Ақерке Асан

Қылмыс және жаза... Жазмыш әлде Қорқыныш?!...Жазмыш алдындағы қорқыныш туралы не білесіз? Әрине, әркімнің өз хикаясы бар. Әзірге мына әңгімеге назар аударып көріңіз...Әлқисса, Ежелгі грек аңызына айналған Фив қаласында Лай есімді патша билік құрыпты. Күндердің күнінде патша ай десе аузы, күн десе көзі бар, сұлу Иоакастеге ғашық болып, үйленуді ойлайды. Қырық күн той, отыз күн ойын өткізіп, сүйіктілердің шаңырақ көтергеніне біраз уақыт өтеді. Жалғыз ғана сәбиге зар Лай мен Иокаста Аполлонның бір көріпкелінен бал ашып беруін өтінеді. Көріпкел оракул Иоакастаның аяғы ауыр екенін айтып, келешекте дүниеге келетін нәресте ер жетіп, әкесін өлтіріп, анасына үйленеді деп болжам айтады. Көріпкелдің сөзін көңіліне алған Лай баласы дүниеге келген күні оны қызметшілердің біріне беріп, шаһардан алыс же…

Қолыма әкем бастауыш сыныптардың бірінде сатып әперген «Чудесные сказки» деген ертегілер жинағы түсті. Бала кезден қазақ ертегілерінен бөлек орыс халқының ертегілерін ерекше жақсы көрдім. Жаңағы жинақта «Морозко», «Аленький цветочек», «Конек-Горбунок»-пен бірге «Синяя борода» бар. Сюжеті бірден есіме түсті, себебі мен бұл ертегінің басты кейіпкерінен қатты қорқушы едім. Бұл ертегі кішкене бала үшін шынымен қорқынышты сияқты. Дәл осы хикаяны ерекшелеп отырғаным – орыс халқының ертегілері жинағында француз елінің ертегісі қайдан жүр деп бір ойлайтыным. Одан кейнгісі – сюжеті де ертегі деп айтуға ауыр келеді. Аталмыш хикая халық арасында ауыздан-ауызға тарап, алғаш рет Шарль Пероның өңдеуімен 17 ғасырда қағазға түседі. Мәтінді қайта оқуға көңілім түсті...Егер бұл талдауды соңына дейін оқуға…

Айнала шексіз дала. Төрт мезгілде жүз түрленетін дала. Түнде айдың нұры сүттей төгіліп, күндіз күннің көзі әр тал гүлді жылы құшағына басатын ғажайып дала! Дала заңын түсініп немесе оны түйсіну тіршілік иесіне тән дүние. Алайда Жаратқан берген бұл сый кейде ұмытылып қала береді. Шетіне көз жетпейтін шегі жоқ бұл даланың есімі – Өмір. Мұнда ауасы саф таза, тыныштығы тірі жанды баурай түсетін әдемі ақ таңдар бар. Әр таң осы даланы мекендеген барша тіршілік иесіне бір үміт пен бір мүмкіндік сыйлайды. Бұл – ақ таңның сыйы. Мұнда жылуы жаныңды аймалайтын Күн бар. Әрине, Күннің көзіне түсу әуелден әрқайсымызға да бұйырған. Бірақ Таулар мен тастар бар жерде Көлеңке де бар екенін ұмытпау керек. Осы даланы мекендеген түрлі өсімдіктер күнді қанша сүйсе де, кейде ыстығына шыдамай Көлеңкені аңсайды.…

Дүйім жұрт атақты итальяндық композитор Сальеримен аңыз арқылы таныс. Моцарттың өлімін Сальериден көретіндер қатары қашанда көп-ті, қазір де аз емес. Пушкиннің «кішігірім трагедиясы» арқылы бұл әңгіменің соңы ұзаққа барып, қалыптасқан метафораға айналды. Орыс халқы Пушкинді «наше всё» деп дәл тауып айтқан. Жалғыз өзі әдеби дәуір құрған тума талант Александр Сергеевичтің әсіресе проза мен драмада қалам тартқан дүниелеріне қызығамын. Алайда бұл қызығушылық Достоевскийден келді.Әлқисса, Достоевский бізге жеткен 1845 жылдың 24-наурызында жазған бір хатында кітап оқу туралы айтады: бір уақытта қаламгер кітаптан бас алмайды екен. Бірақ ең қызығы жазушы оқыған кітаптарын қайта қарап, оны қайта оқып, сосын тағы оқып (қасиетті кітаптың сөздеріндей – А.К), оқыған сайын жаңаша түсінгенін айтады. Есі…

«Біссімілә» деп Эрмитажға алғаш кірген күні Рэмбрандттың залын іздедім. Менің білуімше, голландтық атақты суретші туындыларының ең көп жинақталған орыны – осы Эрмитаж екен. Жиырмаға жуық картина қазір Петербургтың төрінде жарқырап тұр. Рэмбранд – ерекше суретші. Ол өмір сүрген қоғамда қылқалам шеберлері үйдің интерьеріне сай етіп – әдемілікті, жан-жағындағы табиғатты, күнделікті өмір сұлулығын шағын ғана форматта бейнелеген. Өйткені сұраныс сондай болды. Ал Рэмбрандттың картиналары адамның бойынан сәл ұзындау көлемдерде орындалған. Оның үстіне туындыларында антикалық дәуір әдебиеті мен інжіл әңгімелерінің мотивтерін тірілткенді жақсы көрді. Өз заманында аса ауыз толтырып айтатындай атаққа да, мадаққа да бөленбеген суретші, кең көлемді картиналарына бояу, мата сатып алу үшін үлкен қарыздар…