игеріп қана қоймай, оны іске асыруға қабілетті екен. Қазақтардың рухани негізінің мысалы ретінде пассионарлықты ойдағыдай іске асыруды келтіруге болады.
Қазақтың рухани дәстүрі көбінесе некенің бірыңғайлығына, тіл мен мәдениеттегі пуризмге, әлемдік ислам дінінің суниттік және ханафиттік түріне бағытталған. Казахская духовная традиция в значительной мере ориентирована на гомогенность брачности, пуризм в языке и культуре, мировую исламскую религию в ее суннитской и ханафитской интерпретации. Қазақстанда ислам шын мәнінде қазақтардың ұлттық дініне айналып, қазақтардың жалпы түсінігінің сабақтастығын білдіреді..
Қазақтардың мемлекеттігі биліктің қасиеттілігі мен мемлекет мүдделерінің міндеттілігін білдіреді, алайда мемлекеттік мүдденің мәртебесі мен идеясы мемлекеттің өзінің бағыныстыларына жазбаша құқықтардың негізінде емес борышты үлкен мемлекеттік аппаратсыз міндетті түрде орындалатын ауызша айтылатын борыштың негізінде іске асырылған. Қазақ мемлекеттігінің саяси жүйесі – мемлекеттің шешімі біршама демократиялық жағдайда талқыланғаннан кейін міндетті түрде орындалатын консенсустық демократия. Мемлекетте билік тармақтарының бөлінуі, билік тармақтарының арасында салынған тыйымдар мен қарама-қайшылықтар, атқарушы билік басшысының импичмент институты, барынша ықтимал транспаренттікті қамтамасыз ету және еркін трансляция мен мүдделер мен балама идеяларды ретрансляциясы – қазақ мемлекеттігінің міндетті құрамдастары.
Қазақстан әлеуметтік-мәдени фактордың арқасында өзінің дамуында әрқашанда барлық мүмкіндіктері болды. Егер патшалық Ресей «православие – самодержавие – халықтық» деген триаданы ұстанған, ал кеңес заманынан кейінгі Ресей «православие – федерализм – жергілікті өзін-өзі басқару» атты үш элементті құрылымға көшті, ал қазақтар ол «мемлекет – тіл – мұсылмандық» бағытын ұстанады.
Әлемдік дамуда экономикалықтан жоғары құндылықтар артты. Қоғам бірте-бірте жүйелі түрде экономикалықтан Происходит постепенная, но достаточно последовательная надэкономизация общества, которая со временем, очевидно, будет приобретать все более масштабный и устойчивый характер. Сол себептен байлық (ол енді бос уақытпен пен шығармашылық бастаумен өлшенетін болды), өндіріс (оның құрылымы әлеуметтік-мәдени сала жағына қарай ойысады), өнім (ғылыми білім, ақпарат, рухани байлық оның негізгі түріне айналады), еңбек (еңбек шығармашылық қызметке айналады), қажеттілік (білім беруде, шығармашылықта, салауатты қоршаған ортаның және т.б. маңызы), ынта (адамның жеке басының шығармашылығын іске асыруға ерекше назар аудару), байланыс (өзара ықпалдасуды жүзеге асырудың орнына «субъект-субъектілік» қатынастардың рөлін арттыру), адамның («экономикалық адамнан» шығармашыл, біртұтас адамға көшу) материалданудан айырылады. Қазақстанда да әлеуметтік—мәдени дәстүрлердің экономикадан басымдығы қазіргі кезеңдегі дамудың экономикалықтан кейін күшейіп келе жатқан үрдістерімен қабаттасуда.
Әрине, қазақстандық экономиканың ерекшеліктерінің жоғарыда көрсетілген негіздері өзгеріссіз қалатын деректер емес. Олар да экономикалық салдарлар сияқты өзгеруі мүмкін. Мәселен, табиғи-ауа-райы мен экономикалық-географиялық факторлардың рөлі ғылыми-техникалық прогрестің ықпалымен, геосаяси фактордың рөлі – адамдардың байланыс жасауының, мәдениеттердің өзара баюының, ақпараттық қоғамның дамуының ықпалымен өзгереді. Алайда қазіргі уақытта да, жуық арадағы келешекте де жоғарыда аталған факторлар айтарлықтай рөл атқаратын болады, демек Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық өмірінің заңды фактілерімен сияқты олардың салдарымен, олардың дамитынын ескеріп, сондай-ақ қазіргі кезеңдегі қоғамның дамуының жалпы үрдістерімен байланыстыра отырып санасу қажет.

