Yvision.kz
ru
Eltin1951

Eltin1951

Сайтта 26 желтоқсан 2016

100

рейтинг

107

жазбалар

30

пікірлер

1

тіркелуші

0

жазылымдар

  • 0
    12:38, 15 ақпан 2020

    Дорогие братья из Масанчи!

    Примите мои соболезнование за те утраты, которые вы понесли. Жаль что не могу обратиться к вам на родном мне казахском языке. Думаю, причина случившегося конфликта – в языковом барьере: масанчинцы не знают казахского языка, каракемерцы – дунганского.

    В Павлодаре кроме казахов живут представители других мусульманских этносов: киргизы, узбеки, татары, башкиры, турки, чеченцы и т. д. Они вместе отмечают религиозные праздники, участвуют на похоронах и других мероприятиях. Никаких конфликтов между ними не бывает.

    Дунгане в свое время хорошо адаптитовались к жизни в Советском Союзе, говорили на государственном русском языке, отдавали своих детей в школы с русским языком обучения. Но времена изменились, 29 лет назад на карте мира появилась независимая Республика Казахстан и государственным языком стал казахский язык. Этот значительный факт для большинства дунган остался не замеченным. Русский язык в их сознании до сих пор остается языком межнацинального общения. К великому сожалению, в северных регионах для некоторых казахов русский язык так и остался разговорным языком.

    Президент Казахстана К.-Ж. Токаев в Обращении к народу Казахстана назвал одной из своих приоритетных задач доведение казахского языка до статуса языка межэтнического общения.

    Наступило время принятия нового Закона о языках. Как и во всех цивилизованных странах, лица, не владеющие государственным языком не должны работать на государственной службе. Деловая документация должна вестись только на государственном языке.

    Школы с русским языком обучения должны открываться только в районах компактного проживания этнически русских. Причем доля школ с русским языком обучения не должна превышать доли этнических руссkих в населении области. Иначе, невозможна консолидация и становление казахстанской нации.

    Вместе с тем, для удовлетворения духовных потребностей дунганского населения региона, необходимы факультативы по арабскому и китайскому языкам. Для изучения языка, истории и культуры дунганского этноса нужно создать воскресные школы.

    Кордайской конфликт отозвался болью в наших сердцах. Надеемся, что высшие чиновники Жамбылской области извлекут уроки из этой трагедии и конфликт больше не повторится.

    Амангелді Елтін, пенсионер

    0
    775
    2
  • 0
    06:43, 12 ақпан 2020

    Дүнген бауырларымызды сыртқа теппейік

    Хуэй (дүнген) халқы араб миссионерлерінің ұрпақтары. Қытай Халық Республикасының құрамында өздерінің автономиясы бар. Ғасырлар бойы қытайлармен қуғындалған дүнгендер, бүгінде өздерінің араб тілінен айрылып, хань тілінде сөйлейді, бірақ-та ислам дінін сақтап қалған.

    Саны 70 мыңнан астам бұл этнос XIX ғасырдың соңына қарай Қытай тарапынан қудалауға ұшырап, барынан айрылып қазақ жеріне келіп тұрақтауға мәжбүр болды. Басына күн туған кез-келген ұлтқа қазақтар қоныстық жер беріп, жатсынбай жақын тартты. Соның арасында дүнген халқы да бар.

    Бүгінде Қырғызстанның дүнгендері қырғызша, Өзбекстандағылар өзбекше сөйлеседі. Яғни, олар тұрған ортаға бейімделген. Қазақстанның дүнгендері қазақ тілін білмейді, қазақ мәдениетінен хабарлары жоқ, әлі күнге дейін дүнген балалары орыс мектептерінде оқиды. Жамбыл облысының басшылығының басты қателігі, дүнген азаматтарымызға қазақ қоғамына бейімделуіне жағдай жасамағандығында. Еліміздің теңқұқылы азаматы болып сезіну үшін, дүнгендер мемлекеттік тілді біліп, оқу керек. Факультатив ретінде араб және хань тілдері оқытылу тиіс.

    Қазақтар ежелден араб миссионерлерінің ұрпақтарын «қожа» деп атаған. Қожа руының өкілдері еліміздің тәуелсіздігі үшін күресіне қосқан үлесі зор, бүгінде еліміздің әр түкпірінде тұрып жатып, әр салада қажырлы еңбек етуде. Қожаларды «асыл сүйек» деп, бұқара халық сыйлаған. Мәдениетіміздің бір бөлігі болып кеткен діни шараларымызға, пішпеге қожа руының өкілдері белсене қатысады.

    Бүгінгі Қазақстан дүнгендерін де «қожалар» деп атауға хақымыз бар. Қазақ пен діні бір дүнген бауырларымыздың арасына алауыздық кірмесін. Қордай оқиғасы қайталанбасын, достығымыз нығая берсін. Еліміз аман, халқымыз тыныш болғай.

    Амангелді Елтін

    0
    568
    0
  • 0
    09:22, 30 мамыр 2018

    Той туралы

    Рухани жаңғыру заманының тойы қандай болу керек?

    Неліктен Теріскейдегі қазақтың тойлары түнгі уақытқа ауысып кеткен?

    Қазақта тойлар көп: шілдехана, бесіктой, тұсау кесу, сүндет той, үйлену тойы, мерей той,... Ежелден бұл тойлар күндізгі уақытта өткізілген. Шама-шарқына қарай той иесі ат шаптыртатын, күрес ұйымдастыратын, айтыс өткізетін, құс салатын, мал сойып, дастархан жаятын. Дастархан басында да әр түрлі ойындар, сайыстар өткізілетін. Қас қарая той аяқталатын. Солтүстік облыстардағы қазіргі тойларға қарап таң қаласың: тойға сағат 5-ке шақырады, той 8-де басталады. Себебін сұрап көрейік, той үстіндегі болған түрлі-түрлі жағдайлармен танысайық, қорытынды шығарайық.

    ***

    Тойдың кеш басталуының себебі не деп ойлайсыз? Ол қаншалықты орынды?

    1. АХАЖ және мешіт қызметкерлері. Неке қию рәсімі күндізгі уақытта өткізіледі.

    2. Дәрігер диетолог. Сағат 6-дан кейін тамақ-шарап ішу – денсаулыққа зиян.

    3. Той өткізушілер. Күндіз той өткізу жеңіл, себебі кешке адам шаршайды. Бірақ кейбір тойшылар, әсіресе, бастық болып істейтін адамдар өздерін тосқызып қойғанды тәуір көреді. Халықты тосқызып қою, олардың ойынша, абыройларына, қоғамдағы маңызына зіл қосады деп санайды.

    4. Тойға келушідер. Тойдың кеш басталуы адамды жалықтырады, шаршатады. Көп жағдайда тойға мезгілінде келуге ешқандай кедергі жоқ емес пе? Үйлену тойы күнде бола бермейді, «туысым тойға шақырып еді» десек, басшылар жұмыстан ертерек кетуге кедергі жасамайды.

    5. Тойшылар. Тойда ұзақ отыру, тілек айтушылардың бір сөзді қайталап айта беруі адамды қажытады. Барлық тойға келушілердің тілек айтуы міндет емес. Асабаларға да тіл мәдениетін, лаконизмді сақтау керек. Тілді шұбарландырып, орыс сөздерін қосудың қажеті жоқ, онымен қазір ешкімді таң қалдыра алмайсың.

    6. Күнгей жақтан келген ағайындар. Өзімізде той ертемен басталады, күні бойы жүреді. Еркіндік, келсең отыра қал, кетсең тұрып жүре бер – өз қалауың біледі.

    7. Теріскейден келген бір әзілкеш. Тойдың түнде болғаны жақсы. Мас болсаң да, жаға жыртыссаң да, не бүлдірсең де ешкім көрмейді. Түнгі уақытта той үстінде арақтан басқа ешқандай мәдени мазмұн керек емес.

    8. Орыс ағайын. У нас все свадебные мероприятия закончиваются засветло. Ночь дается для сна.

    9. Кешігіп келушілер. Кешігіп келу қазақтың қанында бар. Той бізсіз басталса, ешкімге ренішіміз жоқ, өйіткені кінәлі – өзіміз.

    10.Үйленіп жатқан, тілге шорқақтау бір туысымыз «Тойың нешеде басталады?» – деген сұраққа, былай жауап берді: «Дуракам в три, умным в пять, құда придет в шесть, той начнется, наверное, в семь».

    Қазақ қазір тойларға, басқа да шараларға ең көп кешігетін халық ретінде анекдотқа кіріп кетті. Мынандай мәтел бар: «Жаңа танысыңның ұлтын білмесең, уақытын белгілеп қонаққа шақыр. Дәл уақытында келсе – неміс, бір сағат кешіксе – орыс, сол күні келсе – қазақ».

    ***

    Ораз Ақтоғай ауданының жалғыз хирургі. Жақан деген танысы Спартактың бөлімшесіне сағат 6-ға қыз ұзату тойына шақырды. Кейін қайтуға бір таныс табылар деп, Орекең айтқан мезгілде автобуспен ауылға жетеді. Тайқазанда ет асылып жатыр, әйелдер жағы шыжылдатып бауырсақ пісіріп жүр. Үлкен шатырдың маңатында тойға келген адам көрінбеді. Тойдың басталуын күтіп жүргенде сағат 7-і, 8,9,10 болды. Орекең үйдің иесі Жақанды тауып алып, түнде емханада кезекшілігім бар еді, оның үстіне ертең жұмыс күні екенін түсіндіріп, үйге кететінін айтты. Сондағы естігені: «Ойбой, Ореке неге асықтыңыз, әлі ерте емес пе, Шідертінің тұсында бригадада жұмыс істейтін адамдар шақырылып еді, солар кешігіп жатыр...». Мұны естіген Орекең, қолын бір-ақ сілтеп, ауылдан такси іздеді. Тойда болмай, үйіне қайтуға мәжбүр болды.

    ***

    Айқын баланың үлкені болғандықтан той иесі Талап ешкім өкпелемесін деп ағайындардың бәрін шақырды. «Дастархан» тойханасы лық толды. Асаба алғашқы тілекті марқұм болып кеткен Айқынның атасының ауылдастарына берді. Көптің алдына Жұмабике апай шығып: «К шорту, ылғи керегінде айтарым ойдан шығып кетеді...», - деп сөзін бастады. Шұға ауылының тарихын жақсы біледі екен: ауылдан әжептәуір ақын, әнші болған, қажылыққа барған адамдар шығыпты. Олардың өмірбаянын айтып берген Жұмабике апайдың шешендігінде күмән болмады. Талап пен Айқынның шілдеханалары туралы да айтып шықты. Жалғыз өзі жарты сағаттан астам сөйледі. Одан кейін басқа да қариялар өз тілектерін айтып жатты. Бәрі болғаннан кейін Жұмабике апай микрофонды қайтадан сұрап алып: « К шорту, ылғида айтарымды ұмытып кетем. Айқынжанның атасы мен біздің шал мархұмның достығы жөнінде айтуды ұмытыппын»,- деп, сөздерін одан әрі қарай жалғастырды. Асаба апайдың сөзі біткеніне қуанып, микрофонды қазақ теледидарының жүргізушісі Руслан Бөлебайға берді: «Бір тамаша әніңізді жас жұбайларға сыйлаңыз!» – деген өтінішін білдірді. Әнші ойланғанша Жұмабике апай аяғын жедел басып, әншінің қолынан микрофонды өзіне алып: «К шорту, өлең айтуды ұмытып кетіппін!», – деп, бірсарынды дауысымен өзінің тәуір көретін термесін айта жөнелді.

    Асабаның билігінсіз қалған қауым, бір тілекті де тыңдамай, Шұға ауылының тарихына қызығушылық білдірмей, өздері өзара тілек айтысып, арақ-шараптарын іше берді. Едәуір уақыт өткеннен кейін асаба жас жұбайлармен ойын өткізе бастады: «Любишь – не любишь...». Масайып қалған көпшіліктің ойында еш шаруасы болмады. Тойханадан тыс шығып темекі шекті, әңгіме құрды. Кейбіреулері такси шақыртып үйлеріне қайтып кетті. Той жалғаса берді...

    ***

    Екібастұз қаласының «Алладин» деген кафесінде болған жағдай. Ағайынды Жорик пен Нурик мектеп бітіргеннен кейін ешқайда оқуға түсе алмай, арзанқол асаба болып напақасын тауып жүрген жігіттер еді. Тойдың алдында Жорик күйеу жігітпен қалыңдықты ортаға шақырып ойын өткізді. Күйеу жігітке сұрақ қоюдан бастады:

    – Күйеу жігіт, қандай тамақты сен тәуір көресің?

    – Башбармақ!

    – Қалыңдық, сен оны пісіре білесің бе?

    –Білемін, пісіргенді ұнатамын.

