Амангелді Елтін

Хуэй (дүнген) халқы араб миссионерлерінің ұрпақтары. Қытай Халық Республикасының құрамында өздерінің автономиясы бар. Ғасырлар бойы қытайлармен қуғындалған дүнгендер, бүгінде өздерінің араб тілінен айрылып, хань тілінде сөйлейді, бірақ-та ислам дінін сақтап қалған. Саны 70 мыңнан астам бұл этнос XIX ғасырдың соңына қарай Қытай тарапынан қудалауға ұшырап, барынан айрылып қазақ жеріне келіп тұрақтауға мәжбүр болды. Басына күн туған кез-келген ұлтқа қазақтар қоныстық жер беріп, жатсынбай жақын тартты. Соның арасында дүнген халқы да бар. Бүгінде Қырғызстанның дүнгендері қырғызша, Өзбекстандағылар өзбекше сөйлеседі. Яғни, олар тұрған ортаға бейімделген. Қазақстанның дүнгендері қазақ тілін білмейді, қазақ мәдениетінен хабарлары жоқ, әлі күнге дейін дүнген балалары орыс мектептерінде оқиды. Жамб…

Тайпалар тағдырыЕуразия сахарасында көптеген көшпелі, жартылай көшпелі түркі-моңғол тайпалары мекендеген. Кейбіреулерін атап өтейік: басмылдар (арғындар), наймандар, керейіттер, татарлар, меркіттер, қарлықтар, қырғыздар, қоңыраттар, ұйғырлар, үйсіндер, оңғыттар (уақтар), таңғұттар, маңғыттар, жалайырлар, қияттар, боржігіндер, тайшуыттар, жатжираттар, барластар, кидандар, қарақытайлар, қимақтар, қыпшақтар, тамалар, қаңлылар, алшындар, бұлғарлар, косогтар, хазарлар, шеркештер, буряттар, сахалар, ойраттар, халхалар, тывалар, қатағандар. Үлкенді-кішілі тайпалардың нақты саны бұдан еселеп көп. Уақыт өте бір тайпалар жұтылып, екінші тайпалар бөлініп, үшінші тайпалар атауларын өзгертті. Тілдері ұқсас болғандықтан кейбір тайпалар бірігіп, одақ құрып та тұрды. Мысалы: ұйғырлар 15 тайпаның одағы бо…

Шүкіршілік, тәуелсіздігіміздің 26 жылдығына да жеттік. Қиындықтар болғанымен, атқарылған істер жеткілікті, жетістіктеріміз де баршылық, қоғамдық санамыз да жаңғыруда. Демографиялық жағдайымыз әжептәуір түзелді. 1959 жылғы халық санағы бойынша Қазақстанда 30%, облысымызда 24% қазақ тұрды. КСРО ыдырағаннан кейін «темір шымылдық» алынып, көптеген депортациялаған, күштеп қоныстандырылған халықтар өз тарихи отандарына Германияға, Израильге, Болгарияға, Грекияға, Украинаға, Ресейге, Кавказға, Польшаға көшуіне мүмкіндік алды. Керісінше, Елбасымыз қабылдаған шаралардың арқасында шет елде жүрген қандастарымыз ата- бабалар жеріне орала бастады. Бүгінде қазақтар топтасып, Қазақстан халқының 70% -ын құрайды, Павлодар облысында – 52% . Павлодарлықтардың 36%-ын құрайтын орыстілділер өз отаны деп Қазақс…

Кеңес заманында Коммунистік партияның көсемдерінің бірі Анастас Микоян қазақ халқының қаһарманы Бауыржан Момышұлын қабылдайды. Әңгіме барысында Микоян Бауыржанға сұрақ қойыпты: «Осы сенің фамилияң неге «Момышев» емес? « Момышұлын» қайдан тапқансың?» Бауыржан атамыз тайсалмастан: «Сіздің фамилияңыз неге «Микоев» емес? Сондықтан менің фамилиям « Момышұлы»,– деп жауап қайтарыпты. Мүмкін бұл аңыз шығар. Бірақ әр аңыздың негізінде ақиқат жатыр. 1996 жылы Президент Н. Назарбаевтың Жарлығы шықты. Бұл Жарлық бойынша қазаққа тегін(фамилиясын) ұлттық дәстүрге сай алуға болады делінген. Мен осы сұрақ бойынша Екібастұз ауданының паспорт үстелінің бастығы М. Абжаров мырзаға бардым, аты-жөнімді қазақ әріптерімен «Елтін Амангелді Қайырбайұлы» деп өзгерткім келетінін айттым. Мақсұт мырза мені үгіттеуге к…

Қазақ-жоңғар қатынастары. Ақиқат пен аңыз. Жаман халық, «сатқын халық» болмайды, жаман идеология болады.Зиянды идеяларға халықтарды сендіріп, адамзатты бөлшектеп, бір-бірімен араздастырып қоятын зұлым тұлғалар болады. Қазақстан Еуропа мен Азияның, ислам мен буддизмнің шектескен, басқа діндермен тоғысқан аймағында орналасқан. Қазақ елі көптеген ұлы империялардың құрамына кірді. Бұл жерлерде талай үлкенді-кішілі соғыстар жүріп өтті. Әлемді жаңғыртқан ұлы тұлғаларымыз: Бумын, Мөде, Атилла (Еділ хан), Томирис, Оғыз хан, сұлтан Бейбарыс, Мұхаммед Хорезмшах, Шыңғыс хан, Әмір Темір, тағы басқалары осы жерлерді билеген. Құбылай хан құрған Юань империясы 1368 жылы ыдырағаннан кейін , түркі- моңғол халықтары бөлініске ұшырады. Біртұтас тіл де бөлшектеніп өзгере бастады. Шығыс бөлік буддизмнің ламаи…