13 Тақырып Туристік фирманың қаржы экономикалық анализі

13.1. Қазақстанның ұлттық экономика үлгісінің ерекше белгілері

Экономиканың дамуының нәтижесінде қазіргі кезеңдегі экономикалық жүйенің ерекшелігі мен негізі болып табылатын жаңа аралас экономика қалыптасуының жалпы заңдылығы Қазақстанның экономикалық емес ерекшеліктерімен қарама-қайшы өзара ықпалдасады.
Осы орайда Қазақстан экономикасының ұлттық ұлгісінің міндетті қағидалары ретінде мемлекеттің бұдан да жоғары рөл атқаруы мен әлеуметтік тұрақтылықты қажет ететін ерекшеліктердің бары анықталып отыр. Тарихқа жүгінетін болсақ, орта ғасырлардың өзінде қазақ мемлекеттігінің алғашқы идеологы болып саналатын дала философы Асанқайғы тарих Қазақ хандығын негізгі буын ретіндегі қазақтардың жеке рулары мен тайпаларын біріктіретін «Жерұйық» қағидасына негіздеді .
Мемлекеттің рөлі. Осы фактордың ерекше мағынасы бірқатар қосымша негіздерге, атап айтқанда, ел аумағында ресурстардың біркелкі бөлінбеуімен; орасан зор аумаққа; өңірлердің күрделі құрылымымен және т.б. байланысты. Табиғи ресурстардың пайдалануы мен ренталық кіріс алуыды мемлекеттік бақылаудың қажеттілігіне байланысты фактор да маңыын жоғалтқан жоқ. Осыдан – трансферттердің үлесінің қомақты және экономикаға тікелей мемлекеттің қатысуының қажет екені өте сезіледі. Осы факторлар тобы мемлекеттің әлеуметтік проблемаларды шешу ісіндегі маңызымен, еліміздің аумағындағы әлеуметтік және экономикалық айырмашылықтарды шешудегі ерекше маңызды екенімен үйлеседі.
Әлеуметтік факторлардың рөлі. Қазақстанда діни дәстүрлермен ғана емес, бірлескен қызметті қолдау нысандарымен байланысты әлеуметтік әділдіктің дәстүрлі дәстүрі қалыптасқан. Мемлекеттің патернализм нысанындағы осы үрдісін нығайтуға Қазақстан тарихының кеңестік дәуірі айтарлықтай ықпал етті. Шын мәнінде күшті әлеуметтік дәстүрлер әлеуметтік тұрақты қоғамдардың қалыптасу заңдылықтарына қайшы келмейді, сөйте тұра осы дәстүрлерді іске асыру үшін жаңа экономиканың нарықтық негізіне сәйкес бірқатар өзгерістер енгізу қажет.
Қазақстандық экономиканың келешекті үлгісі – нарықтық негіз мемлекеттің елеулі рөлімен және әлеуметтік тұрақтылықпен үйлесетін аралас экономика. Тек осындай үлгі ғана қазақстандық экономиканың даму келешегі мен оның ерекшеліктеріне жауап береді.
Қазақстанның экономикасы келешекте қазіргі кезеңдегі аралас экономика сияқты дамуы тиіс. Біріншіден, бұл XXI ғасырдағы экономиканың даму қисынына сәйкес келеді, осы даму барысында еркін нарық механизмі мемлекеттік реттеумен, жеке меншік – басқа жеке меншік нысандарымен, жеке кәсіпкерлік бастама – азаматтардың әлеуметтік кепілдіктерімен, индустриалдық базис пен оның ынтасы – индустриалдықтан кейінгі басзиспен және оның қозғаушы күшімен толықтырылады. Екіншіден, бұл елдің жоғарыда айтылған нақты жағдайларымен де байланысты.
Бұрын айтылғандай, ұлттық экономиканың негізгі белгілеріне мынадай анықтама беруге болады.
Біріншіден, бұл дамыған нарық жүйесінің негізінде жұмыс істейтін, әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін саналы түрде реттелетін экономик.
Екіншіден, қазақстандық экономикада нарық жүйесі «стандартты» нарықтық (аралас) экономикалармен салыстырғанда мемлекеттің қомақты салмағымен еріксіз үйлеседі. Мемлекет нарықты реттеудің дәстүрлі жаңама әдістерінде ғана емес, сонымен бірге тікелей нысанда да (экономиканы реформалайтын меншік иесінің, және оның құрылымын қайта құратын ұйымдастырушы ретінде) рөл атқаруы тиіс.
Үшіншіден, бұл азаматтардың жағдайының тұрақтылығы мен барлық азаматтардың иелену үдерісіне қатысуына бағытталған меншік нысандары басымды дамыған жағдайда меншік нысандары басымды дамыған жағдайда тиімділіктің өсуі үшін олардың әлеуметтік жауапкершілігі.
Стратегиялық маңызды нысандарда әр түрлі меншік нысандары мен шаруашылық жүргізу нысандарының арасында мемлекеттік меншік маңызды рөл атқаруы және ұжымдық, аралас және үйлесімді меншік және шаруашылық жүргізу нысандары кең дамуы тиіс.
Төртіншіден, бұл барлық экономикалық салаларда белсенді қызметь етуге бағытталған және халық шаруашылығының қазіргі заманғы технологиялық базасын қалыптастырып, еліміздің бәсекелік артықшылықтарға ие болуға талпындыратын кәсіпкерлік үлгідегі экономика.
Бесіншіден, бұл қажетті табиғи ресурстары, ғылыми және ұлттық білім беру әлеуеті мен дәстүрлері бар елдің табиғи артықшылықтарын пайдалана отырып постиндустриалдық технологиялық түрдегі экономиканы бірте-бірте қалыптастыру. Бұл үшін постиндустриалдық экономика секторларының барлық жақтарын (жоғары технологиялар, ғылым, білім беру, ақпараттандыру және т.б.) қолдап, дамыған индустриалдық базистің элементтеріне қамқорлық жасап, елдің индустриялансыздануына жол бермеу қажет.
Алтыншыдан, бұл Қазақстанның жағдайына барабар және оның тәуелсіз дамуы мен артықшылығын, сондай-ақ ұлттық өндірістің қарқынды факторларын пайдалануға, ғылым м
ен білім берудің мүддесі басымды болатын экономиканың ашықтығын қамтамасыз ететін ұлттық экономика салалары кешенінің дамуына негізделетін ұлттық ұдайы өндірістің түрін қалыптастыру.
Айтылғанды қорыту үшін Қазақстан экономикасының қалыптастырылатын үлгісінің тұжырымды сипаттамасы ретінде әлеуметтік нарықтық экономика жөніндегі теориялық ережені нақтылау қажет. Осы ұғым көбінесе экономиканың нарықтық негізі мен қазіргі заманғы мемлекеттердің ұлттық үлгілерінің әлеуметтік бағдарының өзара байланысын көрсету үшін пайдаланылады. Осы орайда әлеуметтік бағдар қоғам мен оның мүшелерінің әлеуметтік қажеттілігін қамтамасыз ету үшін әруақытта да болды. Қазіргі кезеңдегі экономикалық пікірлерге орай әлеуметтік нарықтық шаруашылық – бұл аралас экономика үлгісінің бір түрі. Осыған байланысты теориялық және практикалық жағынан қалыптасатын экономикаға әлеуметтік тұрақты экономика деген анықтама берген орынды сияқты. Қазақстанның ұлттық экономикасының пргорессивтік үлгісін қалыптастыру үшін экономиканың дамуының әлемдік заңды үрдістерін бірте-бірте іске асыру, сондай-ақ еліміздлің ерекшеліктерін есепке алу қажет.

14 Тақырып Туристік ресурстар

14.1. Өтпелі экономика және Қазақстанның ұлттық экономикасының үлгісін қалыптастыру