    – Күйеу жігіт, тағы қандай тамақты тәуір көресің?

    – Тұшпара.

    – Қалыңдық, пісіре білесің бе?

    –Білемін, ол менің де тәуір көретін тамағым.

    – Күйеу жігіт, тағы нені тәуір көресің?

    –Мәнті.

    – Қалыңдық, мәнті пісіре аласың ба?

    – Пісіре білемін. Қуана-қуана пісіремін.

    – Күйеу жігіт, тағы нені ұнатасың?

    – Қуырдақ.

    – Қалыңдық, оны да пісіре аласың ба?

    – Әрине, бұл ата- бабаларымыздан келе жатқан ұлттық тағам ғой!

    Жорик бас құданы ортаға шақырды. Бас құда өте толық адам еді, асабаның бұл талабын ұнатпаса да, ортаға шықты. Асаба күйеу жігітке қарап: «Бешбармақты да, тұшпараны да, мәнтіні де, «голубцыды» да, қуырдақты да сен жемей, ұмытуың керек. Әйітпесе, қарның мына менің жанымда тұрған бас құданың қарны сияқты жұп-жуан болып, семіріп кетесің!»,– деді. Бас құда сол қолын созып, микрофонды алып: «Иттің баласы! Жетесіз неме! Менің қарнымда не шаруаң бар? Бұл менің жұрттан жасырып жүрген дертім шығар!» – деп, оң қолымен асабаны жақтан салып жіберді. Жорик жақын жерде тұрған үстелдің астына домалап түсті. Тойшы қауым ары қарай не болатынын білмей, сасқалақтап қалды...

    Ешнәрсе болған жоқ. Екінші асаба Нурик екінші микрофонмен жас жұбайларды, құдаларды, қонақтарды үстел басына шақырды.

    ***

    Қанат пен Лунара ауылдастарында жомарт адамдар деген пікір қалдырады. Қолдары ашық, ешкімнің ала жібін аттамайды. Жалғыз балалары Рафиктен ешнәрсені аямайтын. Сол үшін несие де алды, машина сатып әперді, қаладан екі бөлмелі үй де алды. Рас, Рафик машинаны ұзақ мінбеді, бір аударылғаннан кейін, машина жарамай, металлоломға айналды.

    Совхоз жабылғаннан кейін ауылда жұмыс орны болмай, жастардың көпшілігі жан-жаққа көшіп кетті. Ауылда зейнеткерлер ғана қалды. Қанаттың күнкөрісі – қолында қалған азын-аулақ малы еді. Ақшасы жетпей қалған жағдайларда ағайындардан қарыз ала салатын. Туыс дегеннен жалғыз балдызы Сүлеймен еді, ол отбасымен центрде тұратын.

    Қалада күзетте істейтін баласы Рафик «Үйленемін»,– деген қуанышты хабар әкелді. «Жалғыздан нені аяймыз?», –деп шешті Қанат пен Лунара. Құдаласуға барды, келінге гаухар сырға тақты, қалың мал, той малы, тағы да басқа ырым-жырымдарын құдаларға тартты. Ол үшін қолдағы малдарын сатты, қарызға да кіріп кетті. Сүлеймен балдызы: «Ысырапшылдыққа салынбаңдар, қолдағы бар қорларыңды үзіп алмаңдар, жоқтыққа кіріп кетесіңдер»,– деп бірнеше рет ескертті. Бірақ, Қанат оған құлақ аспады. Жалғыздың жолын түсіне ме, балдыз? Өзінің бес баласы бар ғой! Қанат құдаларды, қонақтарды ықылық атқыздыртып, тойдырып, құлата мас қылып, дүбірлетіп тойын абыроймен өткізіп шықты.

    Бір айдай уақыт өтті. Қызық басылғаннан кейін қараса, қорада бір малы, үйінде ішерге тамағы қалмапты, көршілері күнде-күнде келіп қарызға алған ақшаларын талап етуде. Баласы Рафикке барып, ақылдасып көріп еді, жағдайды түзейтін нәтиже табылмады. Рафиктің айытқаны мынау: «Тап-тар қаланың үйінде бір күзетшінің жалақысына қарап, төртеуміз бірдей қалай сыйып тұрамыз, оның үстіне келіндеріңіздің аяғы ауыр, жуықта босанады. Қартайып тұрған жоқсыңдар ғой. Басқа ағайындарға барып, көмек сұрап, бір амалын табыңдар». Қанат пен Лунара, зейнеткерлік жасқа жақындағанда, балдызы Сүлейменнің үйіне көшіп барып, өмірді қайтадан бастағаннан басқа амалдары қалмады.

    ***

    Бұл мысалдар қазақтың тойларының бәрі жаман дегенді білдірмейді. Тойларда келеңсіз жағдайлар болып тұратынын көрсетеді. «Дертін жасырған сауықпас» дейді қазағымыз. Онда мынандай мәселелерді көтеретін мезгіл жетті деп ойлаймын: той иесі де, тойға келген қонақ та тойдан рухани азық алу керек. Ендеше жоғарыда айтылған мақала бәрімізге ойтүрткі болсын.

    Құрметті ағайындар! Намыс дегенді ұмытпайық, тойларымызды ата-бабалар дәстүріне сай өткізейік. Мүмкін, сол кезде тойларымыз рухани жаңғыру заманының тойы болар. Ат шаптырмасақ та, рәсімдерімізді дер кезінде бастап, дастархан басына белгілеген уақытта отырайық. Түнгі мезгілде асқазанымызды, көршілерімізді көп қинамайық.

    Амангелді Елтін, Павлодар қ.

    0
    1994
    0
  • 0
    11:29, 09 ақпан 2018

    Толерантности нужно учиться у России

    По телевидению часто показывают, как полицейские вылавливают трудовых мигрантов из Кыргызстана и Узбекистана и насильно выдворяют их из Казахстана. Эти действия, на наш взгляд, являются антигуманными. Люди бегут от безработицы и неустроенности жизни в братскую страну, с которой имeют общую историю, культуру, язык и религию. Мигранты сами находят нишу на рынке труда и устраиваются на работу. Казахстан от этого ничего не теряет: нет надобности переучивать, трудоустраивать , обеспечивать жильем. Обустроившиеся мигранты со временем могут приобрести жилье, получить гражданство. Единственное, что нужно делать местным властям, так это следить за соблюдением работодателями «Закона об охране труда» . Незаконные мигранты имеются во всех странах мира, в США их насчитываются миллионы.

    Испокон веков народы Центральной Азии жили вместе, между ханствами не было четко очерченной границы. Люди свободно перемещались из одного ханства в другое. Здесь смешались разные племена и роды: уйгуры, басмылы, киргизы, карлуки, канглы, жалайиры, усуни, найманы, кереиты, боржигины, барласы. Даже прямые потомки Чингисхана «төре» и потомки арабских миссионеров «қожа» ассимилировались в тюрской среде. Так было в годы бедствий «Ақтабан шұбұрынды, Алқакөл сұлама», в годы голодомора 1931-33 г.г. Рядом с нами живут адаптировавшиеся узбеки и киргизы. Они вступили в смешанные браки, их дети чувствуют себя комфортно в казахской школе.

    Со времен правления Узбек хана, сделавшего ислам государственной религией, мусульмане Золотой Орды стали называться узбеками, в том числе и мусульмане Центральной Азии. Потомки Шибан султана, пятого сына Жошы хана, на территории Көк Орды и Боз Орды создали Узбекское ханство. Подданными этого ханства были нынешние казахи, узбеки, туркмены, киргизы, ногайцы и другие тюркские народы. При Шибаншахе Абулхаире ханство разделилось. В дальнейшем на большей части ханства образовалось Казахское ханство. Как видим, никакой разницы между казахами, узбеками и киргизами нет. Нет необходимости устраивать ненужные дискуссии о том, какому народу принадлежат те или иные исторические личности, те или иные обычаи, те или иные блюда – все у нас общее. Ученый тюрколог, руководитель фракции Государственной Думы РФ В. Жириновский в своем интервью журналистке Казахстана сказал следующее: «Казахи и киргизы – один народ. Вообще, размежевание – ошибка...». Народы Центральной Азии до Октябрьской революции 1917 года разговаривали на двух языках: на чагатайском и на фарси. Естественно, существовали диалекты. Выделялась особая группа людей, которая была двуязычна, владела как чагатайским, так и фарси. Их называли «сарты». По итогам Всероссийской переписи населения 1897 года сарты были самой большой этнической группой населения Центральной Азии. Сарты занимали командные места во всех сферах общественной жизни: в экономике, финансах, торговле, образовании, религии. Вероятно, сарты должны были стать основой новой формирующейся центральноазиатской нации. Крах Российской империи активизировал национально-освободительное движение порабощенных народов. Польша, Финляндия, страны Балтики получили независимость. Народы Украины, Белоруссии, Закавказья, Центральной Азии включились в борьбу за широкую автономию, а потом и за полную независимость. Чтобы разобщить центробежные силы, большевики объявили борьбу с пантюркизмом и панисламизмом. В дальнейшем придумали «национальное размежевание». 1920 году создали специальное Среднеазиатское Бюро ВПК(б), целью которого было разделение Центральной Азии на части, создание новых «социалистических наций», установление новых государственных границ, создание национальных языков, ликвидация этнонима «сарт». Бюро работало до 1934 года. Были созданы 5 союзных и одна автономная республики, одна автономная область. Определены категории «новых социалистических наций»: узбеки, казахи, киргизы, туркмены, таджики, каракалпаки, бадахшанцы. Соответственно, используя диалекты, созданы «новые» национальные языки. Новые названия этносов не выдерживают никакой критики. Например, если мы хотим использовать название племени, слово «киргиз» наиболее подходит к современным хакасам. С 1731 года, когда был заключен Договор России о подданстве Младшего Жуза, «киргизами» называли нынешних казахов и киргизов. Об этом упоминается в записях географа- исследователя Чокана Валиханова. В 1920 году от Туркестанской Республики отделяют Киргизскую АССР. Затем в 1924 году киргизов делят на две части: севернее Алатауского хребта – Киргизская Автономная Республика, южнее Алатауского хребта – Кара-Киргизская Автономная Область. С 1925 года Север стал называться Казахская АССР, Юг – Киргизская АССР. В переименованиях «новых социалистических наций» отсутствует всякая разумная логика.

    Группа ученных во главе с В. Бартольд выступила против «размежевания», считала что искусственное расчленение сложившихся веками экономических связей, установление административных границ нанесет непоправимый урон развитию региона, отбросит на многие годы вспять, будет тормозить научный и культурный прогресс. Разрывать сложившиеся торгово-экономические связи, рассечение ирригационных систем, изменение миграционных маршрутов интенсивного живодноводства было не легким делом. Среднеазиатское Бюро ВКП (б) проработало 14 лет, но изменения границ между республиками продолжались до 1942 года. В условиях независимых государств, доставшиеся со времен «размежевания», проблемы спорных анклавов между Узбекистаном, Киргизией и Таджикистаном существуют и поныне.

    Перед братскими странами стоят множество проблем: рациональная эксплутация трансграничных рек, таяние ледников и опустынивание земель, высыхание озера Арал, удаленность Мирового Океана, поиск новых путей к мировым рынкам, безработица и борьба с бедностью. Все эти вопросы можно решить только совместными усилиями. Елбасы Н. Назарбаев предпринимает меры по объединению этих усилий. Отрадно, что на встрече с президентом США Д. Трампом, Н. Назарбаев выступал не только как Президент Казахстана, но и как Аксакал Среднеазиатского Региона.

    Толерантности нужно учиться у России. Открыта российско-белорусская граница. Граждане двух соседних стран беспрепятственно совершают поездки друг к другу. Получают профессиональное образование в городах соседней страны, поправляют здоровье в лечебных учреждениях, совершают шопинги. Россия без ограничения принимает трудовых мигрантов из Средней Азии. Для взаимопомощи и защиты своих прав узбекские, киргизские, таджикские мигранты в Москве и других крупных городах создают свои сообщества и землячества. Мигранты Средней Азии активно работают в сферах малого и среднего бизнеса, тем самым вносят свой вклад в развитие РФ. В России расширяются мечети, создается исламская академия. Как и во всех европейских странах имеются «скинхеды». Правоохранительные органы держат на контроле деятельность скинхедов и работают над ограничением их действий.

    На всем центральноазатском пространстве существуют одни и те же болезнотворные микробы и насекомые. В растениеводстве применяются одни и те же удобрения и пестициды. Поэтому с вредителями, болезнями домашних животных и растений нужно бороться совместными усилиями, а не только на границах. Порой очаги вспышек заразных заболеваний возникают и в Казахстане, излишнее содержание химикатов обнаруживаются и у казахстанских сельхозпроизводителей.

