место в рейтинге
  • 70093
  • 110
  • 10
Нравится блог?
Подписывайтесь!

«Мүде хан»

Авторы: Қойшығара Салғараұлы

«Мүде хан». Кинороман. – Астана: «Сарыарқа» БҮ, 2011. – 256 бет

Таралымы: 1000 дана

Түріктің «Ұлы Сүлеймен», кәрістің “Ханзада Жумонг”, “Са­рай әміршісі”, «Ұлы ханшайым Сондок», «Қайсар ханша», қытайдың “Шың­ғыс­хан”, т.б. секілді көп сериялы телефильмдеріне телміріп жүргеніміз бар. Киноларды тамашалап отырып мынандай ойға шомасың: «бізге қарағанда кәріс пен түріктерде алыптар шоғырланған екен-ау». Әйтпегенде ше...Шегелеп айтар болсақ, бізде киносценарийлер бар, демеуші тапшы. Таласбек Әсемқұловтың «Тұмар падиша» туындысын оқып отырып, елдік айбар һәм ұлттық асқақ сезім кеудеңді жаншылайды. Осындай дүниелерді экран бетіне шығара алмай жүргеніміз – ағзаға түскен ақау, еменнің өзегіне түскен құрт секілді. Сондай-ақ, Әмірхан Балқыбек: «Қойшығара Салғарин Қытай мұрағатында сақтаулы көнекөз шежiреден өз көзiмен көргенiн егiле отырып жазған Мүде тәңiрқұты туралы ғажайып әңгiмелер де өзгелердiң қанжығасында кетпей тұрғанда қамданғанымыз жөн. Қытай киногерлерi ертең «Шыңғысханнан кейiн ұлы рух иесi Мүде туралы фильм түсiруге кiрiсiп жатырмыз» деп жарияласа еш таңдануға болмайды»,-деп  санаға сілкініс туғызарлықтай ой тастайды. Жөн сөзге түйе де шөгеді. Кинороманды ине көзінен өткізгендей аңысын аңдып қарасақ.

Кинороман тақ мұрагері Мүденің Тұрды бек сардардың баласын өзгелердің арандатуымен өлтіргенімен бастау алып, жазасын өтеу үшін Кердері(Юечжи) еліне аманатқа беруімен ұласады. Мүденің әкесі Тұман ханға ұлының өлгені жайлы жалған ақпарат таратылып, соғыс ашуға себепші болады. Хан айыбы ретінде ұлының еншісіне он мың жауынгерді үй-жайымен орналастырады. Сол шақта Мүде қаққан қазықтай қатқан қағидасымен шеберлігін танытады. Жүрегі шайлықпайтын, әміріне ойсыз бағынып, аяу дегенді білмейтін сарбаздарды үйрету үшін түрлі сынақтар ұйымдастырғанын оқысаңыз, ханзадаға қаймығып, санаңызда сапырылысқан ойлар, көңіліңізде арпалысқан қайшылықтар орын ала бастайды. Жаттығу барысында қарамағындағы мыңбасыны,  құстай ұшатын астындағы Ақбоз атын, тіпті аяулы жарын түтеген жебеге жем етіп, қимастарын ұлы мұрат үшін құрбан қылады. Рухты жоталандырып, семсерлесу шеберлігін меңгертеді. Жебеден тайсалмайтын, семсерден сескенбейтін жігіттертәрбиелеп, белгілі нәтижеге жеткенін көргеніңде, жоғарыдағы қылаң берген ойыңнан бойыңды алшақ ұстай бастайсың. Хан саясаты тынып жатқан көл секілді, қай жері тұңғиық, қай жері тайыз білмейсің. Мөде шамамен 18-19 жасында, ж.ж.с.д. 209 жылы, әкесі Тұманды өлтіріп, ғұн хандығының тағына отырып, өзін ғұн елінің дара билеушісімен деп жариялайды. Әкесі елін қор, ерін құл еткендігі шекесі қызғаннан сабырын сарқып, жанын шыжғырып жіберді. Қаталдығы мен даналығы қабат өрілген Мүде әкесінің тоқалын, ұлын, бас уәзірді өзіне қарсы әрекет жасап жүргенін дәлелдеп, өлім жазасына кесіледі. Конфуцзыдың бір сөзі бар: «Басшы әділ де адал болса, жазықтыны жазалау оңайға түседі».  Дунху елі арандату мақсатында астындағы атын, қойнындағы қатынын сұратқанда олардың айтқанына көнеді, жүні жығылыңқы кейіп танытады. Ал ешкімге керексіз сортаң жердің пұшпағын сұратқанда: «Қатын мен хайуанды ел үшін қиюға болады. Ал жер – Отанның белгісі, елдің мәңгілік еншісі»,-деп бөденедей бұғып келген елін, сүйікті жарын бостан етіп, бағындырған елді құл етеді. Осы әрекеті Құнанбайдың «Ел өседі, жер өспейді» деген тұжырымымен тұспа-тұс келетіне қайран қаласың.