Қазақстан мен басқа да бұрынғы кеңес елдерінің ұлттық экономикасының қазіргі кезеңдегі үлгісі өтпелі экономика жағдайында қалыптасуда. Қазақстанның ұлттық экономикасы мен өтпелі экономикасының үлгісін қалыптастыру міндетін қоғамда қалыптасқан қазіргі жағдайда біруақытта шешу өте қиын, ол үшін мақсатқа сәйкес ғылыми негізделген экономикалық саясат әзірлеу қажет. Қайта құру нәтижесінде тиісмді ұлттық экономикалық жүй қалыптасрылып, бұрынғы жүйеден жаңа жүйеге көшудің мақсаты мен қисыны анықталады.
Өтпелі экономиканың маңызы
Қоғамның экономикалық дамуы экономиканың бір жәй-күйден екінші жәй-күйге көшуімен байланысты. Барлық өтпелі экономикалық қатынастар мен экономикалардың жәй-күйінің өтпелі кезеңінде бұрынғы да, жаңа экономикалық жүйенің кейбір белгілері мен қасиеттері сақталады. Өтпелі кезеңдер жергілікті де, жалпы да сипатта болуы мүмкін. Жергілікті өзгерістер бііздің көз алдымызда орын алады – кәсіпорындардың меншік нысаны өзгереді, соңғы жылдары кірістің мүлдем жаңа нысандары пайда болды, адамдардың арасындағы тұрғын үйге меншік құқығына қатысты қатынастар және т.б. өзгерді. Бұрынғы жүйеде осындай өзгерістер ұдайы болып тұрған. Мысал ретінде кәсіпорындардың қызметі мен бағалаудың жаңа көрсеткіштері, жаңа еңбекақы төлеу нысандары енгізілгенде шаруашылық жүргізу әдісі ретіндегі социалистік шаруашылық есепке қатысты өзгерістерді келтіруге болады. Кез-келген дамушы экономикада жергілікті өзгерістер орын алады.
Экономикадағы жергілікті өзгерістермен салыстырғанда бүкіл экономикалық қатынастар жүйесінің жаңа сапаға ауысқанын сипаттайтын жалпы өзгерістерді ажырата білу қажет. Осындай өзгерістер орын алғанда жүйенің негізгі қасиеттері мен бастапқы қатынастар қайта құрылады немесе бұрынғы экономикалық жүйенің орнына жаңа жүйе құрылады. Соңғы жағдайда бір экономикалық және қоғамдық-саяси жүйе сапасы басқа жүйеге ауысады. Тарихта осы сияқты мысалды көптен келтіруге болады. Феодалдық қатынастар жүйесі бірнеше ғасырлар бойы бірнеше әлеуметтік революция арқылы жаңа меншік қатынастарына негізделген капиталистік жүйеге әрең қайта құрылып, жеке тәуелділіктің орнына өндірушілер жеке бас бостандығын алып, азаматтық қоғам құрылды. Қазақстанда капиталистік шаруашылық нысанының кіруі 1917 жылға дейін жалғасты. Алайда Қазақстанда патриархалдық-феодалдық қатынастар қатынастары орнықты әрі бастапқы капитал жинақтай үдерісі дамымаған еді. Қазақстанда социалистік шаруашылық жүргізу жүйесіне көшу кезінде экономика мен қоғамның басқа да салаларында жалпы төңкеріс болды.
Өтпелі экономика – бұл бір экономсикалық жүйеден екінші жүйеге көшкен кездегі өтпелі жәй-күй. Бұл жағдайда осы жүйенің негіздері өзгеріп, осының нәтижесінде бүкіл жүйе де өзгереді. Жалпы айтқанда өтпелі экономиканың негізгі белгілері мен оның қалыптасқан экономикалық жүйеден айырмашылықтары байқалады.
Біріншіден, егер қалыптасқан экономика меншік экономика мен мекемелік негізге құрылса, онда өтпелі экономика жаңа экономикалық жүйенің негізін қалыптастыруға тиіс. «экономикалық жүйенің негізігі» деген ұғым экономикалық теорияда негізгі ұғым қатарына жатады. Аталмыш ұғымға, ең алдымен, экономикада орныққан шаруашылық байланыстар нысандары немесе экономика субъектілерінің арасындағы қызмет үйлестірілетін тұрпат кіреді. Көп жағдайда негізге жүйеге тән меншік түрі мен оның жұмысын ұйымдастыратын институттар кіреді. Экономикалық жүйенің осы элементтері қалыптасқан кезде экономиканың өтпелі жәй-күйінің аяқталғаны мен оның меншік негіздегі даму кезеңіне аяқ басты деп айтуға болады.
Екіншіден, өтпелі экономика көп қатынастық (укладтық) болады. Экономикалық уклад – бұл басқа қатынастармен бірге қолданылатын экономикалық қатынастардың ерекше түрі. Кез-келген экономикада, оның ішінде дамыған экономикада меншіктің әр түрлі нысандары, мүдделері, шаруашылық жүргізу тәсілдері әр алуан түрлі экономикалық қатынастар (укладтар) болады. Мысалы, Батыстың қазіргі заманғы экономикасынада шағын кәсіпорындар көптеп саналады, олар осы кәсіпорындардың иелерінің еңбегінің арқасында жұмыс істеп, дамиды. Алайда осы өндірушілердің қатары меншікті үйлестіру мен капиталистік нысандарының негізінде сақталып отыр. Ал өтпелі экономикада көп қатынастық (укладқтық) негізгі элемент ретінде қатысады. Өтпелі экономикада ескі да, жаңа да негіздер болады және жаңа байланыстар жүйесі енді ғғана қалыптасады. Мәселен, қазақстандық өтпелі экономикада қалыптасып жатқан нарық жүйесімен қоса шаруашылық байланыстардың экономикалық емес және көлеңкелі және т.б. сияқты реттеуіштері де болады. Өтпелі экономиканың мақсатының бірі – экономиканың негізіндегі көп қатынастылықты (укладтылықты) еңсеру. –
Үшіншіден,өтпелі экономикаң тұрақты дамымайды. Өтпелі экономикада жаңа институттар, нормалар мен ережелер болмағанда ескі қатынастар өзгеріп, жаға қатынастар пайда болған жағдайда жаңа экономикалық субъектілер қатысатын ұдайы өзгерістер орын алады, ескі және жаңа экономикалық мүдделер бетпе-бет келеді. Осыған байланысты өтпелі экономикалардың ішкі қасиетіне тән экономикалық, әлеуметтік және саясит қатынастар ұдайы шиеленіседі. Сол себептен экономикадағы тұрақтылықты сақтап, бұзушылықтарға ықпал ететін тұтқиыл жағдайларға жол бермеу қажет.
Төртіншіден, өтпелі экономикадағы қайта құрулардың біршама ұзақ уақыт жалғасатыны. Бұл саяси билікке байланысты емес табиғи факторлардың, яғни бұрынғы көзқарастардың орнықтылығымен, технологиялық базисті, кадрларды, халық шаруашылығының құрылымын бірден өзгертуге болмауымен, үдерістердің күрделілігі мен қарама-қайшығына байланысты. Осының барлығын ескере отырып өтпелі экономика кезеңі үшін мүдделерді келісудің ерекше механизмін құру, сондай-ақ өздеріне байланысты емес себептер бойынша қиын жағдайға тап болған экономика субъектілеріне мемлекеттік қолдау көрсету қажет.
Өтпелі экономика нысанының аралас экономикамен ортақ белгілері бар. Бірінші және екінші жағдайда да бір экономика ауқымында нарық пен мемлекеттік реттеудің, капиталистік нысандар мен әлеуметтік бағдар үдерістерінің әр түрлі элементтері қосылады. Алайда экономиканың тұрпаттарының сапасы әр түрлі болады. Аралас экономика – қазіргі кезеңдегі экономикалық жүйенің, нарық жүйесінің, мемлекеттік реттеу мен әлеуметтік тұрақтылықтың бірлігінің негізінде құрылатын «жаңа экономиканың» сипаттамасы. Ал өтпелі экономикада жағдай басқаша.
Өтпелі экономика – бұл экономикалық жүйе өзінің негізінде құрылмайтын, тек бір жүйеден екінші жүйеге көшу. Қалыптасқан аралас экономикамен салыстырғанда ол тұрақсыз, өзгеретін экономика. Өтпелі экономикада тепе-теңдік жағдайы жүйені өзінің негізінде құру қасиеті емес өтпелі экономиканың тарихи міндеттерінің шешілу шамасына қарай осы өтпелі экономиканы жою құралы ретінде үнемі сақталуы тиіс. Өтпелі экономика ұзаққа созылуына қарамастан шектеулі кезеңді қамтиды, аралас қазіргі заманғы экономика – бұл дамыған экономикалық жүйелердің XX ғасырдың соңындағы – XXI ғасырдың басындағы тұрақты жағдайы.






15 Тақырып Инфрақұрылым және туризм индустриясына экономикалық баға және анализ беру