    На границах Казахстана, томоженной службе «удобно» устроились коррупцонные элементы. Свою службу они используют как источник дополнительных доходов, для личного обогащения. Иначе как объяснить ситуацию, сложившуюся на казахско-киргизской границе. Закрыть торговые пути между братскими странами – равносильно перекрыть кровеносный сосуд живого организма. Только активное вмешательство Елбасы Н. Назарбаева разблокировало ситуацию на границе. Местные чиновники не пожелали разряжать обстановку, т.к. продолжение конфликта, по их мнению, возвышал значимость их должности, повышал их авторитет перед окружающими.

    По казахскому телевидению показали два казусных случая с семьями оралманов.

    1) Жена казашка, муж и сын по документам каракалпаки. Жена получила гражданство РК, муж и сын не могут получить гражданства, не могут пользоватся услугами как граждане РК, ютятся в лачуге, платят штрафы за незаконное проживание на территории РК. Местные миграционные службы не спешат с предоставлением гражданства.

    2) Семья переехала из Узбекистана. Глава семьи и дети получили гражданство Казахстана, жене обещали предоставить гражданство через 5 лет, т.к. она каракалпачка. Умер муж, изменились миграционные законы Узбекистана. Теперь мать не может жить вместе со своими детьми. В миграционном комитете предложили, чтобы получить гражданство РК ей необходимо в предпенсионном возросте вторично выйти замуж за гражданина Казахстана. Смешно, но это факты. Где гуманность? Мы говорим о защите флоры и фауны. Почему мы не защищаем права людей, оказавшихся в бедственном положении. Существуют же законные пути преодоления этих и других препятствий для получения гражданства. Впрочем, каракалпаки ничем не отличаются от казахов, считают себя частью казахского народа, оказавшегося по воле судьбы в составе Хивинского ханства.

    Где же хваленое «казахское гостеприимство»?

    r�w'(�дению

    0
    322
    3
  • -2
    14:17, 05 ақпан 2018

    Павлодар

    После завоевания 1598 году Сибирского ханства взоры России были обращены на юг. Первый император России и последующие правители работали над реализацией «Восточного вопроса Петра Первого». На пути к Индийскому океану стояли пять тюркских государств: Казахское, Джунгарское, Кокандское, Бухарское, Хивинское ханства. Имели свои виды на территорию Центральной Азии Китай и Британская империя. Хотя Россия поддерживала дипломатические отношения со всеми этими ханствами, в то же время стремилась разжечь противоречия как между ханствами, так и внутри каждого из них. Имея тюркоязычный ресурс для агентурной работы, активно готовилась к колонизации этих стран.

    Через город Кузнецк европейское оружие шло на вооружение Джунгарской армии. Шведский офицер-артиллерист Иоган Густав Ренато не без помощи России оказался советником джунгарского хана. К власти в Казахском ханстве после смерти Тауке хана в 1718 году к власти пришел слабовольный, недальновидный Болат хан. Ханы Жузов, султаны, не сумев поделить между собой власть, кинулись создавать отдельные ханства. Младший Жуз возглавил хан Абулхаир, Средний – хан Каип, Старший – хан Жолбарыс. Царское правительство установило связи со всеми ханами Жузов и всячески поощряло их сепаратистские действия.

    В 1723 году Джунгария начала войну против Казахского ханства. Казахское ханство терпит поражение, лишилось половины человеческих ресурсов. Трагические 1723 – 26 годы народ прозвал «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама». Только в 1726 году все Жузы объединились, избрали главнокомандующего общим войском – хана Абулхаира.1730 году в Анракайской битве, которая длилась 45 дней, джунгары были наголово разбиты и изгнаны из казахских земель. Во время одной из схваток был смертельно ранен хан Болат. После смерти Болата за трон главного хана началась борьба между ханами Жузов Абулхаиром, Самеке и Жолбарысом. В результате согласований и голосования Верховным ханом Казахского ханства был избран сын Болат хана молодой Абилмамбет. Посчитавший себя оскорбленным, хан Абулхаир покинул со своей частью войска Главную ставку и продолжил сепаратные переговоры с Россией. Переговоры закончились подписанием 10 октября 1731 года Договора о российском подданстве над Младшим Жузом. Аналогично покинул Главную ставку хан Среднего Жуза Самеке. В 1734 году Абилмамбет становится ханом Среднего Жуза, в 1740 году он поставил свою подпись под Договором о подданстве России Среднего Жуза.

    Колонизация Казахстана Россией началась задолго до подписания этих исторических Договоров. Россия действовала по принципу, высказанному известным сибирским историком П. Словцовым: «... степь не обрабатываемая и не представляющая знаков оседлости, по праву народному принадлежит первому, кто выставил пушку на плацформе или провел там борозду сохой. Но знатная часть степи, киргизами занимаемая, принадлежит России по лучшему и непоколебимому праву». Таким образом, появление русских казаков на территории Прииртышья и присвоение ими лучших пастбищных угодий, является следствием целенаправленной имперской политики России ХVI– XVII вв.

    В 1720 году основан Коряковский форпост. В сохранившихся документах сказано: «Коряковский форпост построен в глухом месте, над рекой Иртышем, сверху реки на левой стороне, расстоянием от Иртыша десять сажень (23,75м), берег высоты 2 аршина (1,4м), от урочища Корякова яра расстоянием две версты (2,12км)». Форпост был заложен на месте современной набережной Иртыша. Топоним «Коряков яр» упоминается и в документах И. Бухгольца.

    Выбор места для закладки форпоста был, скорее всего, не случайным, поскольку еще издревле вдоль Иртыша шли караванные пути. Караваны везли чай, рис, сухофрукты, среднеазиатские ткани в города Искер, Чинги-Тура, Кызыл-Тура, Кашлык (Сибирское ханство), меняя их на меха. Арабский путешественник аль-Идриси (Хв.) писал, что кимаки имели 16 городов , 8 из них находились в долине р. Гамаш (Иртыш). Столица государства г. Кимакия была окружена крепостной стеной и рвом. В городе были храмы и базары и он находился в среднем течении Иртыша, что относится к территории Павлодарской области, а , возможно, даже на месте современного Павлодара.

    Считалось, первоначальное название г. Павлодара связано с именем купца из г. Тары Н. Корякова, который в 1700 г. якобы, обнаружил на неизвестном ранее для русских озере соль. Озеро стало называться Коряковским, а селение, которое было основано рядом – Коряковкой. В настоящее время по поводу происхождения названия Коряковки существует и другое мнение. Местные казахи Павлодар всегда называли Кереку, и считалось, что это переделанное на казахский манер слово «Коряков». Павлодарский историк Ж. Артыкбаев оспаривает это мнение и утверждает что название Кереку имеет тюркские корни и никак не связано с фамилией Корякова. Ссылаясь на исследователя топонимики Павлодарской области Поповой В., ученый считает Н. Корякова мифическим героем, указывает, что соленое озеро, позже названное Коряковским, сами казахи называли Курманколь, Курмантуз, Курманкольтуз.

    Существует мнение, «Кереге» с казахского языка деревянная решетка юрты. Яр Иртыша около г. Павлодара напоминает с противоположного берега кереге. Кереге жар – яр похожий на решетку юрты. Сочетание «кереге жар» близко по звучению с «коряков яр» и «кереку».

    В 1744 году форпост Коряковский был укомплектован гарнизоном из 48 казаков при двух орудиях. В 1764 году прибыло 1000 донских казаков, которые были рассредоточены вдоль Иртышской линии, 15 казаков были направлены в Коряков. В 1838 году сюда переведен 7-й казачий полк, форпост был переименован в Коряковскую станицу. В 1859 году население станицы составляло 554 человека. Дальнейшее торгово-хозяйственное развитие Корякова напрямую зависело от его административного статуса. Поэтому станичные купцы в 1959 году написали прошение в губернаторство с просьбой перевести станицу в ранг города. Прошение не было удовлетворено, т.к. для этого требовалось определенное количество жителей и промышленные предприятия. В 1860 году у царя Александра ІІ родился шестой сын Павел. Тогда воротилы Коряковской станицы пошли на уловку. Второе прошение приурочили к рождению императорского сына и просили дать новому городу имя престолонаследника. Такой ход дал прошению положительный ответ. 4 апреля 1861 года Высочайшим Указом станица Коряковская переименована в Павлодар и возведена в ранг заштатного города. Так на берегу Иртыша появился город Павлодар – город казаков, соледобытчиков, один из центров торговли степняков-киргизов (казахов). В 1938 году г. Павлодар становится областным центром Казахской ССР. Царевич Павел ничем особо не отличился, в 1919 году вместе с другими членами императорской фамилии расстрелян большевиками в Петропавловской крепости. В настоящее время г. Павлодар является крупнейшим промышленным центром Казахстана, городом металлургов, энергетиков, железнодорожников и химиков. Палодарской области исполняется 80 лет.

    Казаки

    Слова «казаки» и «казахи» не только похожи по звучанию, но и означают одно и тоже – «вольный, кочевой народ». Слово «казаки» появилось в Придонье, слово «казахи» в Моголистане, и в разные времена. После распада Золотой Орды в междуречье Волги и Днепра остались тюркоязычные народы, оказавшиеся вне образовавшихся новых государств. По словам известного тюрколога Л. Гумилева предками казаков являются тюркоязычные касоги, хазары, шеркеши. Они добровольно объединялись в казачьи союзы, демократическим путем избирали себе атаманов. Действовавшая система самоуправления, вольность, отсутствие гнета государства привлекала в эту среду беженцев, изгоев из соседних государств. Здесь же нашли свое убежище многие староверы из России. Так сформировалось независимое, вольное казачество. Л. Гумилев называл казаков «субэтносом, превратившимся в этнос». Казаки были крепкими хозяйственниками, хорошими наездниками и отважными воинами. Боевой конь, воинское снаряжение были обязательной утварью в каждой семье. Детей своих с малых лет воспитывали наездничеству, боевому искусству.

    Царское правительство, применяя известную «политику кнута и пряника», путем запугивания и подкупа атаманов внедрялось в казачью среду. Миссионеры во всю работали над христианизацией казаков. Россия стала использовать казачьи отряды в военных компаниях, для завоевания соседних стран и для охраны государственных границ. Царизм придерживался принца « уничтожать варваров руками варваров». Казачьи отряды участвовали в завоевании Казанского, Астраханского, Крымского, Сибирского ханств. Россия использовала казаков для нападения и рейды на приграничные районы Казахского ханства. Результаты известны, после колонизации Казахстана лучшие земли, пойменные луга достались знатным казакам.

    Казачие отряды использовались в боевых действиях, для расширения границ империи и колонизации завоеванных земель. Казаков стали перебрасывать из нажитых ими земель и в другие горячие точки империи. Естественно, все это ограничивало права и свободы казаков, приводило к людским потерям, упадку казачьих хозяйств, утрате этнического языка. Казаки, как и многие другие порабощенные народы, подвергались жесточайшему гнету и репрессиям. Покушение на образ жизни, традиции и обычаи, порабощение казачества, вызывало недовольство в среде казаков. Тому свидетельство восстания казаков под предводительством М. Баловнева, И. Балаша, С. Разина, К. Булавина, Е. Пугачева. В 1775 году царица Екатерина ІІ обрушила гонения и репрессии против казаков Запорожской Сечи. Выжившие казаки были депортированы в Казахстан. По словам биографа вождя Октябрьской революции В. Ленина (Ульянова) Мариэтты Шагинян дед Ленина по отцовской линии был казаком.

    В Российской империи по образцу Донского казачества стали создаваться казачьи отряды из других инородных народов: крымские , литовские, татарские, калмыцкие, греческие, бурятские, якутские, тунгусские, туркменские, терские, дагестанские, осетинские. Но они по боевым качествам не смогли сравниться с донскими казаками. Иногда между разнородными отрядами казаков происходили стычки.

    Во время гражданской войны абсолютное большинство казаков выступило против Советской власти. Донская армия генерала А. Деникина в основном состояла из казаков. На территории Казахстана против большевиков выступили полки атаманов Б. Аннекова и А. Дутова. Казачьи отряды во время второй мировой войны воевали на стороне Германии и Японии. Конечной целью борьбы казачества было создание в междуречье Волги и Днепра независимого государства Казакия. Однако борьба была неравной и безуспешной, была обречена на поражение. Многие лидеры казачества были расстреляны. На закате Российской империи и во времена Советской власти активно проводилась политика «расказачивания». Цель – лишить казаков самосознания, чувства самобытной идентичности, культуры, ценностных понятий. При Советской власти началась новая волна репрессий против казаков. В 1919 году в январе месяце РКП (б) принял Директиву, согласно которой казачество должно быть ликвидировано как «классовое сословие». Используя эту Директиву в 20-30 годы Советская власть подвергла геноциду казачий народ. Многие казацкие лидеры и рядовые казаки были физически уничтожены.