Мүде        2 жарым мың жыл      Құнанбай (арасы)

Түркі тектес халықтар арасында «Шыңғыс» деген қаһарлы лауазымға ең алғаш Мүде ханзада ие болған. Бұдан кейін бес ғасыр өткенде осы халықтың екінші перзенті Атилла, одан кейін тағы да бес ғасыр өткенде Темужин иеленген. Ғұндардың ата-баба дәстүріне негізделген азаматтық, қылмыстық заң жүйесінің өмірге келуі де осы Мөде қағаннан басталады. Ол ханға емес, хандыққа қызмет ететін жандарды төмен сатыдан шықса да, қолдау білдірді. Жаралған тегі бөлек, сөйлеген тілі бөлек, сенген тілі бөлек, тұрмыс-тірлігі бөлек Кердері(Юечжи) елімен шайқасқа түсті.  Алдыңғы шайқастар түбі бір туыс жұрттармен болған еді. Шебер қолбасшысы Хан Синді, онымен қоса патшасы Гау-Диге ұрымтал тұсынан сұрапыл соққы жасайды. Өзіндік «үшбұрыш» әскери әккі әдісімен, дұшпанының шаңдағын қағып, келісімге келеді. Мүде дүниеден өтіп, орнына елінің ошағын маздататын тобылғысы Лаушан отырғанда ұстазы Иө былай деген еді: «Сіз хән елінің киімі мен тамағына тым үйірсіз. Ал, Халық сізге қарайды, Сізге еліктейді. Ертең әбден үйреніп алған соң, олар қытайдың күрішінен басқаны жемейді, жібегінен басқаны кимейді. Өзінде жоққа құмарлық өзге елге көз сүзуге, тәуелді болуға мәжбүр етеді»,-дей отыра Хән елінен келген елшіге күрішке қарағанда жабағының жас еті тойымды ас екенін, жібекке қарағанда ешкі терісінен тігілген киімі шыдамдырақ екенін дәлелдейді. Ал, «ғұн елін отыз бес жылдың ішінде теңдесі жоқ Ұлы Ұлысқа айналдырған Мүде хан қатардағы қауқарсыз пендедей жер томпайтып қана жатыр. Бар айырмашылығы – төмпешігі өзгелерден гөрі көлемді де биіктеу. Жалған дүние!..».

Ақбас тарих осылайша әдіптеген оқиға желісі кино болып түсіріліп, теледидардан көрсетіліп жатса, түркі халықтарының рухы биіктер еді.

Салтанат Сүгір

23 апреля 2013, 15:22
2767

Загрузка...
Loading...

Комментарии

народ вы не слышали что всю базу пользователей интернета слили в сеть с открытым доступом!Там есть вся информация от личных фото и видео до личной переписки и копии документов.Там конечно можно удалить свои данные если вы не хотите что бы их видели все. Вот та ссылка- huy.kz
Бұл кітапті қайдан тауып оқыса болады?