15.1. Өтпелі экономиканың түрлері


XX ғасырдағы әлеуметтік – экономикалық даму барысында әлем өтпелі экономикалардың бірнеше түрімен беттесті. Олар пайда болу уақыты мен мазмұны бойынша ерекшеленуіне қарамастан олар экономикалық жүйелердің негізгі базалық қатынастарын өзгертеді. Осы өзгерістер бұрынғы жүйелердің қайта құрылуына немесе жаңа жүйелердің пайда боулына әкеп соқтырды.
Капитализмнен социализмге өтпелі кезеңдегі экономика өтпелі экономианың ерекше тарихи бір түрі болып табылады. Ол тарихта 1917 жылғы Ұлы Октябрь социалистік революциядан басталып 1930 жылдарда аяқталған ерекше маңызды кезеңде орын алды. Өтпелі кезең экономикасы маңызының теориялық негіздемесі капиталистік және социалистік жүйелердің қарама-қайшылығы жөніндегі ережеге, сондай-ақ социалситік революция теориясына негізделді. Өтпмелі кезең экономикасының негізгі белгілеріне мыналар жатады:
Біріншіден, өтпелі кезең экономикасының теориясы басқадай бөтен элементтер мен қатынастар кірмейтін «таза» экономикалық жүйе құру тұжырымдамасынан туындады. Осы көзқарасқа сәйкес өтпелі кезеңде капиталистік қатынастар жаңа социалистік қатынастармен революциялық жолмен ауыстырылады.
Екіншіден, экономиканың көп қатынастылығы (укладтығы) өтпелі экономикаға ғана тән қасиет ретінде қарастырылды. Дамыған жүйеде укладтардың (қатынастықтың) болуына жол берілмеді. Өтпелі кезеңнің міндеті экономиканы бір укладты социалистік жүйеге айналдыру болды.
Үшіншіден, өтпелі кезеңде қайта құрудың көш бастаушысы мен кепілі ретіндегі мемлекеттік және саяси билікке ерекше маңыз берілді. Сол себептен пролетариаттың өктемдігі жөніндегі ережеде оның қайта құруды ұйымдастырушы күш екені және оған қарсы келгендерді басатын құрал екені айтылды.
Төртіншіден, өтпелі кезең экономикасының теориясында өтпелі кезеңдлі барынша азайтып, осы кезеңді шектеу жөнінде айтылған. Сол себептен өтпелі экономиканың осы түрі өтпелі кезең экономикасы деп аталады.
Сөйтіп, өтпелі кезең экономикасының теориясы – бір экономикалық жүйеден екінші жүйеге өтпелі экономиканың өте түбегейлі нұсқасы. Осы нұсқаның тарихи тәжірибесі мен сабағы бүкіл қоғамның күшінің жаңа жүйеге құруға, ұжымдандыру арқылы ауыл шаруашылығын қайта құру жұмылдырғанына қарамастан қоғамды түбегейлі қайта құруға қыруар шығын жұмсалып, ысырап шегілгенін көрсетеді.
Бұл жағдайда нарықтық қатынастар жойылды, экономика мемлекет иелігінен шықты, оның құрылымы біржақтыға айналды, ауыл шаруашылығындағы өндіргіш күштер бұзылды. Осы және басқа да факторлар әлеуметтік жүйенің келешектегі өзін-өзі жетілдіретін әлеуетін жойды.
Еліміздің бүкіл экономикасын үйлестіру тәсілдеріндегі түбегейлі өзгерістер – өтпелі экономикалардың басқа түрі. Осы өзгерістер сол бір экономикалық жүйе ауқымында жүзеге асырылса да олар осы жүйенің негізін қозғайды, эколномикалық байланыстардың нысандарын өзгертеді және қоғамның өмірін реттейтін жаңа институттардың құрылуына жол ашады. Экономиканың дамуындағы осы кезеңдер бүкіл қоғамның экономикалық өмірін реттейтін бұрынғы тәсілдер қолданылуын тоқтатқанда; бұрынғы институттар өзгерген жағдайлар мен экономика субъектілерінің өскелең мүмкіндіктеріне жауап бермегенде; жүйенің дамуында берекесіздік орын алғанда туындайды. Бұрынғы институттар мен құрылымдардың іс-қимыл жасау сипатын, экономикаға ықпал ететін ескі әдістерді өзгерту арқылы бұл жағдайдан шығу мүмкін емес. Тығырықтан шығу үшін бұрынғы институттарды өзгерту, жаңа реттеу тәсілдерін әзірлеп, жаңа теориялық даму тұжырымдамаларына көшу қажет.
Өтпелі экономикалық өзгерістің мысалы ретінде XX ғасырда 1929–1932 жылғы дағдарыстан кейін Батыс экономикасын реттеуді өзгертуді келтіруге болады. Соңғысы, XIX –XX ғасырдың басындағы капиталистік жүйенің дағдарыстар тізбегін аяқтай отырып нарықтың «көрінбейтін қолының» бағытын ұстануға негізделген бұрынғы көзқарастың дәрменсіздігін айқын көрсетті. Еліміздің бүкіл экономикасын мемлекеттік реттеу әдістерінің пайда болуы, макроэкономикалық саясаттың нарық жүйесінің кемшіліктерін жоюға ғана емес, сонымен бірге экономика субъектілерінің іс-қимылын реттеуге бағытталған жүйелі іс-шараларының қажет екенін мойындау; капиталистік экономиканың жаңа, кейнсиандық теориялық тұжырымдамларына көшу капиталистік жүйенің дамуының жаңа сатысын ын басталғанын көрсетті. Осы өзгерістер қазіргі кезеңдегі тарихтың әжептәуір ұзақ кезеңіне созылды және Батыс елдерінің ұзақ уақыт бойы біршама орнықты дамуын қамтамасыз етті.
1970 жылдардың ортасындағы мұнай дағдарысы өзге салдарға әкеп соқтырды. Осы дағдарыстан кейін ішкі нарықтың жекелеген субъектілері ғана емес халықаралық экономикалық қатынастар субъектісі ретіндегі ірі корпорациялар мен мемлекеттің субъектілері реттелетін болды. «Үлкен жетілікке» кіретін мемлекеттердің келісілген экономикалық саясатының рөлі, халықаралық ұйымдар мен институттардың рөлі артты. Әлемнің әр түрлі өңірлерінде жаңа интеграциялық құрылымдар қалыптасты. Ішкі экономика тұрғысынан осы өзгерістер жаңа технологиялық қағидаларға көшуге, халық шаруашылығының құрылымының өзгеруге, ғылыми-техникалық революцияның жаңа толқынына көшуге түрткі болды.
Жекелеген елдердегі экономикалық қайта құрулар өтпелі сипатта болды және олардағы тарихи қалыптасқан экономикалық жүйе мен халық шаруашылығының құрылымы жаңа тарихи жағдайда халықарарлық және саяси қтынастар жүйесіндегі осы елдің алатын орнының өзгеруіне байланысты өзгеруі тиіс болды. Әдетте осындай мақсатқа сәйкес қайта құрулар елдердің экономикаларындағы өзгерістердің жойылуыен байланысты. Мақсатқа сәйкес жүргізілетін қайта құруларды сырты себептердің немесе ішкі және сыртқы бірлескен себептердің салдарынан туындайды.
Дамушы елдердің экономикасының қайта құрылуын осы өзгерістің мысалы ретінде келтіруге болады. Дамушы елдердің халық шаруашылығының құрылымын қайта ұйымдастырып, экономиканың тәуелсіздігі үшін негіз құрып, сондай-ақ кенжелеп қалған колониалдық шаруашылық құрылымын түпкілікті жоюға тиіс. Капиталистік емес даму жолын таңдаған бірқатар елдердің алдында мемлекеттік секторды нарықтық негізге көшіру міндеті тұр. Осы елдердің барлығында өтпелі үдеріс саяси тұрақсыздық, экономикалық және саяси бағыт жиі өзгерген жағдаймен қабаттасып отыр. Қазіргі уақытта осы елдерде өзгерген әлемдегі халықаралық еңбекті бөлу жүйесінде ең тиімді орынды іздестірумен байланысты кезекті өзгерістер орын алып отыр.
Экономикасы өтпелі мемлекеттер экономиканың дамуындағы ұзақ уақыт бойы тұрақсыздықты еңсереді. Әдетте осы кезеңдер циклдық себептермен емес мемлекеттердің нарықтық жүйесінің дамуындағы қайшылықтармен байланысты. Осыған ұқсас өтпелі үдерістің мысалына Латын Америкасы елдерінің тәжірибесін жатқызуға болады. Ол елдерде XX ғасырдың екінші жартысында инфляция жоғарылап, экономика төмен қарқынмен өсті, сыртқы борыш көбейіп, сырттан алынатын қарыз ұтымсыз пайдаланды, сондай-ақ өте кедей топтардың саны көбейіп әлеуметтік құрылым бір жаққа қарай ойысты. Латын Америкасы мен басқа да елдердің тәжірибесі әр түрлі тұрақтандыру бағдарламаларын жүйелі итүрде пайдаланудың қажеттілігін дәлелдеді. Осы тәжірибеден Қазақстанның өтпелі экономикасына да пайдасын тигізері анық
Сөйтіп, XX ғасырдың экономикасы өтпелі экономиканың бірнеше түрінің бар екенін анықтады. Әр түрлі өңірлер мен елдерде осы үдеріске өзіндік ерекшеліктер тән. Қазақстан мен бұрынғы социалистік елдердің өтпелі экономикасының сапасы өтпелі экономикалардың бұрынғы нысандарының ерекші тарихи түрі болып табылады.



Студентті бақылау және бағалау материалдары
Тест тапсырмалары

1. Кәсіпкердің басты мәселесі :
A) нені өндіру
B) қалай өндіру
C) қай жерде өндіру
D) қанша өндіру
E) қалай орналастыру

2. “Кәсіпкерлік” терминіне синоним ретінде қай сөз сәйкес келеді?
A) тәуекелділік
B) бизнес
C) нарық
D) фирма
E) кәсіпорын

3. Жеке меншікке негізделіп, жеке тұлғалар арқылы орындалатын кәсіпкерлік іс-әрекеттің бір формасы?
A) мемлекеттік кәсіпкерлік
B) өндірістік кәсіпкерлік
C) жеке кәсіпкерлік
D) коммерциялық кәсіпкерлік
Е) қаржылық кәсіпкерлік

4. Ұйымдастыру-шаруашылықтық бірлік ретінде сипатталатын, технологиялық және әлеуметтік-экономикалық қатынастардың негізделген біртұтас жүйесі?
A) кәсіпкерлік
B) бизнес
C) нарық
D) фирма
E) серіктестік

5. Шағын салалық компания, бұл:
A) синдикат
B) конгломерат
C) холдинг
D) фирма
E) концерн

6. Екі немесе одан да көп тұлғалардың пайда түсіру мақсатында жеке кәсіпкерлердің кұші мен құралдарын біріктіру?
A) серіктестік
B) заңды тұлға
C) холдинг
D) картель
E) концерн