    Куда подевались казаки, предки которых кровью защищали Российкую империю? Куда девались потомки миллионов казаков, воевавших в Париже, Польше, Манжоу-Го, Парагвае и т.д. Потерявший этнический язык, этническое самосознание и свою идентичность потомки казаков ассимилированы окружающими народами, многие вынуждены называть себя русскими.

    По итогам переписи населения Российской Федерации 2002 года числилось 140 028 казаков, в 2010 году – 65573. По итогам независимой переписи, проведенной самими казаками, 2010 году только на территории Ростовской области проживало более 1 миллиона казаков. В Волгоградской, Краснодарской областях и Ставропольском крае более половины населения составляли казаки. Власти умышленно занижают количество казаков в России, показывают значительно ниже, чем есть на самом деле. Нет казачьего народа – нет проблем. Не понятно, почему по итогам переписей населения Казахстана в числе 130 народов не значатся казаки. Это не справедливо, как говорил Папа Римский Франциск: « Культуру малых народов надо защищать, так же как мы защищаем флору и фауну». Полагаю, что большинство русскоязычного населения Павлодарской области составляют потомки казаков. Не случайно, что в свое время, аким Павлодарской области Ерлан Арын был избран атаманом казаков.

    Особенности казахского языка

    Современный русский алфавит состоит из 33 букв. Казахский алфавит, созданный на основе кириллицы, состоит из 42 букв. В казахском языке 9 специфических звуков (букв), отличающихся от русского алфавита. Казахский алфавит на основе латиницы состоит из 32 букв. Некоторые русские звуки в казахской речи отсутствуют, например «ц», «в». Если будем соблюдать все фонетические правила казахского языка слово «павлодар» произносится как «паулодар». Заставить настоящего казаха произнести звук «в» тоже самое, что заставить китайца произнести «р».

    Прозаический случай

    В 1966 году я поступил в Павлодарский пединститут. Мест в общежитии студентам не хватало. Приходилось снимать комнату в частных квартирах. Я снимал квартиру у одной бабули по адресу ул. Короленко 91. (Сейчас на этом месте находится здание научно-технической Библиотеки). В 1970 году эти домики пошли под снос, хозяева получили квартиры в новых пятиэтажках. Хозяйка дома Токсанбаева Мария (Кайныш) попросила меня разобрать ее строения, для продажи пиломатериалов. В одной из комнат мы обнаружили два чемодана с бумагами, написанными арабицей, латиницей, кириллицей. По словам хозяйки это были стихи, написанные ее покойным деверем Токсанбаевым Бакиром. Чтобы проверить ценность написанного, она пригласила своего родственника Ахметбекова Кайырбая, который привел с собой не то журналиста, не то поэта. Ознакомившись с содержанием стихов из чемоданов, он заключил: « Стихи о любви, о дружбе, о природе. В некоторых стихах выражается недовольство существующей системой, протест против несправедливости чиновников...Отсутствует классовый подход, противоречит идеям социализма. Вобщем, никакой ценности не представляют». Чемоданы непризнанного поэта пошли в костер. Мне запомнилось то, что автор стихов город Павлодар называет «Ақ мойыл», «Мойылды», «Мойылды жаға». Мойыл в переводе на русский язык означает черемуха, тогда смысл слов «Белая черемуха», « Черемуховый» (город), « Черемуховый берег». Полагаю, что место, где расположен город Павлодар, имел одно из названий Мойылды. Не случайно, что Павлодарский санаторий носит название «Мойылды».

    Настало время переименования Павлодара

    26 лет назад Казахстан стал независимым государством. Изменились система и государственный язык. Сменились поколения, изменились ценностные понятия. Мы живем в другом измерении, в другом мире. Настало время переименования названия нашего любимого города. Предлагаю варианты нового названия областного центра.

    1. Кереку – не имеет значения, что из чего происходит

    2. Паулодар – казахское звучание Павлодара

    3. Мойылды – Черемуховый

    4. Ертіс – казахское звучание реки Иртыш

    5. Кимакия – древнее название Прииртышья

    6. Назвать именем личности, внесшим значительный вклад в развитие Казахстана и Павлодарской области.

    -2
  • -1
    05:58, 19 желтоқсан 2017

    Выбирая Родину, мы выбрали государственный язык

    В результате распада СССР на карте мира появились 15 новых независимых государств. Установление государственных границ вызвало миграцию на постсоветском пространстве, консолидацию этносов в пределах национальных территорий. Исчезновение «железного занавеса» открыло глаза на мир бывшим советским гражданам. Теперь каждый человек получил права на выезд на постоянное место жительства в любую точку планеты. Многие казахи уехали на ПМЖ в Германию, Грецию, Польшу, Израиль, США, Канаду, Австралию, Южную Корею. Устроились неплохо: усвоили язык страны, имеют работу, жилье и т.д. Обратно в Казахстан возвращаться не собираются, если только не в гости.

    Многие русскоязычные граждане выбрали своей Родиной Казахстан. Выбирая Родину, выбрали государственный казахский язык. Знание казахского языка священный долг каждого казахстанца. Изучение казахского языка легче и практичнее всего начинать с детского сада (как многие и делают). Знание казахского языка не исключает изучение и других языков. В том числе русского языка, своего этнического языка, английского языка– языка межнационального общение. Вообще, полиглотом быть почетно. Полиглоту доступнее добиться успехов во всех сферах деятельности человека.

    -1
    311
    2
  • 0
    07:14, 14 желтоқсан 2017

    "Бөл де, биле" саясатына тойтарыс - бірлікте

    Тайпалар тағдыры

    Еуразия сахарасында көптеген көшпелі, жартылай көшпелі түркі-моңғол тайпалары мекендеген. Кейбіреулерін атап өтейік: басмылдар (арғындар), наймандар, керейіттер, татарлар, меркіттер, қарлықтар, қырғыздар, қоңыраттар, ұйғырлар, үйсіндер, оңғыттар (уақтар), таңғұттар, маңғыттар, жалайырлар, қияттар, боржігіндер, тайшуыттар, жатжираттар, барластар, кидандар, қарақытайлар, қимақтар, қыпшақтар, тамалар, қаңлылар, алшындар, бұлғарлар, косогтар, хазарлар, шеркештер, буряттар, сахалар, ойраттар, халхалар, тывалар, қатағандар. Үлкенді-кішілі тайпалардың нақты саны бұдан еселеп көп. Уақыт өте бір тайпалар жұтылып, екінші тайпалар бөлініп, үшінші тайпалар атауларын өзгертті. Тілдері ұқсас болғандықтан кейбір тайпалар бірігіп, одақ құрып та тұрды. Мысалы: ұйғырлар 15 тайпаның одағы болған. Сол сияқты, 1206 жылы Шыңғыс хан құрған «Еке моңғол ұлысы» – көптеген тайпалардан құралған мемлекет. Бұл жерде «моңғол» этнонимі тайпаның аты емес, жаңа құрылған тайпалар одағының атауы. Әр түрлі пікір бар: моңғол-мың қол, моңғол- мәңгі ел. Ондай ұқсастық басқа да түркі-моңғол тілдерінің диалектілерінің ішінен табуға болады. Қазіргі «моңғол», « моңғол тілі», «моңғол ұлты» этнонимдері XVI ғасырда халха тайпасының ламаизм дініне кіргенінен кейін қабылданған.

    XIX ғасырда Ресей империясы Алтын Орда қирандысында пайда болған тәуелсіз мемлекеттерді жаулауды аяқтады. Қазан, Астрахан, Қырым, Сібір, Қазақ, Қоқан, Бұхар, Хиуа хандықтары қарудың күшімен Ресей империясының құрамына кірді. Ресей идеологтары бірден халық санасынан мемлекетшілдік идеясын жоюды қолға алды. Шыңғыс хан әулеті ел билеу құқығынан айрылды. Халық серкелері, ру басылары шен-шекпен таратудың арқасында орыс патшасына қызметке алынды. Мұндай әрекеттерге көнбегендердің көздері жойылды. Басқарусыз қалған халық, мал тәрізді, қайда айдасаң, сонда жүреді. Сонда да патша билігінің соңғы кездеріне дейін Орталық Азияда ортақ түркілік, мұсылмандық ерекшелік сақталды, жаңа заманның халықтың мүддесін ойлайтын сауатты жаңа көшбасшылар пайда болды.

    Кейбір тайпа аттары этнос аттары болып әлі де сақталуда. Олар «ұйғыр», «татар», «қырғыз», «болгар», бірақ бұл этнос атаулары ежелгі тайпа атауларымен сайма-сай келмейді. Қазіргі ұйғырлар ежелгі «үлкен ұйғыр» тайпасының бір бөлігі ғана. Орталық Азияда тұратын халықтардың бәрі өздерін «үлкен ұйғыр» тайпасынан тарадық деп айтуларына болады. Еділ татарлары Ресей билігінің алдында талай рет атауымызды «бұлғарға» өзгертеміз деген мәселені қойды. Бірақ Ресей билігі бұл талапқа үзілді-кесілді тыйым салды. Обь пен Енисей өзендерін мекендеген қырғыз тайпасы Алтын Орда заманынан кейін Орталық Азияға көшіп, сол жердегі тайпалармен араласып кеткен. Орыстар қазіргі «қазақ» аталатын түркі халқын қырғыз атаған. Ол атау 1731 жылдан 1925 жылға дейін ресми құжаттарда сақталған. 1920 жылы құрылған ВКП(б)-ның арнайы орта азиялық Бюросы қырғыздарды екіге бөліп, бірін «қара қырғыз», екіншісін «қырғыз» атаған. Одан кейін «қара қырғыздар» мекендеген жерлерге «Қара-Қырғыз Автономиялық облыс», «қырғыздар» тұрған бөлігіне «Казак Автономиялық Республикасы» атауы берілген. Кейін 1936 жылы бұл атаулар тағы да өзгеріске ұшыраған. Қазіргі болгарлар бабалар тілін ұмытып, славян тілінде сөйлейді.

    Империялар

    Адамзат тарихында Месопотамияда пайда болған алғашқы империя – Аккад патшалығы, Египет империясы екінші, Хараппа үшінші империя саналады. Содан бері көптеген империялар пайда болып, халықтарды жаулап, одан кейін ыдырап кеткен. Белгілі климаттық, тарихи және географиялық жағдайда қарудың күшімен құрылатын империялардың басы да, соңы да болады. Оған мысал, Македонскийдің империясы, Ұлы Рим империясы, Араб халифаттары, Алтын Орда, Осман империясы, Испан империясы, Британ империясы, Ресей империясы. Империяның титулды ұлты, басты идеологиясы, иерархиясы болады. Иерархияның ең төменгі сатысында қаналған, кішкентай «жұмысшы құмырсқалар» орналасады. Империяның өрлеуі, құлдырауы, күйреуінде өзіндік заңдылықтары болады.

    Империя құрсауынан шыққан Қазақстан және басқа да жаңа тәуелсіз мемлекеттер бұрынғы метрополияның идеологиясына, тарихына сыни көзбен қарамай, сараламай толық егемендікке жете алмайды. Бұған империяның титулды ұлты болған орыстардың, олардың Қазақстанда тұрып қалған ұрпақтарының, орыстілділердің ешқандай қатысы жоқ. «Жұмысшы құмырсқалар» империя көсемдерінің ғасырлар бойы істеген әрекеттері үшін жауап бермейді және олардың жасаған қылмыстары үшін өздерін кінәліміз деп санамауы тиіс.

    Алпауыт мемлекеттер өздерінен кіші әлсіз халықтардың тарихын қалауларынша жазады. Мұнда басты қағида: империя көсемдерінің отарлау саясатын ақтау, империяның ғұмырын қалай да болсын ұзарту. Ол үшін қол астында болған халықтардың тарихындағы ащы айғақтарды, анық деректерді манипуляциялау әдісі қолданылады. Маңызы зор болған уақиғалар жасырылып, сипаты бүркемеленеді. Кездейсоқ болған жеке дара деректердің дәрежесі көтермеленіп, бұрмаланып, заңдылық деп көрсетіледі. Мысалы, Қазақстан тарихында болған уақиғаны алайық. Бейбіт керуенді тонап, 500 саудагерді себепсіз қырып салған Отырар қаласының билеушісі Қайыр хан қаһарман ретінде сипатталады. Керісінше, халықаралық сауда заңын бұзған Қайыр ханды жазалауды – қылмыс, қатыгездік деп атайды. Отарлаушы елдің идеологтары өз елінің тәуелсіздігі мен бостандығы үшін күрескен отарланған елдің адамдарын қылмыскер, нашақұмар, арамтамақ деп жариялайды. Біртұтас халықтар сатқындар, ұлтшылдар, фашистер аталады. Өз қарындарының тоқтығы, мансап, байлық үшін елінің, халқының мүддесін сатқындарды батыр дейді.