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

О проститутках, ЗППП и других сексуальных страстях

О проститутках, ЗППП и других сексуальных страстях

У меня обширный сексуальный опыт, и я этим не хвастаюсь. Будь у меня возможность, променял бы это всё на одного партнёра. Но так как с личной жизнью не заладилось, а секс я очень люблю, то приходилось изворачиваться.
bez_prav
18 окт. 2017 / 18:01
Отчего в Казахстане предвзятое отношение к отечественному продукту?

Отчего в Казахстане предвзятое отношение к отечественному продукту?

Вы когда-нибудь пользовались казахстанской косметикой? Я тоже нет, поэтому сразу же откликнулась на приглашение своего фейсбук-френда протестировать отечественные крема… из Степногорска.
Shimanskaya
16 окт. 2017 / 11:32
  • 2938
  • 33
Я помню тот день, когда мне позвонили друзья и сообщили: «Она выходит замуж». Часть 2

Я помню тот день, когда мне позвонили друзья и сообщили: «Она выходит замуж». Часть 2

Я знал дату свадьбы. За неделю до свадьбы в соцсети "Вконтакте" на все мои последние фото, был проставлен лайк с её профиля. Сердце забилось сильнее. В душе загорелась наивная, крошечная надежда.
Dominator-kz
17 окт. 2017 / 15:41
Льготное кредитование для молодежи Алматы. Не хоромы, но для начала неплохо

Льготное кредитование для молодежи Алматы. Не хоромы, но для начала неплохо

Если вам нет 35 лет и у вас нет своего жилья, то есть интересная гос.программа. Нишевая программа - молодые семьи Алматы до 35 лет, семья - это как минимум 2 супруга без детей.
DanaJarlygapova
19 окт. 2017 / 16:21
Мой парень – «тиран». Почему я вступила в такие отношения?

Мой парень – «тиран». Почему я вступила в такие отношения?

История из моей жизни. Я вспоминаю эти отношения и сама не могу понять - как так произошло? А дело в том, что вы и сами не заметите. Это наступает плавно и динамично.
Altynai_JA
18 окт. 2017 / 14:17
Доверяют ли граждане Казахстана полицейским? Социальный опрос

Доверяют ли граждане Казахстана полицейским? Социальный опрос

Борьба с оборотнями в погонах идёт не один год, но без особого эффекта. Это даёт повод подробнее поговорить о нашей полиции и её проблемах. Как относятся к полицейским казахстанцы?
voiceQZ
20 окт. 2017 / 18:42
  • 2119
  • 38
«Автобусная неделя». Выдержит ли аким Шымкента давку в общественном транспорте?

«Автобусная неделя». Выдержит ли аким Шымкента давку в общественном транспорте?

Аким Шымкента Габидулла Абдрахимов нашёл решение накопившихся проблем городского транспорта. Все ключевые работники акимата некоторое время будут сами ездить на автобусах.
openqazaqstan
18 окт. 2017 / 10:53
  • 1817
  • 34
Сказ об офисных планктонах. А какой работник ты?

Сказ об офисных планктонах. А какой работник ты?

Я проработала во многих компаниях и повстречала очень много разных интересных людей. Исходя из моих наблюдений, могу описать несколько категорий работников. Может, речь пойдет о ком-то из вас…
Altynai_JA
18 окт. 2017 / 17:51
  • 1761
  • 16
Аркадий Волож привел в Казахстан «Яндекс.Лицей». Плакать или радоваться?

Аркадий Волож привел в Казахстан «Яндекс.Лицей». Плакать или радоваться?

"Яндекс.Лицей" зашел в казахстанские школы. План - учить бесплатно программированию, формировать себе кадры и выйти на мощность 10 тысяч школьников в год.
Zhumanova
18 окт. 2017 / 8:36
  • 1627
  • 14