7. Негізгі өндіріс сақталмайтын диверсификациялық фирма?
A) синдикат
B) конгломерат
C) холдинг
D) ФПГ
E) концерн

8. Шағын салалы фирма:
A) синдикат
B) конгломерат
C) холдинг
D) конгресс
E) картель

9. Жеке шешім қабылдайтын, басқарумен жеке айналысатын өз артықшылықтарына шектеусіз жауап беретін жеке тұлға кәсіпкерлігі:
A) жеке кәсіпкерлік
B) серіктестік кәсіпкелік
C) корпоративті кәсіпкерлік
D) мемлекеттік кәсіпкелік
E) мемлекеттік кәсіпкерлік

10. Кәсіпкерлік іс-әрекеттің түпкі мақсаты:
A) түсім
B) әлеуметтік топ пен жеке тұлғаның, немесе бүтіндей бір қоғамның үнемі өзгеріп, өсіп отыратын қажеттіліктерін қанағаттандыру немесе ынталандыру
C) кіріс
D) шығын
Е) бәрі де дұрыс

11. Өндірістік құпияға қандай ақпараттар кірмейді?
A) өндіріс пен технология тәсілдері туралы
B) еңбекті ұйымдастыру туралы
C) техникалық ашылулар туралы
D) жеке өнімнің бәсекелестікке қабілетінің анализі туралы
Е) зерттеу жұмыстарының мақсаты мен міндеттері туралы

12. Заемшының несиеге есептелген негізгі қарызы мен процентттерін төлей алмауымен байланысты тәуекел?
A) проценттік тәуекел
B) валюталық тәуекел
C) несиелік тәуекел
D) жіберіп алған пайдадағы тәуекел
E) инвестициядағы тәуекел

13. Бір немесе бірнеше тұлғалар арқылы жасалатын, уставтық капиталы бөліктерге бөлініп, олардың көлемі құжаттарда көрсетілетін ұйымның бір түрі?
A) сенімдегі жолдастық
B) толық жолдастық
C) жауапкершілігі шектеулі серіктестік
D) өндірістік кооператив
E) қосымш ажауапкешілікті

14. Коммерциялық банктердің, кредиттік мекемелердің, инвестициялық фондтардың проценттік салымдардың жоғарылауы нәтижесінде туындайтын қауіп?
А) проценттік тәуекел
B) валюталық тәуекел
C) кредиттік тәуекел
D) жіберіп алған пайдадағы тәуекел
E) инвестициядағы тәуекел

15. Шаруашылық іс-әрекеттерді тоқтатудан немесе қандай да бір шараның орындалмауының нәтижесінде пайда болатын қаржылық шығынның болу мүмкіндігімен анықталатын тәуекел?
A) проценттік тәуекел
B) валюталық тәуекел
C) несиелік тәуекел
D) жіберіп алған пайда тәуекелі
E) инвестициялық тәуекел

16. Уставтық капиталдарды акциялардың белгілі-бір бөлігіне бөлуді қарастыратын, және акционерлік қоғам ретінде қызмет атқаратын кәсіпкерлік түрі?
A) жеке кәсіпкерлік
B) серіктестік кәсіпкерлік
C) корпоративтік кәсіпкерлік
D) мемлекеттік кәсіпкерлік
E) коммерциялық кәсіпкелік

17. Кәсіпкерлік тәуекелдің сыртқы факторларына қайсы жатады?
A) инфляция
B) банктік проценттік салымдар мен несиелеу жағдайларының өзгеруі
C) тәуекелге қатысты фактор
D) еңбек заңдылығындағы жеке меншік пен жалдауға қатысты өзгерістер
E) дұрыс жауабы жоқ
18. Фирманың әрбір тауарды сатудан түсетін түсімді көрсететін тауар өндірісі туралы есеп?
A) кірістер мен шығыстар есебі
B) айналымдық есеп
C) оперативтік есеп
D) ақша құралдарының қозғалысы туралы есеп
E) қорытынды есеп

19.Кәсіпорындарды қатысу жүйесі арқылы бақылайтын көпсалалық АҚ?
A) картель
B) синдикат
C) ассоциация
D) консорциум
E) концерн

20. Нарықтық демографиялық статистиканы, өнімді қолайлы жағдайда өткізуді зерттеу, бұл:
A) маркетинг
B) қаржы
C) операция
D) адамдық ресурстар
E) кәсіпорын мәдениеті мен сипаты

21. Кәсіпкерлердің бірге ірі қаржылық операцияны өткізу мақсатында бірігуі?
A) картель
B) синдикат
C) ассоциации
D) консорциум
E) концерн

22. Бір сала кәсіпкерлерінің олардың арасындағы артық бәсекелестікті жою мақсатында өнімдерді өткізуді біріктіру?
A) картель
B) синдикат
C) ассоциация
D) консорциум
E) концерн

23. Өнімдерге, қызметтерге, өткізу нарығын бөлу, өндірістің жалпы көлеміндегі үлесі т.б. туралы бір сала кәсіпорындары арасындағы келісімі?
A) картель
B) синдикат
C) ассоциации
D) консорциум
E) концерн

24. Өнеркәсіптік, банктік, сақтандыру, саудалық капиталлдардың, сондай-ақ кәсіпорындар мен ұйымдардың интеллектуалдық мүмкіндігінің бірігуі?
A) картель
B) синдикат
C) Қаржылық-өнеркәсіптік топтар (ФПГ)
D) консорциум
E) концерн

25. Кәсіпорын мүмкіндіктерін бағалау неше функциядан тұрады?
A) 3
B) 4
C) 5
D) 7
E) 6

26. Ақылы негізде коммерциялық ұйымдарды несиелейтін, клиенттердің сұранысымен ақшалық салымдар мен басқа да есептік операцияларды орындайтын акционерлік типтегі қаржылық-несиелік мекеме?
A) фондылық биржа
B) коммерциялық банк
C) тауарлық биржа
D) картель
E) синдикат

27. Капиталдардың мобильділігін жоғарылатуға, активтердің таза құнын шығаруға әсер ететін ұйымдастырылып бекітілген, үнемі қызмет жасайтын құнды қағаздар нарығы?
A) фондылық биржа
B) коммерциялық банк
C) тауарлық биржа
D) картель
E) синдикат

28. Американдық экономист Майкл Портер нарық стратегиясының негізгі …. түрін атап көрсетті.
A) 2
B) 3
C) 4
D) 5
E) 6

29. Өндірістік ақпаратқа мыналар жатады:
A) кәсіпорынның қаржылық-экономикалық жағдайы
B) өндіріс технологиясы мен тәсілдері туралы ақпараттар
С) жасалатын келісімдер мен контрактылар туралы ақпараттар
D) өндірістік даму жоспары туралы ақпараттар
E) капиталлдар мен инвестициялар жоспарының құрылымы туралы ақпараттар

30. Коммерциялық ақпаратқа қайсы жатады?
A) маркетингтің стратегиялық жоспары туралы ақпараттар
B) өндіріс технологиялары мен тәсілдері туралы ақпараттар
C) техникалық ашылулар туралы ақпараттар
D) конструкторлық құжаттама
E) программалық жабдықтау

31. Өндірістік құпияға қандай ақпараттар кірмейді?
A) өндіріс пен технология тәсілдері туралы
B) еңбекті ұйымдастыру туралы
C) техникалық ашылулар туралы
D) жеке өнімнің бәсекелестікке қабілетінің анализі туралы
Е) зерттеу жұмыстарының мақсаты мен міндеттері туралы

32. Коммерциялық банктердің, кредиттік мекемелердің, инвестициялық фондтардың проценттік салымдардың жоғарылауы нәтижесінде туындайтын қауіп?
А) проценттік тәуекел
B) валюталық тәуекел
C) кредиттік тәуекел
D) жіберіп алған пайдадағы тәуекел
E) инвестициядағы тәуекел

33. Басқа валютаға қатысты бір шетелдік валютаның курсының өзгеруімен байланысты, сондай-ақ ішкі экономикалық, несиелік, т.б. валюталық операцияларды орындау барысында туындайтын валюталық шығындарға ұшыраудағы тәуекел?:
A) проценттік тәуекел
B) валюталық тәуекел
C) кредиттік тәуекел
D) жіберіп алған пайдадағы тәкекел
E) инвестициялаудағы тәуекел