    Отаршылдықтан арылған мемлекеттер империяның тарихына сыни көзбен қарағанның өзінде әртүрлі кезеңдерді әділ бағалау тиіс. Өйткені, метрополияның отарлық территориялардың дамуына қосқан позитивті жақтары да болады. Титулды ұлтқа сын айтқанның өзінде империяның идеологиясына басқа да бұратана халықтардың өкілдерінің рөлі болғанын ұмытпауымыз керек. Қызыл империяның қалаушысы болып Владимир Ленин (Ульянов) саналады. Лениннің әкесі Илья Ульяновтың отбасында неміс мәдениеті мен рухының, атасы Александр Бланктың ықпалы басым болғаны белгілі. Лениннің биографы Мариэтта Шагинянның айтуы бойынша, ұлтына қатысты бір ғана сауалнамада «великоросс» деп толтырған. Империяның екінші көсемі, кейін қуғынға ұшырап, серіктестерінің тапсырысымен Мексикада ажал құшқан Лев Троцкий (Бронштейн) – еврей, үшінші көсемі Виссарион Сталин (Джугашвили) –грузин. Бүгінгі Ресей тарихнамасында Ресей империясы, большевиктер туралы сыни мақалалар мен тарихи еңбектер жазылып жүр. Көптеген тарихи тұлғалардың сипаты өзгеріп, қала аттары, ескерткіштері, көше атаулары алынып тасталынып жатыр. Қазақстандық орыстілділер елде болып жатқан ондай өзгерістерге қарсылық білдіруде. Неліктен екені түсініксіз. Бұл өзгерістердің орыстілділерге ешқандай қатысы жоқ. Әлде бұл утопия деп танылған коммунизмді аңсау ма? Бүгінгі орыстілділер өткен заманда ата-бабаларының таңдап алған Отаны Қазақстан екенін ұмытпау керек. Арғы атасы қай этностың, қай діннің өкілі болса да, әр қазақстандық– халқымыздың ажырамас бөлігі. Сондықтан әр азамат, өзін бөтен санамай, қазақ тілін меңгеріп, ортақ Отанымыздың дамуына өз үлесін қосып, қоғамымыздың төрінен орын алуға тырысуы – парызы. Қазақ тілін білу міндет дегеніміз, орыс тілін ұмыт деген емес. Әр азаматымыз мемлекеттік тілді, орыс тілін, ағылшын тілін, бабаларының этникалық тілін білсін – полиглот болсын. Мемлекеттік тілді үйренуді бала бақшадан бастау керек. Одан әрі мектеп тілін таңдау, қай елдің азаматы болу, әр адамның өз ырқында.

    Мұсылмандардың өз құқығы үшін күресі

    Николай II кезінде Ресей билігінің ішкі саясатында жылымық пайда болды. Ол ақылдастық құзырмен бөлінген, сайланатын Мемлекеттік Думаның құрылуы. Ресейде алғаш жүргізілген 1897 жылғы санақ бойынша халықтың 11,1% мұсылмандарды құрады. Қаналған көп халықтардың, оның ішінде мұсылмандардың да Петерборда өз өкілдері пайда болды. I Дума- 25 депутат, II Дума-37 депутат, III Дума-10 депутат, IV Дума-7 депутат. III және IV Мемлекеттік Думада Мұсылман фракциясындағы депутаттардың саны азаюы, кейбір депутаттардың Трудовиктер және кадеттер фракцияларына ауысуына байланысты. Мемлекеттік Думаның құзыры өте төмен деңгейде болды, патша ешкіммен өз билігін бөліскісі келмеді. Мұсылман-депутаттардың үлесі Думадағы депутаттар санының 5% ғана құрады. Думаға қазақтардан Бөкейханов А., Беремжанов А., Көшегулов Ш., Кальметьев, Тынышпаев М., Аллабергенов Т., Кулманов Б., Наракунев, Каратаев С., Атласов Г., Бадамшин Г., Зейеалов З., Мессагутов Х., Недметдинов А., Хасанов К., Биглов М., Сәлімгерей Ж., Алпысбай К., Дәуіт ноян Тұндық, Нұрекеев Темірғали, Молда Тайынұлы дегендер сайланды (кейбіреулерінің тегі орысша жазылған тізімнен алынған). Думаға сайлау жүйесі әділ болмады. Мысалы, халықтың 90% құрайтын Орта Азия мұсылмандары 6 депутат сайлады, 10% құрайтын переселендер 7 депутат сайлады. Мұсылман депутаттар үш бөліктен тұрды: Еділ бойы, Орталық Азия, Кавказ аймағы. Мұсылман фракциясы поляк, финн, литва, белорус ұлттық депутаттар топтарымен ықпалдасып жұмыс істеді. Өйткені империяның шеткі аумақтарының, бұратана халықтардың шешілмеген проблемалары бірдей болатын. Мемлекеттік Думаның мұсылман аймақтардың саяси белсенділігін арттыру үшін маңызы зор болды. Думаның құзыры шектелген болса да, мұсылман депутаттар өздерін сайлаған халықтың мәселелерін биліктің алдында қоя білді. Әлихан Бөкейханов өзінің белсенділігі үшін сотқа тартылып, депутат болу құқұғынан да айрылды. Николай II 4 Думаның төртеуін де таратып, Ресейдің демократия жолына түсуіне жол бермеді. Патшалық биліктің заманға сай еместігін 1917 жылы болған ақпан революциясы көрсетті. Билікке Уақытша Үкімет келді. 1917 жылдың маусым айында I жұмысшылар және солдаттар депутаттарының съезі өтті. «Большевиктер» өздерін халықтың көпшілігінің өкілдеріміз деп жариялады. Шын мәнінде олай болмады. I бүкілресейлік жұмысшылар және солдаттар депутаттар съезінің 1090 қатысушылырдың ішінде съезде «большевиктер» тек 13,5% құрайтын (105 депутат), көпшілігін эсерлер мен меньшевиктер құрады, сәйкесінше 285 және 248 депутаттан. Соған қарамастан депутаттардың көпшілігін қуғынға ұшыратып, Уақытша Үкіметтің бейбіт реформаларын күтпей, большевиктер Ресей мемлекетінің билігін күшпен тартып алды. Ол 7 қарашада болған төңкеріс.

    Түркістан автономиясы

    Дәл осы сценарий Орталық Азияда да қайталанды. 1917 жылдың 22 қараша күні большевиктер Ташкентте Түркістан Халық Комиссарлары Кеңесін құрды. 14 мүшесі бар бұл үкіметтің құрамында жергілікті халықтың 90% құрайтын мұсылмандардан бірде-бір өкіл болмады. Бұл жаңа биліктің отаршылдық сипатынан арылмағанын көрсетті. Жауап ретінде Түркістан өлкесінің мұсылмандар кеңесі 26 қараша күні Қоқан қаласында IV Түркістан өлкелік төтенше мұсылмандар съезін шақырды. Бұл съезге Мұстафа Шоқай, Махмұт Бехбуди, Мұхамеджан Тынышбайұлы, Убайдулла Қожа, Саломон Герцфельд, Камал қазы, Насырхан төре, Ташболатбек Нарботабеков, Әбдірахман Оразаев тағы басқа өлке серкелері қатысты (Ары қарай «Түркістан», «Түркістан өлкесі» дегенді Орталық Азия деп түсіну керек).

    250 делегат қатысқан, үш күнге созылған съезд, 28 қараша күні Түркістан өлкесін Түркістан Мұхтарияты (Автономиясы) деп жариялады. Саяси билік заң шығарушы орган болып сайланған Түркістан Ұлттық Кеңесі және Түркістан уақытша үкіметінің билігіне өтетіндігі жөнінде қаулы қабылдады. Түркістан Уақытша Кеңесі құрамына барлығы 54 адам енді, 36-сы мұсылмандар, 18-і өзге ұлт пен дін өкілдері еді. Сол 54 адамның ішіндегі 32-сі Түркістаннан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайланған депутаттар болатын. Бұлардың арасында негізгі тұрғындары қазақтардан тұратын Сырдария мен Жетісу облыстарынан 11 өкіл бар еді. Кеңес құрамында, Қоқан қаласының өзін-өзі басқару ұйымдары съезінің 4 өкілі, түрлі өлкелік еуропалық ұйымдардың 13 өкілі бар болатын. Түркістан Уақытша Кеңесі 12 адамнан тұратын Уақытша үкіметті бекітті. Съезд Түркістан өлкесіндегі барлық халықтардың құқығын сыйлап, қорғайтындығын мәлімдеп, өлкенің барлық мұсылмандар, переселендер, басқа да тұрғындарын Түркістан автономиясы төңірегіне топтасуға шақырды. Түркістан Мұхтариятының бас қаласы болып Ташкент жарияланды, мемлекеттік байрақ, елтаңба қабылданды. Ташкентті орыс большевиктері иеленіп алғандықтан Түркістан Ұлттық Кеңесі мен Уақытша үкімет Қоқан қаласында орналасты. Уақытша үкіметтің төрағасы және Ӏшкі істер министрі болып Мұхамеджан Тынышбаев бекітілді, Сыртқы істер қызметіне Мұстафа Шоқай тағайындалды. Осылай 10 миллионнан астам түркістандықтардың мүдделерін қорғайтын шешім қабылдап, 4-ші съезд өз жұмысын аяқтады. «Жасасын, Түркістан Мұхтарияты!» деген ұран айналаны жаңғыртып кетті. Көптеген делегаттар көздеріне жас алды. Мұсылман еместер құшақтасып, бір-бірімен қол алысты. Көп ұзамай Автономия үкіметінің төрағасы Мұстафа Шоқай болды. Түркістан автономиясының құрылуын Түркістан өлкесінің жергілікті халықтары зор қуанышпен қарсы алып, оған қолдаушылық танытуға даяр екендіктерін білдірді. 6 желтоқсан күні Ташкентте “Шуро-и-ислам” ұйымының ұйымдастыруымен Түркістан автономиясын қолдау көрсетуге арналған 60 мыңнан астам адам қатысқан митинг болды. Социал революционерлер (эсерлер) Қоқан қаласында өлкелік съезін өткізіп, Түркістан автономиясына қолдайтындықтарын, оның үкіметімен бірлесе жұмыс істеуге дайын екендіктерін мәлімдеді. Түркістан автономиясының жариялануын Ташкенттегі еврейлердің “Бунд” пен Қоқандағы “Вайнер” қоғамдары құттықтап, оған көмек беретіндігін айытты. 13 желтоқсанда Қоқан қаласында өткен мұсылман жұмысшылары, солдаттары мен диқандарының съезінде Түркістан Автономиясының Уақытша үкіметін қолдау жөнінде шешім қабылданып, оның құрамына мұсылман жұмысшыларынан, дихандардан және солдаттардан өкілдер енгізу жөнінде ұйғарым жасалды. Автономия жетекшісі Мұстафа Шоқайдың пайымдауынша, бұл тәуелсіз қазақтардың, қырғыздардың, өзбектердің, ұйғырлардың, түркімендердің, тәжіктердің, еврейлер мен переселендердің біртұтас жергілікті мемлекеттік құрылымы болу керек еді. Түркістан өлкесіндегі қосбилікті, анархияны, қан төгісті тыю үшін Мұстафа Шоқай Мәскеуге Совнарком төрағасы Лениннің атына жеделхат жолдады. Жеделхатта Ташкенттегі большевиктер кеңесін жоюды Түркістан Уақытша Кеңесі мен Уақытша үкіметіне сенім беру қажеттілігі айтылған болатын. Өкінішке орай жеделхатқа жауап келмеді. Мәскеудің нұсқауымен Ташкент большевиктері ұсынған келіссөзден бас тартып, Түркістан Автономиясын және оның Уақытша үкіметін заңнан тыс деп жариялады. Большевиктер Түркістан автономиясын құрту мақсатымен Қоқан маңатына 11 эшелонмен Қызыл гвардияшыларды, Ташкент әскери гарнизонын, армян құрамасын (дашнактарды), австровенгерлік соғыс тұтқындарынан құрылған әскери бөлімді топтастырып Қоқанды қанға бөктірді. Өзін қорғайтын не армиясы, не офицері болмаған Түркістан автономиясы большевиктердің жойқын күшіне төтеп бере алмады. Оның үстіне пошта, телеграф, теміржол жаудың қолында болды. Үш күнге созылған қырғын, тонаудан кейін 150 мың тұрғынның 80 мыңы өлтіріліп, зеңбіректермен атқыланған қала өртке оранып, қирандыға айналды. Уақытша үкімет пен Ұлттық Кеңестің 54 мүшесінің 30-ы тұтқындалды. Осылайша халық тілегіне сай құрылған Түркістан Автономиясы Мәскеу билігінің қаруымен құлатылды. Ауыр соққы алған автономияшылар ұлт – азаттық күресін тоқтатпады. «Басмашы қозғалысы» атанған партизан соғысы 10 жылдан астам уақыт қаһармандықпен жалғасты. Автономия көсемі Мұстафа Шоқай өзінің тәуелсіз Түркістан үшін күресін 1941 жылға дейін жүргізді, ақыры уландырылып өлтірілді.