Соңы жақсының – бәрі жақсы Қажығали заманына қарай сауатты, еңбексүйгіш, ісмер, үй шаруашылығына мықты адам болды. Тың игеруді қуана қарсы алып, көшіп келген адамдармен тез тіл табысты. Шағын ауылдан қоныс аударып, аудан орталығынан үй салып алды. Көзқарасы өте қызық адам еді. Орыс бауырларымызды тым қатты сыйлайтын. Орыс әділ халық деп, оларға ешқашан шаң жұқтыртпайтын. Керісінше, америкалықтарды – империалистер, жапондарды–милитаристер, немістерді – фашистер, украиндарды – бандера, белорустарды–бульбаш, қытайларды – сықсикөздер дейтін. Еврейлер, армяндар, чукчаларды келеке қылатын неше түрлі анекдоттар айтатын. Өзбек, қырғыз, ұйғыр, татар, түріктерді қазаққа туыс деген адаммен жатып тұрып ұрыссатын. Олай емес екендігін мысалдарын келтіріп дәлелдеп шығатын. Қалмақ - моңғолдарды адам есеб…

1. Поезда Плацкарт вагоны. Жол ұзақ, уақыт көп. Жолаушылар негізінен қазақтар. 3-4 жігіт топтасып карта ойнап отыр. Таза қазақша сөйлегендеріне қарағанда Оңтүстік аймақ тұрғындары, Павлодарда вахтамен жұмыс істейді. Ертеңгіге жұмыс жоспарларын құрып отыр, алатын жалақылары жөнінде сөз қозғап қояды. Вагонның бір түкпірінде сығандар отыр, оларды «гыр-гыр» деген буындарынан айыруға болады. Екі адам өзбекше сөйлесіп отыр. Жақын маңда еуропаша макияж жасаған, шаштарын сарыға бояған үш қыз әңгімелесіп отыр. Сөз сөйлегендерінен ұққаным: есімдері Айжана, Раушана, Кимбата. Тілдерінде бір қазақ сөзі естілмейді, орыс жастарының сленгі. Кейде боғауыз да кетіп қалады. Жерлестерім екенін бірден танып, ескерту айттым: « Қай мектепті бітірдіңдер? Қазақша неге сөйлемейсіңдер?» – дедім. «Мен №10 мектепті б…

Жуырда бір туысымыз кішкентайлы болғаны туралы және оның атын «Сұлтанбейбарыс» деп қойғанын айтты. Жас нәрестенің бауы берік болсын.Біз де қуанышыңызға ортақпыз. Балаға есім беруде Бейбарыс дегені жарайды, ал «Сұлтан» дегені не? Ол сөзді шұбыртып қосудың керегі қаншалықты? Сұлтан деп мұсылман елдерінде билеушіні атаған. Тырыссам да, туысыма «Сұлтан» сөзінің артық екенін түсіндіре алмадым. Сол сияқты арамызда қажеті болсада, болмаса да «–хан», «–бек», «–бай», «–қожа», «–төре», «–ғазы», «–би» сөздері қосылған есімдер жеткілікті. Бұл сөздердің әрқайсысының мағынасы бар. Хан, бек – шығыс елдерінің билеушісі, монарх, бай – ауқатты адам, Түркияда мырза мағынасын білдіреді. Төре – ата жағынан Шыңғыс ханның ұрпағы, қожа – араб миссионерлерінің ұрпағы, қазы (ғазы) – сот, би– билеуші. Осындай есімд…

Тәуелсіздік қымбат болса ана тілімізді құрметтейік. Қандай да мемлекеттің тәуелсіздігі, тұрақтылығы туралы қалыптасқан біртілділігіне, ортақ ақпараттық кеңістігіне қарап айтуға болады. Аңыз бойынша, құрылысшылардың ортақ тілі болмағандықтан, Вавилон мұнарасы салынбай қалыпты. Әрине, елде үштілді, көптілді полиглоттардың болғаны игі. Бірақ үш тілді меңгеру барлық адамдардың қолынан келе бермейді. Үштілді мектепке бала өз еркімен ата-аналарының қалауымен барсын. Үштілді қазақ - түрік лицейлеріне тест сүзгісінен өте алмай, кез келген бала оқуға түсе бермейді, мыңнан бірі ғана түсе алады. Лицейге қабылданған балалардың бәрі ойдағыдай оқып, үштілді бірдей жақсы меңгеріп кетпейді. Үлгерімі төмендер де, оқудан шығып қалатындар да болады. Тілді меңгеру оңай болса, біртілді мектептерде оқушылардың…

Шыңғыс бабамызға неге құрмет жоқ? Білге қаған табғаштардан жеңіліп (584 ж), ұлы Көктүрік империясы ыдырайды. Пайда болған вакуумде қытайлардың бодандары болып империя екіге бөлінеді: Шығыс түркі қағанаты, Батыс түркі қағанаты. Қытайлардың «Цань ши» (іштен құртша кеміру) саясатының салдарынан түркі тайпаларының арасында соғыс өрті толастамады. Бақталастық, тақталастық басылмай, пайда болған мемлекеттердің ғұмыры ұзаққа созылмай, соғыс пен бейбітшілік бір-бірін алмастырып тұрды. Вакуумды толықтырғандардың бірі Ұйғыр қағанаты (түркілердің ұйыған мемлекеті, 742-847жж.). Қағанат экономикалық дамуда, егіншілік, сауда, мәдениет, білім беру салаларында едәуір жетістіктерге жеткен болатын. Оның алғашқы билеушісі Шигянның (қытай транскрипциясы) ұлы Жошының (Пуса) есімі, ерлігі мен жаужүректігі тари…