34. Шаруашылық іс-әрекеттерді тоқтатудан немесе қандай да бір шараның орындалмауының нәтижесінде пайда болатын қаржылық шығынның болу мүмкіндігімен анықталатын тәуекел?
A) проценттік тәуекел
B) валюталық тәуекел
C) несиелік тәуекел
D) жіберіп алған пайда тәуекелі
E) инвестициялық тәуекел

35. Белгілі-бір құнды қағаздардың кірістілігі төмендеуінің және қалыптасқан құнды қағаздар деңгейін анықтайтын тәуекел?
A) процентный тәуекел
B) валюталық тәуекел
C) несиелік тәуекел
D) жіберіп алған пайда тәуекелі
E) инвестициялық тәуекел

36. Кәсіпкерлік тәуекелдің сыртқы факторларына қайсы жатады?
A) инфляция
B) банктік проценттік салымдар мен несиелеу жағдайларының өзгеруі
C) тәуекелге қатысты фактор
D) еңбек заңдылығындағы жеке меншік пен жалдауға қатысыты өзгер істер
E) дұрыс жауабы жоқ

37. Кәсіпкерлік тәуекелдің субьективті факторларына қайсы жатады:
A) инфляция
B) банктік проценттік салымдар мен несиелеу жағдайларының өзгеруі
C) тәуекелге қатысты фактор
D) еңбек заңдылығындағы жеке меншік пен жалдауға қатысыты өзгерістер
E) дұрыс жауабы жоқ

38. Тәуекелді басқару неше кезеңнен тұрады?
A) 2
B) 3
C) 4
D) 5
E) 6

39. Негізгі өндіріс сақталмайтын диверсификациялық фирма?
A) синдикат
B) конгломерат
C) холдинг
D) ФПГ
E) концерн

40. Кәсіпорын репутациясын талдау функциясы:
A) маркетинг
B) қаржы
C) операциялар
D) адамдаық ресурстар
E) кәсіпорын мәдениеті мен келбеті

13. Кәсіпорын мүмкіндіктерін бағалау неше функциядан тұрады?
A) 3
B) 4
C) 5
D) 7
E) 6

41. Нарықтық демографиялық статистиканы, өнімді қолайлы жағдайда өткізуді зерттеу, бұл:
A) маркетинг
B) қаржы
C) операция
D) адамдық ресурстар
E) кәсіпорын мәдениеті мен сипаты

42. Кәсіпорынның қаржылық жағдайының анализін қандай функция атқарады?
A) маркетинг
B) қаржылық
C) операциялар
D) адамдық ресурстар
E) кәсіпопорындар мәдениеті мен сипаты

43.Кәсіпорындар репутациясының анализін қандай функция атқарады?
A) маркетинг
B) қаржылар
C) операциялар
D) адамдық ресурстар
E) кәсіпорын мәдениеті мен сипаты

44. Коммерциялық ақпаратқа қайсы жатады?
A) маркетингтің стратегиялық жоспары туралы ақпараттар
B) өндіріс технологиялары мен тәсілдері туралы ақпараттар
C) техникалық ашылулар туралы ақпараттар
D) конструкторлық құжаттама
E) программалық жабдықтау

45. Өнеркәсіптік, банктік, сақтандыру, саудалық капиталлдардың, сондай-ақ кәсіпорындар мен ұйымдардың интеллектуалдық мүмкіндігінің бірігуі?
A) картель
B) синдикат
C) Қаржылық-өнеркәсіптік топтар (ФПГ)
D) консорциум
E) концерн

46. Туризмдегі инвестициялау түсінігіне анықтама беріңіз?
А) Ақшаны қарызға тауып беру
В) Белгілі бір турлар үшін туристік фирмаларға көлік құралдарын тауып беруі
С) Отандық турфирмалар үшін қысқа мерзімді капитал салымы
Д) Шетелдік турфирмалар үшін қысқа мерзімді капитал салымы
Е) Пайда табу мақсатында ұзақ мерзімді капитал салымы

47. Капиталдардың мобильділігін жоғарылатуға, активтердің таза құнын шығаруға әсер ететін ұйымдастырылып бекітілген, үнемі қызмет жасайтын құнды қағаздар нарығы?
A) фондылық биржа
B) коммерциялық банк
C) тауарлық биржа
D) картель
E) синдикат

48.Фирманың әрбір тауарды сатудан түсетін түсімді көрсететін тауар өндірісі туралы есеп?
A) кірістер мен шығыстар есебі
B) айналымдық есеп
C) оперативтік есеп
D) ақша құралдарының қозғалысы туралы есеп
E) қорытынды есеп

49. Фирманың іс-әрекеті процесіндегі ақшаның түсімі мен шығын процесін көрсететін есеп?
A) кірістер мен шығыстар есебі
B) айналымдық есеп
C) оперативтік есеп
D) ақшалық қаражаттардың қозғалысы туралы есеп
E) қорытынды есеп

50. Фирманың есеп беру кезеңіндегі экономикалық және қаржылық іс-әрекетінің нәтижесін шығаратын есеп қалай аталады?
A) кірістер мен шығыстар есебі
B) айналымдық есеп
C) оперативтік есеп
D) ақшалық қаражаттардың қозғалысы туралы есеп
E) қорытынды есеп

51. Оперативтік жоспар қандай қызмет арқылы орындалады?
A) экономикалық қызмет
B) маркетингтік қызмет
C) әкімшілік қызмет
D) қаржылық қызмет
E) есеп-қисап бөлімі

52. Кірістер мен шығыстар жоспары қандай қызмет арқылы жасалады?
A) экономикалық қызмет
B) маркетингтік қызмет
C) әкімшілік қызмет
D) қаржылық қызмет
E) есеп-қисап бөлімі

53. Ақшалық қаржылардың қозғалысы туралы жоспар қандай қызмет арқылы орындалады?
A) экономикалық қызмет
B) маркетингтік қызмет
C) әкімшілік қызмет
D) қаржылық қызмет
E) есеп-қисап бөлімі

54. Айналымдық есепті қай қызмет орындайды?
A) экономикалық қызмет
B) маркетингтік қызмет
C) әкімшілік қызмет
D) қаржылық қызмет
E) есеп-қисап бөлімі

55. Әрбір жетекшінің барлық іс-әрекеттер түрі бойынша төменгі бөлімшелермен жетекшілік етуді қамтамасыз ететін басқару құрылымы?
B) сызықтық
C) дивизиональдық
D) матрицалық
E) сызықтық-функциональдық

56. Орындаушының екі немесе одан да көп жетекшісі болатын құрылым?
A) функциональдық
B) сызықтық
C) дивизиональдық
D) матрицалық
E) сызықтық-функциональдық

57. Несиелік мекемелердің негізгі тобын жасайтын ерекше экономикалық институттар:
А) Банктер
В) Қорлар
С) Дивиденттер
Д) Инвесторлар
Е) Депозиттер

58. Ақша қүралдарын құнды қағаздарға айналдыру процесі:
А) инвестициялау
В) сақтандыру
С) капиталдау
Д) қаржыландыру
Е) дұрыс жауабы жоқ

59. Коммерциялық банктер, сақтандыру компаниялары, зейнетақылық қорлар, инвестициялық компаниялар қандай инвесторларға жатады:
А) институттық
В) жеке
С) қоғамдық
Д) мемлекеттік
Е) жаппай

60. Жекелеген кәсіпорындардың қызметкерлерінің өз ақшаларын акцияларға айырбастайтын физикалық тұлғалар:
А) институттық инвесторлар
В) жеке инвесторлар
С) банктер
Д) фирмалар
Е) дұрыс жауабы жоқ

61. Кәсіпорынның меншігінің хұқығын бекіту үшін құнды қағаздардың ірі пакеттерін жасайтын инвесторлар
А) стратегиялық инвесторлар
В) портфельдік инвесторлар
С) банктер
Д) депозиттер
Е) дұрыс жауабы жоқ