    Ұлттық межелеу – «бөл де, биле» тәсілінің көрінісі

    Орталық Азия халқы түбі бір, діні, тарихы, мәдениеті ортақ біртұтас халық болатын. Кеңес өкіметі билікке келгенде халық сарттар, ортаазиялық парсылар, құрамалар, қыпшақтар, хорезмдіктер, бұқарлықтар, қашқарлықтар, сібір және Алатау қырғыздары болып бөлінетін. Орталық Азияда ұлт-азаттық күрес толастамады. «Басмашылармен» соғыс ұзаққа созылып кетті. «Басмашылардың» мақсаты Орталық Азияда біртұтас мемлекет құру еді. Бұндай сценарий қызыл отаршылардың жоспарына қайшы келді. Большевиктер бұрыннан сыннан өткен отаршылардың «бөл де, биле» тәсіліне көшті. Отралық Азияда жаңадан қалыптасып келе жатқан ұлттың негізін прагматикалық қостілді, түркі-парсы тілдес сарттар құрайтын. Ұлтты қалыптастыру үдерісін тоқтату үшін пантюркизм мен панисламизммен күресу қаруға алынды. Ресей империясында 1897 жылы жүргізілген толымсыз халық саны бойынша Орталық Азияда ең ірі этнос сарттар болып шықты. Толымсыз дейтініміз тіпті 1926 жылы жүргізілген санақтың өзінде көптеген елді мекендер тізімде де, карталарда да болмай шықты. Сарттардың саны 1917 жылғы төңкерістен кейін 3 миллионнан асып жығылатын. Мұндай өсіп келе жатқан мұсылман ұлты ұлы орыс империясының қауіпсіздігіне нұқсан келтіреді деп санаған большевиктер «сарт» этнонимін қолдануға тыйым салды. Сарттар барлық аймақтарда тұратын ғылыми ізденістерде, ұсталықта, суармалы егіншілікте, құрылыста, қоғамдық тамақтануда , саудада, мәдениет пен дін салаларында басты рөл атқаратын. Сарттар Орталық Азия халқының саны жағынан ең ірі ұйымдастырушы және өсетін ұлт болатынын түсінген Қызыл империя идеологтары, КСРО-ға қауіп төндіреді деп санап, таратуға кірісті. Бұл жоспарды жедел түрде іске асыру үшін ВКП(б) – ның орталық азиялық арнайы Бюросы құрылды. Бюроның ішінде бірауыздық болмады. Бүркенішке Бюроның құрамына әр региондардан жергілікті халықтардың өкілдерін кіргізді. Бірақ та, нақты шешім қабылдағанда олардың пікірлері ескерілмеді.Академик В.В.Бартольд басқарған ғалымдар тобы Орталық Азияны бөлшектеуге қарсы болды. Ұлттық территориялық межелеу, жасанды түрде әкімшілік шекаралар қою ғасырлар бойы қалыптасқан байланыстарды үзіп, аймақтың экономикалық дамуына теріс, орны толтырылмас нұқсан келтіреді, қоғамның дамуын көп жылдарға артқа тастайды деп санады. Сарттарды бөлшектеу де ішкі экономикалық байланыстарды үзіп, ғылыми, мәдени прогресті тежеу болады деген пікір айтты. Бұқар хандығы, Хорезм хандығы, Ферғана сияқты ірі өнеркәсіп орталықтарында тұрып жатқан әр этностан құралған халықтар жеке-жеке ұлтпыз деп санайтын: өздерін бұқарлықтар, хорезмдіктер, ферғаналықтар деп атайтын. Межелер белгіленді, өйткені бұл саяси бөліс еді. 1924 жылдың 15 қыркүйегінде Түркістан, 19 қыркүйегінде Бұқар, 29 қыркүйегінде Хорезм республикалары таратылып, бөлшектенді. Орталық Азияда межелеу үдерісі 14 жыл, 1934 жылға дейін жүрді. Жаңа құрылған «ұлттық» территориялар шекаралары КСРО ыдырағанға дейін өзгеріп тұрды. Қазірдің өзінде Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан араларында шешілмеген анклав мәселелері бар. Межелеуді тереңдету үшін шағатай тілінің негізінде әр диалектілерден құралған әдеби қазақ, өзбек, қырғыз, қарақалпақ, түркімен, әзірбайжан «ұлттық» тілдері құрылды. Бұл тілдерді құрғанда басты қағида: тілдерді бір-бірінен ажырату, алшақтату болды. Бөлшектеу нәтижесінде пайда болатын ұлттарға анықталған жаңа категориялар қабылданды. Бұрынғы атаулар күшпен жойылып өзбек, тәжік, түркімен, қарақалпақ, қарақырғыз, бадахшан деген жаңа этнонимдер енгізілді. Бізге ХV ғасырда Мұхамед Хайдар қойып кеткен «қазақ» атауы бұйырды, кезбе, көшпелі өзбек деген мағынаны білдіреді. Сарттардың көпшілігі өзбек болып, қалғандары тәжік, қазақ, қырғыз, түркімен, қарақалпақ деп жазылып кетті. Бұл тәжірибе КСРО-ның басқа аймақтарында да қолданылды. Солтүстік монғолдар – бурят, батыс монғолдар – қалмақ атанды. Адыгтар үшке бөлінді: Адыгея, Черкесия, Кабарда. Бестаулықтар екіге бөлінді: Балкария, Карачай. Шығыс румын – молдован атанды. Тұтасып қалған елді межелеу, қалыптасқан сауда-экономикалық байланыстарды үзу, ирригациялық жүйелерді бөлшектеу мал өсірушілердің интенсивті жолдарын өзгерту оңайға соқпады. 1920- 1934 жылдары белсенді түрде жүргізілген бөлініс нәтижесінде 5 «егеменді» одақтас, бір автономиялық республика, бір автономиялық облыс құрылды. Олардың арасына ешқашан болмаған әкімшілік- территориялық шекара қойылды. Республикаларда бұрынғы ортақ шағатай тілінен барынша алшақтатылып, жаңа «ұлттық» тілдер енгізілді. Жаңа тілдердің алшақтықтарын ұлғайту үшін жазуды араб графикасынан латыншаға, одан кейін жаңа тілдерді «байытып», орыс сөздерін қосып, жергілікті диалектерді қолданып, кириллицаға көшірді. Айналасы бір тауды қырғыздар «Алатоо», қазақтар «Алатау», музыкалық аспапты қырғыздар «қомыз», қазақтар «домбыра» дейтін болды. Қызыл отаршылар қойылған мақсаттарына жетті. 1934 жылы Орталық Азия Бюросы таратылды. Бөлшектеу экономикалық жағынан әділсіз, қажетсіз, зиянды болғандықтан, қойылған ұлттық – территориялық межелер 1942 жылға дейін талай өзгертілді. Бүгінгі күнге дейін «сарт» ұғымы халықтың есінен жойылған жоқ. 32 миллион Өзбекстан азаматтарының 16 миллионы іштей өздерін «сартпыз» деп санайды, қазақ ішіндегі сарт руы жүзге кірмейтін ру болып есептеледі.

    «Жергілікті ұлтшылдық» деген ұғым пайда болды.

    Бұрынғы мақсаттарын, жаулары кім болғанын ұмытқан республикалар өзара таласқа көшті. Дау тақырыптары жеткілікті: жер дауы, су дауы, тарих дауы, тарихи тұлғаларға таласу, мәдениет дауы ... Жаңадан өніп шыққан республикалық деңгейдегі «көсемшелер» төрелікке Мәскеуге жүгінетін болды. Әрине, Мәскеу дауды империялық тұғырдан шешетін. Түймедей дауды, түйедей қылып қоздырып, республикалардың арасындағы жікті тереңдете білді. Кеңес билігі қандай да әрекеттерге барса да, империяны сақтап алып қала алмады. 1991 жылы түркі халықтары тәуелсіздікке қол жеткізді. Әлемдік мұхиттан тыс жатқан түркі республикаларына тығыз экономикалық, мәдени байланыстар ауадай қажет. Империя ыдырағаннан кейін де 74 жыл ішінде дайындаған «құнды кадрлар» жазған жалған тарих беттері, қойылған межелер бауырлас елдердің бір-бірімен ықпалдасуына әлі күнге дейін кедергі болып тұр. Кешегі тарихшыларымызды еске алып, жаңа әлемге кіру, жаһандану заманында адамзат көшінен қалмау, ғаламдағы құрылымнан өз «кетігімізді» табу – бүгінгі ұрпақтың басты міндеттері. Бұның бәрі өткенімізді білмей, баянды тәуелсізх мемлекет құру мүмкін еместігін айту үшін керек. Бабаларымыз тар жол, тайғақ кешуден өтіп, бүгінгі егемен елімізді құрып отыр. Келешекте бабаларымыз жасаған қателер қайталанбауға тиіс. Елімізге, жерімізге көз салып жүрген агрессияшыл топтар алпауыт елдерде әлі де жеткілікті. Ресей империясының ыдырауы тұлғалардың қателігі, КСРО-ны қалпына келтіреміз деп, империяны көксейтін саяси күштер әлі де баршылық. «Қазақстан деген мемлекет тарихта болған емес», «қазақтар елі, жері болмаған, мал тұяғы басқан жерден еріп жүрген жабайы кезбелер» деген пікірлерді көрші державаның әжептәуір лауазымы бар шенділері әлі де айтып жүр. Өмір көрсетіп жатыр алпауыт елдер өздері қолдарын қойған халықаралық шарттарды аяғымен кесе-көлденең басып, әлсіз көршілерінің шекарасынан өтіп, барған жерін соғыс өртіне айналдыруда. Аннексиялау, елді бөлшектеу, шағын елдердің ішкі ісіне қол сұғу әдетке айналып бара жатыр.

    Ешбір халық жоқтан пайда болмайды. Біздің жерімізде көне заманнан ғұндар, сақтар мекендеген. Жеріміз – Алтын Орда қалдырған мұра. Бұл жерді талай ұрпақтар қан төгіспен, жан беріспен сақтап бізге аманат етті. Келешек ұрпақ та бұл қасиетті аманатын ешкімге бермейді. Тарихта «Номад», көшпенділер атанғанымыз рас. Бұл біздің бабаларымыздың шөлейт аймақтарда мал шаруашылығын жүргізу әдісін білдіреді. Сулы, нулы аймақтарда қалаларымыз болған, суармалы егіншілік, қол өнері, ғылым, мәдениет дамыған, металл балқытылып, теңге соғылған. Қалалар арқылы «Ұлы Жібек Жолы» өтіп, Шығыс пен Батысты байланыстыратын сауда-саттық дамыған. Тарихта талай ірі тұлғалардың, абыздардың, қағандардың, хандардың есімдері қалған. Жерлеріміздің көбі шөлейт болғандықтан, көшпелі мал өсіру шаруашылығы дамыған. Көш белгілі бағдарлама бойынша, тиесілі жерлерде өтетін: қыстау, көктеу, жайлау, күзеу. Бұл әдіс өсімдіктердің тамыр жүйесінің зақымдануынан сақтайтын. Қазірдің өзінде Австралияда бұл әдіс кеңінен пайдаланылады. Күзгі уақытта қалалардың маңында жәрмеңкелер өткізілетін. Менің аталарым (әкелер жағынан) «Ашамайлы», «Тарышы» Шыңғыс хан заманынан Сарыарқаның Солтүстік Шығысын мекендеген, аттары кәсібін білдіреді, мал өсірген, тары еккен. Отаршылар жермен-жексен еткен Шымға, Іскер қалалары туралы әлі де ақсақалдар аңыз қылып айтып жүреді.