62. Несиелік құралдарды тартумен байланысты сыртқы қаржыландыру формасы:
А) факторинг
В) лизинг
С) валюта
Д) банк
Е) дұрыс жауабы жоқ

63. Банктер арқылы және басқа да несиелік, қаржылық, мекемелер арқылы келісімдер жасалатын нарық:
А) капиталдар нарығы
В) қаржылық нары
С) валюталық нарық
Д) банктік нарық
Е) дұрыс жауабы жоқ

64.Ұзақ мерзімді капиталдар және қарыздық міндеттемелер қалыптасатын нарық:
А) капиталдар нарығы
В) қаржылық нарық
С) валюталық нарық
Д) шетелдік нарық
Е) инвестициялық нарық

65. Инвестицияларды тарту арқылы ұйымды дамыту жолдарын болжау:
А) Бизнес-жоспар
В) банктік жоспар
С) қаржылық жоспар
Д) ақшалық жоспар
Е) лизингтік жоспар

66. Мемлекеттің бақылауымен қойылатын баға:
A) реттелетін
B) еркін
C) келісім-шарттық
D) жаппай
E) бөлшек

67. Фирманың соқтығысатын қауіптіліктері мен мүмкіндіктері неше облысқа бөлінеді?
A) 4
B) 5
C) 6
D) 7
E) 8

68. Кәсіпорын мүмкіндіктерін бағалау неше функциядан тұрады?
A) 3
B) 4
C) 5
D) 7
E) 6
69. Нарықтық демографиялық статистиканы, өнімді қолайлы жағдайда өткізуді зерттеу, бұл:
A) маркетинг
B) қаржы
C) операция
D) адамдық ресурстар
E) кәсіпорын мәдениеті мен сипаты

70. Кәсіпорынның қаржылық жағдайының анализін қандай функция атқарады?
A) маркетинг
B) қаржылық
C) операциялар
D) адамдық ресурстар
E) кәсіпопорындар мәдениеті мен сипаты

71.Кәсіпорындар репутациясының анализін қандай функция атқарады?
A) маркетинг
B) қаржылар
C) операциялар
D) адамдық ресурстар
E) кәсіпорын мәдениеті мен сипаты

72. Коммерциялық ақпаратқа қайсы жатады?
A) маркетингтің стратегиялық жоспары туралы ақпараттар
B) өндіріс технологиялары мен тәсілдері туралы ақпараттар
C) техникалық ашылулар туралы ақпараттар
D) конструкторлық құжаттама
E) программалық жабдықтау

73. Капиталдардың мобильділігін жоғарылатуға, активтердің таза құнын шығаруға әсер ететін ұйымдастырылып бекітілген, үнемі қызмет жасайтын құнды қағаздар нарығы?
A) фондылық биржа
B) коммерциялық банк
C) тауарлық биржа
D) картель
E) синдикат

74.Фирманың әрбір тауарды сатудан түсетін түсімді көрсететін тауар өндірісі туралы есеп?
A) кірістер мен шығыстар есебі
B) айналымдық есеп
C) оперативтік есеп
D) ақша құралдарының қозғалысы туралы есеп
E) қорытынды есеп

75. Фирманың іс-әрекеті процесіндегі ақшаның түсімі мен шығын процесін көрсететін есеп?
A) кірістер мен шығыстар есебі
B) айналымдық есеп
C) оперативтік есеп
D) ақшалық қаражаттардың қозғалысы туралы есеп
E) қорытынды есеп

75. Фирманың есеп беру кезеңіндегі экономикалық және қаржылық іс-әрекетінің нәтижесін шығаратын есеп қалай аталады?
A) кірістер мен шығыстар есебі
B) айналымдық есеп
C) оперативтік есеп
D) ақшалық қаражаттардың қозғалысы туралы есеп
E) қорытынды есеп

76. Оперативтік жоспар қандай қызмет арқылы орындалады?
A) экономикалық қызмет
B) маркетингтік қызмет
C) әкімшілік қызмет
D) қаржылық қызмет
E) есеп-қисап бөлімі

77. Кірістер мен шығыстар жоспары қандай қызмет арқылы жасалады?
A) экономикалық қызмет
B) маркетингтік қызмет
C) әкімшілік қызмет
D) қаржылық қызмет
E) есеп-қисап бөлімі

78. Ақшалық қаржылардың қозғалысы туралы жоспар қандай қызмет арқылы орындалады?
A) экономикалық қызмет
B) маркетингтік қызмет
C) әкімшілік қызмет
D) қаржылық қызмет
E) есеп-қисап бөлімі

79. Айналымдық есепті қай қызмет орындайды?
A) экономикалық қызмет
B) маркетингтік қызмет
C) әкімшілік қызмет
D) қаржылық қызмет
E) есеп-қисап бөлімі

80. Әрбір жетекшінің барлық іс-әрекеттер түрі бойынша төменгі бөлімшелермен жетекшілік етуді қамтамасыз ететін басқару құрылымы?
B) сызықтық
C) дивизиональдық
D) матрицалық
E) сызықтық-функциональдық

81. Орындаушының екі немесе одан да көп жетекшісі болатын құрылым?
A) функциональдық
B) сызықтық
C) дивизиональдық
D) матрицалық
E) сызықтық-функциональдық

82. Жұмысшылар мен жұмыскерлерге қатысты айналым ролін анықтайтын еңбекақы функциясын көрсетіңіз:
А) Айналымдық
В) номинальды
С) акордтық
Д) есептік
Е) қаржылық

83. 1 сағат, күн, апта ішінде алынатын ақша соммасы:
А) номинальды еңбек ақы
В) акордтық
С) есептік
Д) қаржылық
Е) Айналымдық

84. Жұмысшының еңбекақысы оның өндірген жұмысының сапасының көлемі арқылы анықталатын еңбекеақы формасы:
А) акордтық
В) қаржылық
С) Айналымдық
Д) есептік
Е) номинальды еңбек ақы

85. «Банк» сөзі қай тілден аударғанда «стол» деген мағынаны білдіреді:
А) италиян
В) ағылшын
С) француз
Д) грек
Е) латын

86. Ғылыми-техникалық жобаларды таратумен байланысты венчурлық (тәуекел) операцияларды жүзеге асыратын банк түрлері:
А) инновациялық
В) қаржылық
С) бизнестік
Д) операциялық
Е) инфляциялық

87. Акционерлік қоғам формасында жүзеге асырылатын кәсіпорын капиталындағы оның иесінің бөліктік қатысуын көрсететін маңызды құнды қағаз:
А) Акция
В) облигация
С) вексель
Д) ваучер
Е) инвестиция

88. Факторингтік қызметтер көрсететін қаржылық институттар:
А) Факторинг-фирма
В) инвестор
С) туристік операторлар
Д) туристік агенттіктер
Е) банктер

89. Екі жақтың келісімі арқылы бекітілетін және шартта тіркелетін баға:
А) келісім-шарттық баға
В) операторлық баға
С) инвесторлық баға
Д) агенттік баға
Е) айналымдық баға

90. Техникалық тәжірибелерді сату, негізінен обьектілерді жобалау өндірісті ұйымдастыру әдістерін дайын өнімдерді тарату әдістерін сату:
А) Инжиниринг
В) факторинг
С) лизинг
Д) Фактор-фирма
Е) дивидент

91. Кепілдікке берушінің пайдалануында қалактын мүлік кепілдігі есебінен несие беру:
А) Ипотекалық несие
В) лизингтік несие
С) қаржылық несие
Д) дивиденттік несие
Е) ақшалық несие

92. Еркін қаржылық ресурстарды қаржылық активтерді шығару және сату арқылы тартатын тұлғалар:
А) Эмитенттер
Б) дивиденттер
С) лизингтер
Д) валюталар
Е) депозиттер

93. Акционерлердің ақшалық кірісі:
А) дивиденттер
В) эмитенттер
С) факторинг
Д) лизинг
Е) дұрыс жауабы жоқ

94. Қаржылық нарық түрлерін көрсетіңіз:
А) Валюталық, алтын, капитал
В) дивидент, факторинг
С) депозит
Д) несие, ипотека
Е) ипотека

95. Дивидент бұл:
А) капитал құрылымын басқару
В) несиелік мекемелердің негізгі тобы
С) акционерлермен жасалатын ақша кірісі
Д) акционерлердің ақшалық кірісі
Е) сату тиімділігін арттыру

96. Ипотекалық несие дегеніміз не?
А) кепілдікке берушінің пайдалануында қалатын мүлік кепілдігі есебінен несие беру
В) машина технологиялық өнімдер саудасы
С) ұзақ және қысқа мерзімді арендалар және жалға беру
Д) сату тиімділігін арттыру
Е) қарызға ақша құралдарын алу

97. Лизинг, бұл:
А) мүлікті уақытша пайдалануға берумен байланысты жасалатын мүліктік қарым-қатынастар кешені
В) машина-техникалық өнімдер саудасы
С) ипотекалық несие беру
Д) Халықаралық саудалар
Е) жалға беру

98. Инжиниринг қандай мағынаны білдіреді:
А) техникалық тәжірибелерді, негізінен өндірістік жобалау әдістерін сату
В) банктік несиелер беру
С) Жарнамаларды ұйымдастыру
Д) мүліктік қарым-қатынастар
Е) қаржылық қарым-қатынастар

99. Қаржылық құралдардың ұйымдастырылған немесе қалыпсыз формасы:
A) қаржылық жағдай
B) қаржылық нарық
C) қаржылық нарық
D) нарықтық жүйе
E) нарықтық жүйе

100. Белгілі бір қаржылық активтерді сатып алу арқылы, құралдарды нарықтың басқа субъектілердің іс-әрекеттеріне инвистициялайтын тұлғалар:
A) директорлер
B) инвесторлар
C) эмитенттер
D) банкирлер
E) бухгалтерлер

101. Құнды металлдармен жаппай және жеке келісімдер жасайтын нарық:
A) валюталық нарық
B) қаржылық нарық
C) алтын нарығы
D) капиталдар нарығы
E) коммерциялық нарық

102. Қарыздық міндеттер мен ұзақ мерзімді капиталдар қалыптасатын нарық түрі:
A) қаржылық нарық
B) қаржылық жүйе
C) алтын нарығы
D) капиталдар нарығы
E) коммерциялық нарық

103. Несие функциясын атаңыз:
A) қаржылық ресурстарды төмендету
B) банктер жұмысын төмендету
C) халықтың экономикалық белсенділігін төмендету
D) ақша айналымы арқылы экономикалық процесстерді тездету
E) ақша айналымын теэдету

104. Ғылыми-техникалық жобаларды таратумен байланысты венчурлық (тәуекел) операцияларды жүзеге асыратын банк түрлері:
А) инновациялық
В) қаржылық
С) бизнестік
Д) операциялық
Е) инфляциялық

105. Акционерлік қоғам формасында жүзеге асырылатын кәсіпорын капиталындағы оның иесінің бөліктік қатысуын көрсететін маңызды құнды қағаз:
А) Акция
В) облигация
С) вексель
Д) ваучер
Е) инвестиция

106. Факторингтік қызметтер көрсететін қаржылық институттар:
А) Факторинг-фирма
В) инвестор
С) туристік операторлар
Д) туристік агенттіктер
Е) банктер

107. Екі жақтың келісімі арқылы бекітілетін және шартта тіркелетін баға:
А) келісім-шарттық баға
В) операторлық баға
С) инвесторлық баға
Д) агенттік баға
Е) айналымдық баға

108. Мемлекет шығындарының оның кірісінен жоғарылап кетуі:
A) бюджет дефициті
B) инфляция
C) экономикалық дағдарыс
D) девальвация
E) банкротқа ұшырау

109. Тауарлар мен қызметтер бағасының жалпы деңгейінің жоғарылауы:
A) жұмыссыздық
B) инфляция
C) бюджет дефициті
D) девальвация
E) экономикалық дағдарыс

110. Жаппай өндірісті жүзеге асыратын ірі тұрақтылығы жоғары компаниялар:
A) эксилеренттер
B) патиентттер
C) виоленттер
D) коммутантттар
E) монополистер

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

СМИ – ассистент провокаторов? Как гости из соседних стран сеют раздор в Казахстане

СМИ – ассистент провокаторов? Как гости из соседних стран сеют раздор в Казахстане

Инцидент с пьяным киргизским гостем на борту Air Astana, наверное, остался бы только во внутренних сводках авиакомпании, если бы г-н Доган, не поднял громкий крик о государственном языке.
openqazaqstan
17 авг. 2017 / 14:43
  • 12165
  • 178
Дайте Байбеку сломать и переделать город. Он хочет шагнуть вверх, а не бабло украсть

Дайте Байбеку сломать и переделать город. Он хочет шагнуть вверх, а не бабло украсть

Я в тогдашней Алма-Ате родился, вырос. В школу начал ходить пешком. Весь центр опползал. Все эти знаковые места помню как ещё не знаковые места. Никаких этих ностальгических страданий у меня нет.
Aidan_Karibzhanov
21 авг. 2017 / 16:25
  • 6690
  • 34
Имеющий уши да услышит. Латиница касается только казахского языка

Имеющий уши да услышит. Латиница касается только казахского языка

Президент Назарбаев наконец-то разъяснил для всех, кто ещё не понял, очевидный вопрос, который всем в Казахстане очевиден. Елбасы повторил: на латиницу мы переводим казахский язык, и это не означает отказ от русского языка.
openqazaqstan
18 авг. 2017 / 16:23
  • 3540
  • 52
Подземная Акмечеть Бекет-Ата в Атырауской области – одно из самых сакральных мест

Подземная Акмечеть Бекет-Ата в Атырауской области – одно из самых сакральных мест

Его отцом был Мырзагул, матерью Жания, оба глубоко верующие. По рассказам, Бекет-Ата обладал богатырской силой, что в том числе помогало выбивать мечети в крепких скалах.
theYakov
21 авг. 2017 / 17:21
  • 3185
  • 3
«Нас и здесь неплохо кормят», или почему я не собираюсь уезжать из Казахстана

«Нас и здесь неплохо кормят», или почему я не собираюсь уезжать из Казахстана

Я всегда теряюсь, когда слышу этот вопрос, потому что я так и не сумел выразить причину одной фразой. Давайте рассмотрим популярные варианты, и я объясню, что именно мне в них не нравится.
convoluted
21 авг. 2017 / 12:29
Надо научиться видеть скрытые экономические процессы за вспышкой национального гнева

Надо научиться видеть скрытые экономические процессы за вспышкой национального гнева

При полном отсутствии бюджетного жилищного строительства, целые аулы оседают в ветхих домишках, сквозь заборы которых насмешливо возвышаются башни "коктемов", "риц карлтонов" и "есентаев".
niyazov
19 авг. 2017 / 11:16
  • 2585
  • 67
В Кокшетау строят два парка для молодёжи. Будут учтены интересы и любителей спорта

В Кокшетау строят два парка для молодёжи. Будут учтены интересы и любителей спорта

Общая площадь парка составляет 25 гектаров. На территории предусмотрено устройство прогулочных дорожек, площадок для установки аттракционов и павильонов различного назначения, цветников.
zhasakmola
17 авг. 2017 / 17:13
  • 2197
  • 1
Байбек замахнулся на то, о чём давным-давно писали и говорили – «город для людей»

Байбек замахнулся на то, о чём давным-давно писали и говорили – «город для людей»

Какой «золотой квадрат»? Вам действительно это место кажется лучшим?! Вот когда Байбеку удастся воплотить в реальность скверы и парки, тогда я буду согласен называть старый центр золотым квадратом.
openqazaqstan
сегодня / 16:53
  • 1950
  • 14
Казахский язык выбирает алфавит, который считает необходимым. Дело не в латинице

Казахский язык выбирает алфавит, который считает необходимым. Дело не в латинице

У русскоязычных казахов два варианта, один - срочно отдавать детей в казахские школы, если видят их будущее в стране. Русскоязычным неказахам ещё меньше выбора. Надо становиться казахами.
Aidan_Karibzhanov
вчера / 18:08
  • 1964
  • 52