    Орталық Азия мемлекеттері Дүниежүзілік Мұхиттан алшақ, күрт континенталды аймақта орналасқан. Жерлерінің басым бөлігі– шөлдер, шөлейттер, таулар. Келешекте аймақта ауыз су тапшылығы мәселесі пайда болуы мүмкін. Бұлардан басқа да экономикалық және әлеуметтік дамуда кедергі болатын жағдайлар жеткілікті. Әрине, даму деңгейі жағынан экваторлық, ауа райы жылы аумақтарда, мұхит жиегінде орналасқан елдерден асып кете алмаспыз. Баспанамызды, өндіріс орындарын жылыту керек, жыл мезгілдеріне сәйкес әр түрлі киімдер қажет, мұхит өнімдерін шет елдерден сатып алуымыз керек т.т. Сонда да адамзат көшінен қалуға болмайды. Әлемдік тәжірибе көрсетіп отыр, ол үшін аймақтық ықпалдастық керек, мұхиттарға шығатын дамыған тұрақты сауда жолдары қажет. Тарихы, мәдениеті, тағдыры бір Орталық Азия мемлекеттері (Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түркіменстан) , Әзірбайжан, мүддесі бізбен ортақ Грузия бірлесіп Еуропа Одағының үлгісімен экономикалық бірлестік құру– заманның талабы. Ұйымның атын «Жібек Белдеу» деп қоюға болар еді. Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы қауіпсіздік үшін керек болса, жаңа ұйым егемендігіміздің кепілі болар еді. Халқы жағынан ең үлкен мемлекет Өзбекстан болады, ықпалын жүргіземін дейтін ірі державалар болмайды. Бұл одақ Орталық Азия халықтарының бірлігін армандаған Түркістан Автономиясының, Алаш қозғалысының қайраткерлеріне жасалған ескерткіш болар еді. Одаққа Қытайдың, Ресейдің, Үндістанның, Пәкістанның, Иранның, Түркияның, Батыс Еуропаның, Қара теңіз елдерінің, Үнді мұхитының базарларына жолдар ашылар еді. Одаққа кіретін елдердің арасында бәсекелестік болу керек, бірақ бұл түркілердің ескі дерті «бақ таластық, тақ таластыққа» айналмау керек. Халқымыздың көпшілігі түркілер мен мұсылмандар болғандықтан, пантюркизм мен панисламизм идеялары бізге жат болмауы тиіс. Сонда бүгінде шешілмей жүрген региондық мәселелер өзінен-өзі шешілер еді. Оның ішінде Арал мәселесі, жерлеріміздің құнарсыздануы, ауыз су және экология мәселелері, кедейшілікпен күрес, азық-түлік қауіпсіздігі.

    Алпауыт державалар өз ықпалын жүргізу үшін көрші шағын елдердің бір болғанын қаламайды. Тәуелсіздігімізді, ұлттық ерекшелігімізді сақтау үшін бізге бірлік керек, сонда ғана ұлы державалардың қысымына қарсы тұра аламыз. « Бөл де, биле» саясатына лайықты тойтарыс – тағдырлас елдердің бірлігі.

    Амангелді Елтін, зейнеткер.

    \���H1�

    0
    932
    0
  • 0
    03:53, 08 желтоқсан 2017

    Рухани жаңғыру Ленин кентіне қашан жетеді?

    Шүкіршілік, тәуелсіздігіміздің 26 жылдығына да жеттік. Қиындықтар болғанымен, атқарылған істер жеткілікті, жетістіктеріміз де баршылық, қоғамдық санамыз да жаңғыруда. Демографиялық жағдайымыз әжептәуір түзелді. 1959 жылғы халық санағы бойынша Қазақстанда 30%, облысымызда 24% қазақ тұрды. КСРО ыдырағаннан кейін «темір шымылдық» алынып, көптеген депортациялаған, күштеп қоныстандырылған халықтар өз тарихи отандарына Германияға, Израильге, Болгарияға, Грекияға, Украинаға, Ресейге, Кавказға, Польшаға көшуіне мүмкіндік алды. Керісінше, Елбасымыз қабылдаған шаралардың арқасында шет елде жүрген қандастарымыз ата- бабалар жеріне орала бастады. Бүгінде қазақтар топтасып, Қазақстан халқының 70% -ын құрайды, Павлодар облысында – 52% . Павлодарлықтардың 36%-ын құрайтын орыстілділер өз отаны деп Қазақстанды санайды.

    Облысымызда ономастикалық комиссияның белсенді қызметінің арқасында көптеген елді мекендердің, көшелеріміздің аттары өзгерді. Көшелерімізге есімдері әйгілі тұлғаларымыздың ескерткіштері орнатылды. Ленин көшесінің Астана көшесі болып өзгеруін Павлодарлықтар қуанышпен қарсы алды. Сонда да күтіп тұрған іс әлі де көп. Облысымыздың бас қаласы патшазада Павелге сыйлық болып әлі келе жатыр. Қазақтың қанын судай ағызған Ермак бір көшеміздің атын иеленіп тұр.

    Рухани жаңғыру – ойымыз бен санамызды жаңғырту, мемлекеттік тілімізді өз тұғырына көтеру. Ленин кенті - Павлодар қаласының кіре берісінде тұрған бетке ұстар бөлігі. Коммунизмді утопия деп таныдық. Ресей барлық Ленин атауларын өзгертті, көрнекті жерлерінен ескерткіштерін алып тастады. Неге бізде социализм заманында қойылған Ленин атауы сақталуда? Кенттің атын өзгертетін мезгіл жетті ғой. Сол Ленин кентінде үш мектеп бар: үшеуі де аралас мектеп. Бұл жағдайда буыны қата қоймаған қазақ тілі, шұбарланып, басылып келе жатыр. Аты халқымызға белгілі жазушы Шерхан Мұртаза айтқандай: «смешанный мектептерден «помешанный» түлектер шығады». Қазақ тілінің мәртебесін көтеру үшін, тірек бола алатын, кем дегенде бір таза қазақ мектебі керек. Шенділердің бұған құзыры жетіп тұр. Қазақ тілінің мәртебесін өз қолымызбен түсірмейік!

    Амангелді Елтін, зейнеткер. 4.12.2017 ж.

    0
    337
    0
  • 1
    20:22, 17 қазан 2017

    Шаш ал

    «Шаш  ал  десе, бас  алуға»  жол  бермейік.

    Бүгінде  тарихы,  тілі, мәдениеті,  салт-дәстүрі  бір Орталық  Азия  халықтары  жеке-жеке  мемлекет  болып  отыр.  Барыс - келіс,   сауда-саттық  бауырлас  елдердің арасындағы  қан  тамыры іспеттес. Дүниежүзілік  Мұхиттан  алшақ  жатқан   елдерге  өзара  ықпалдастық  ауадай  қажет.

    Ел  болғасын  арандатушылар   да,  арзан  абырой  іздеген  ағаш  ауыз  саясаткерлер  де  табылады. Ит  үре  береді, көш  жүре  береді.

    Соңғы  кездегі қазақ-қырғыз  шекарасындағы  тексерулер,  дау-дамай  бізді  өте  алаңдатады.  «Фито- санитарлық   және  ветеринарлық  бақылауды  күшейту»  желеуі  «Үлкен  Ағаларымыздың» бұрынғы  вассалдарын  жазалайтын  ескі саяси технология  ғой. Бұның  зардабын  біз  де  көріп  жүрміз. Жағымпаздарға  «шаш  ал  десе, бас  алуға»  жол  бермейік. Шағын  бизнестің  тамырына  балта  шаппайық. Тірнектеп  жинаған  абыройымызды  дүниежүзілік  қауымдастықтың  алдында  түсірмейік. «Битке  өкпелеп  ішігіңді  отқа  салма»  дейді  данышпан  халқымыз.

    Амангелді  Елтін, зейнеткер.  Павлодар  қ.

       
    1
    421
    7
  • -2
    06:42, 06 қазан 2017

    Для консолидации народа Казахстана необходим казахский язык

    По воле судьбы все мы оказались на этой обетованной земле. В нашей стране проживает 130 этносов. Исторически это земля древних тюрков, точнее казахов. В силу географического положение, стык двух частей света Азии и Европы, казахи являются народам монголойдно- европеойдной расы. В образовании казахского этноса принимали участие многие различные тайфы(племена) как желтой, так и белой расы. Во внешнем облике казахов присутствуют черты обеих рас. Предки казахов никогда не отталкивали от себя представителей других племен. Надписи, высеченные на памятнике Кюль-Тегин гласят: «Снабдил платьем нагой народ. Сделал многочисленным малочисленный народ... Рабы стали рабовладельцами, а рабыни рабовладелицами. Сделал добро живущим в согласии и мире...». Даже остатки джунгар, народа, истребленного Китаем, бежали на запад, интегрировались в казахскую среду. Этнонимы «киргиз», «казак», «казах» появились в средние века, означают кочевой, вольный народ. На протяжении многих столетий этими словами называли разные народы Евразии. Обратимся к древнетюркским историкам. Кадыргали Жалаир ближайших предков казахов называет «алаши», «алты алаш» (разноплеменные алаши). Из- за политических разногласий с Шайбаншахом Абулхаиром в 1457 году часть тюрских родов откочевывают от Синей Орды, в Моголистан. Бунт «кочевых узбеков» возглавили султаны Керей и Жанибек. Мухаммед Хайдар в своих трудах откочевавший народ называет «казахами». После переворота в России 1917 года мусульманские и тюрские народы потребовали от властей Москвы предоставления им широкой автономии. Получив отпор на свои требования, народ Средней Азии восстал и начал борьбу за свою независимость. Чтобы разобщить силы бунтарей, большевики решили ослабить повстанцев, раздробить на части, противопоставить различные группировки друг против друга. С этой целью большевики придумали «национальное размежевание», создали специальное Среднеазиатское Бюро ВКП (б). Бюро проработало с 1920 по 1934гг., азделило Туркестан на пять союзных, одну автономную республики и одну автономную область. Свою «акцию» большевики проводили под флагом борьбы с пантюркизмом и панисламизмом. Вновь созданные «национальности» получили новые названия. Называвшиеся при царизме «киргизы», северные тюрки, в 1925 году получили название «казахи». Добиться быстрой победы над повстанциями не удалось. Разобщенные силы сопротивления продолжали борьбу вплоть до 1928 года.

    Полагаю что нынешний состав народа Казахстана является повторением прошлых исторических явлений. Поэтому древнее название «алаш» как никогда более подходит к сегодняшнему состоянию народа страны.

    В США, независимо от цвета кожи, этнического происхождения, политических воззрений, каждый житель считает себя американцем. Тоже самое можно сказать о гражданах европейских стран. В Казахстане внешняя миграция практически прекратилась, население стабилизировалось. По воле судьбы многие этнические группы населения оказались вне исторической родины. Большинство из которых были насильственно депортированы авторитарной властью красной империи. Некоторые переселились в Казахстан в поисках лучшей жизни из внутренних романтических побуждений, поверив пропаганде идеологов Советского Союза. На сегодня казахскоязычное население составляет более 80%, русскоязычные – менее одной пятой населения республики.

    Главной помехой в консолидации народа Казахстана является соседство российского информационного пространства. Россия является правоприемницей Советской империи. Поэтому ценностные установки прошлого остались незыблемы и сегодня. Всем известно что при социализме всякая информация носила партийнный характер. Все события путем манипуляций подводились для оправдания существующей ситемы, преподносились как очеродной успех социализма, а неудачи– происками врагов коммунизма. Русский язык был объявлен языком коммунизма, языком будущего всего человечества. В СССР на пути создание «великой исторической общности– советский народ» многие этнические группы ассимилированны русской средой, иныне находятся на грани изчезновения. Идеологи новой России и ныне не хотят признавать факта существования самостоятельности украинской и белорусской наций. Казаки, имеющие тюрские корни, внесшие огромный вклад в колониальные завоевания России, не признаются этносом. При проведении переписи населения в графе «национальность» им запрешено употреблять слово «казак». Таким образом, ликвидирована самоидентичность целого казацкого народа.

    На грани изчезновения был этноним «казахский народ». Бывший директор радио «Азаттық» Хасен Оралтай выразился так: «Чудо спало казахов. Если бы приход независимости запоздал еще на пять лет, казахский язык канул бы в лета». В результате массовых репрессий, голодомора, депортации в Казахстан других репрессированных народов, освоения целинных и залежных земель этнические казахи на своей исторической Родине превратились в национальное меньшинство. По итогом переписи 1959 года этические казахи составляли менее 30% населения, в Павлодарской области– 24%. Провозглашение независимости Казахстана привело к консолидации казахского этноса в пределах своей исторической Родины. Открытие «железного занавеса» привело к переселению депортированных народов на родину своих предков. Эммиграция из Казахстана шла в Германию, Израиль, Болгарию, Грецию, Турцию, Россию, Украину, на Кавказ. Проходила обратная иммигация этнических казахов из Монголии, Китая, Ирана, Афганистана, с постсоветского пространства в Казахстан. Соответственно изменился демографический состав населения республики. В настоящее время этнические казахи в республике составляют более 70%, в Павлодарской области–52%. По последней переписи «русскими» записались многие представители, рожденные от смешанных браков или не определившие свою этническую принадлежность. В ближащие годы наблюдается динамика роста соотношение казахов ко всему населению Казахстана. И обратно, снижение доли русскоязычого населения. Это связано прежде всего с возрастным составом групп населения. Среди казахскоязычных преобладают люди детородного возраста, среди русскоязычных– старческого возроста.

    Предлагаются некоторые фрагменты ответов собственного опроса, проведенного в разное время, среди различных категорий людей. В ходе беседы, на вопрос «какая у вас национальность?» респонденты дали ниже следующие ответы (некоторые имена и фамилии изменены).

    1.Они назвались русскими.

    * Калакша Юрий. Меня в школе все обзывали «польский пан», «польский пан»... Поэтому при получение паспорта записался «русским» .

    * Клименко Валерий. Мои родители украинцы, меня сверстники называли «хохлом» или «бандерой». Чтобы избавиться от этих кликух записался «русским».

    * Жумабаева Надежда. Я – «шорка», это такой народ в Алтайском крае, похожий на казахов. Алтайский край – Россия, поэтому в паспорте записалась «русская». Пер. с казахского языка.

    * Ланг Владимир. Во мне нет ничего немецкого, надоело мне слышать слово «фашист». Потому пишусь «русский».

    * Артур Акопян. Лицом я не похож на «казаха», поэтому – «русский».

    * Терентьев Юрий. Никто не поймет слов « крещенный татарин». Уезжаю с женой на Украину, буду «украинцем» .

    * Гирич Александр. Я белорус, меня обзывали «бульбашом». Мои предки «литвины». Русским быть престижно.

    * Татьяна. Я – казачка. Мои предки болгары и турки. При получение паспорта я назвалась «казачкой» – записали «русская».

    * Нагорная Лариса. Мои родители украинцы. Мой первый муж белорус, второй муж казах. Я сама не знаю, почему я по паспорту «русская »?

    * Гаврилин Илья . Я чистокровный русский. Мой старший сын закончил лицей №3, живет и работает в России. Второй – заканчивает школу, тоже собирается в Россию. Мне здесь комфортно, никак не решусь на переезд.

    * Селиканов Костя. Мои родители казахи, бабушка по отцу «русская» . Переехал в Казахстан по настоянию родителей. Не хочу быть «казахом», уеду обратно в Россию.

    2. Некоторые подтвердили верность своему этносу.

    * Оздоев Алихан. Ни я, ни мои дети никогда не запишутся «русскими». Горжусь тем, что я чеченец .

    * Тарама Валентин. Грек всегда будет греком, иначе не может быть. Слишком велик вклад наших предков в мировую цивилизацию.

    * Пан Анатолий. Язык мой – русский. «Русским» мне быть не позволяет память о тысячах корейцев, загубленных при депортации из Дальнего Востока в Казахстан.

    3. Респонденты пожелавшие быть казахами

    * Чебан Сергей. Мой отец – молдованин. В паспорте записался «казах», потому что кроме казахского другого языка не знаю. Пер. с казахского языка.

    * Вахтеров Иван. Мои родители – чуваши. Не знал что чуваши и казахи народы одной языковой группы. Иначе в паспорте я записался бы «казахом».

    * Камардин Владимир. Моя жена с дочерью переехали в Россию. Я не могу уехать отсюда, у меня казахская душа. Вторично женился на казашке.

    4. Были и космополиты.

    * Ахметов Мурат. По документам я казах. Но ни я, не мои дети родного казахского языка не знают. Кто виноват? Среда меня так воспитала. Язык не был востребован.

    * Хабибуллин Сергей. У меня нет национальности. Зачем вообще в удостоверении такая графа нужна. Нигде в мире такого нет. Я – гражданин Казахстана, не хочу быть гражданином другой Великой Страны.

    5. Респонденты осознанно выбравшие Родину

    * Раиса Васильевна. Это – по документам. Дома я – Ырысты , отца зовут Бари. Я уроженка Алтайского края. Там в ЗАГС –е «свидетельства о рождении» с казахскими именами не выдают. Имя обьязательно должно быть выбрано из «Переченя русских имен и фамилий». Поэтому все казахи на Алтае живут с двумя именами. Пер. с казахского языка.

    * Икласова Қатира – уроженка России. У нас в доме были только девочки. Когда мы стали взрослеть отец стал каждый день стал твердить: « Уезжайте в Казахстан, выходите замуж за казаха, иначе прервется наш род». После окончания школы поступила на учебу в Казахстане, приобрела профессию, вышла замуж за казаха. Отец был доволен. Пер. с казахского языка.

    * Сапархан Манайхан.В Монголии мы жили хорошо. Никто не ущемлял наши права. Выращивали скот, ходили в национальный театр, молились своему богу, строили мечети. Я работал «дарғы сұмына», директором госхоза. В Баян-Олгийском аймаке среди нас жило небольшое число этнических монголов. Они все говорили на казахском языке, казахов считали братским народом. Живя в Монголии, мы все грезили по Казахстану. Казахстан, Алматы в наших мыслях представлялся «обетованной землей», райским уголком. Мы все внимательно слушали казахское радио, выписывали и читали казахстанские газеты и журналы. Радовались успехам, переживали за все неудачи Казахстана. В 1991 году Монголия перешла от кириллицы к тибетской графике. У нас появился панический страх за судьбу молодого поколения аймака. Это могло на всегда порвать связь монголских казахов с исторической Родиной. Духи предков и долг перед потомками заставили решиться нас на переезд в Казахстан. Спасибо Елбасы за предоставленную такую возможность. Переезд возглавил мой брат, Герой Труда Монголии Жанайхан. Так мы в 1992 году, 39 семей, оказались в заброшенном отделении Харьковского совхоза Актогайского района, в 40 км от райцентра. Мы на исторической Родине, мечта сбылась, ликованию не было конца. Многочисленной личный скот остался в Монголии, их на границе не пропустила ветеринарная инспекция. Переезжающих в Казахстан было так много, что скот совсем обесценился, за кобылицу даже рубашку не давали. Казахстан находился в состоянии кризиса, экономика буксовала. Каждой семье выдали пособие, выделили по одной корове и по пять годовалых ягнят. Работы, поэтому и заработка не было. Выделенный скот никто из переселенцев не стал забивать на мясо, решили получить приплод, молоко. У казахов есть поговорка «Будешь ублажать желудок– шубу проешь, будешь экономить на еде – кобылица останется в хозястве». Наша семья перед переездам свялил телку. Из этого мяса готовили суп. Экономили муку, чай, сахар. Основной пищей был курт. Сбитое самими масло продавали на автостанции райцентра, на вырученные деньги покупали необходимую мелочь. Выделывали кожу и шерсть, изготавливали национальные поделки, тоже пускали в продажу. Нас встретили доброжелательно, и чиновники, и простые люди оказывали нам безкорыстную помощь, помогали адаптироваться в новых условиях. Слава богу, все трудности остались позади. Сегодня мы самообеспечены, нашли источники доходов, расселиись по всей области. Дети оралманов жили в школе- интернате и обучались в СШ имени Абая в районном центре. Закончив школу, наши дети обрели специальности, нашли свое место в жизни. Есть и такие, которые, закончив аспирантуру, сами преподают в ВУЗ-ах. Я сам накопив деньги, купил квартиру в г. Павлодаре. Мои дети и внуки проживают в настоящее время в Астане, Алматы, Павлодаре, Аксу. Мы довольны сегодняшней жизнью, довольны тем, что вернули потомков на их историческую Родину.

    Это не особенно важно, но тем не мене комическая реальность. В Монголии нас называли «казахами», теперь нас называют «монголами». Пер. с казахского языка.

    * Кригер Александр . Мой отец в детстве был депортирован из Поволжья. Депортированных в 1941 году немцев казахский аул принял с пониманием, не стал рассматривать их как врагов. Лишивщихся всего своего имущества, потерявших в пути близких себе людей, казахи не отталкивали, приняли дружелюбно, щедро делились с переселенцами необходимыми для жизни вещами. Отец в взрослом возрасте воспринял все казахские обычаи и традиции, резал на зиму соғым, принимал дома в гости казахских друзей, сам не пропускал ни одно аульное мероприятие: тои, поминки, «омыртқа». Все семь детей закончили казахскую средную школу, поженились или вышли замуж за казахов, в том числе и я. После окончания универститета по специальности «казахский язык и литература», защитил диссертацию, получил ученую степень кандидата наук. В моей педагогической деятельности встречаются немало молодых казахов, не знаюших родного языка. Это меня огорчает. До чего довела людей советская система воспитания? Как могли допустить этого родители? Неужели в нашем обществе так много людей, не знающих чести? Я уезжать никуда не собираюсь. Моя Родина–Казахстан. Выскажу свое твердое мнение: знание государственного языка– долг и святая обязанность каждого гражданина страны, независимо от этнического происхождения. Ссылки на трудность изучения казахского языка– отговорки. Имеются множество примеров наших граждан неказахов, в совершенстве овладевших казахским языком. Практика показывает, приезжающие в Казахстан деловые люди овладевают государствнным языком в течение трех месяцев. Пер. с казахского языка.

    6. На вопрос ответили и гости Павлодара.

    * Мұрат, г. Нукус. У казахов есть поговорка «узбек старший брат казаха». Тем не менее, я считаю, что русские более справедливы, чем узбеки. Все же у меня много друзей среди узбеков. Дети подрастут, перееду в Казахстан. Пер. с казахского языка.

    *Гейдебрехт Яков. В Германии люди живут хорошо, особенно коренные жители. В Казахстане мы просто существовали. Сожалею, что с нами судьба так жестоко распорядилась. Чего мы только не натерпелись: депортация в товарняках, холод и смерть близких нам людей, унижение и нищету. Спасибо нашим казахским братьям за поддержку в трудные годы. Дай бог, чтобы не было войны.

    * Асмус Жайнат. Мой муж немец, поэтому мы переехали в Германию. В Германии мне нравится все. Народ здесь пунктуальный, трудолюбивый, культурный, доброжелательный. Я работаю заведующей торговым домом. Слова «казах» здесь не знают, меня называют «турчанкой». Мой муж желает переехать в г. Павлодар, но этого я не хочу, потомучто в Германии уровень жизни на много выше, чем в Казахстане. Пер. с казахского языка.

    *Шарипов Талгат, Оренбургская область. Я в Казахстан не собираюсь переезжать. Жизнью довольны. Нам не надо ни дорогой одежды, ни мебели, ни богатства. Все на тот свет не унесешь. Вы – «куркули», все копите и копите – не насытитесь. У нас интернационал: казахи, русские, татары, башкиры. Ходим друг к другу в гости, пьем брагу, радуемся жизни. Жизнь так коротка – как ручка камчи. Пер. с казахского языка.

    *Айша, гражданка КНР. Все китайские казахи желают переехать в Казахстан. Однако, это трудная проблема, как загадка без разгадки. Некоторые законы двух стран противоречат друг другу. Мы с ханзу (этническими китайцами) в смешенные браки не вступаем, потому что они не мусульмане. Государство поощряет такие браки, предоставляет должность, выделяет квартиру. Политики настраивают казахов против уйгур. Пер. с казахского языка.

    Все опрошенные ответили, что казахский язык знают или понимают. Однако в Павлодарской области нет мотивации использования казахского языка. Большинство назвали Казахстан своей Родиной.

    В настоящее время население Казахстана стабилизировалось. Те потомки переселенцев, кого не устраивает сегодняшняя реальность в республике, выехали на ПМЖ в другие страны. Оставшаяся часть считает Казахстан своей единственной Родиной. Что изменился в народе Казахстана? Увеличился европейской компонент народа. Что мешает консолидации казахстанцев? Приоритет русского языка северных регионах Казахстана, слабое знание населением казахского языка. Для полной консолидации народа Казахстана необходимо совершенное знание всеми казахского языка, языка независимого информационного пространства республики. Хотя Россия и Казахстан являются союзниками, история, культура, традиции и обычаи, ценностные понятие разные. В зависимости от веса и положение стран в мировом сообшестве, географического положение, состояние экономики и других факторов каждое правительство проводит свою политику.

    Советская империя, идеи коммунизма безвозвратно ушли в прошлое, мы живем в совершенно новом государстве, где коренные жители– казахи составляют более 70% население. В южных областях обучение неказахов в казахской школе обычное явление, в Павлодарской области– это редкость. Все мы должны понять, казахский язык–язык будущего Казахстана. Так будет независимо от нашего желания. Кто связывает свое будущее с Казахстаном должны пересмотреть свое отношение к казахскому языку. Для большего комфорта своих детей, чтобы их дети в будущем заняли достойное место в обществе, для успешного продвижения по служебной лестнице, родителям следует отдавать своих детей в детские сады с казахским языком воспитания. Тогда все дети будут в равном положении перед выбором языка обучения в средней школе. От этого авторитет и престиж русского языка не снизится. Русский язык является языком ООН, по числу говорящих на нем людей занимает десятое место в мире. Русские, уйгурские, узбекские школы в Казахстане должны сохраниться. По мере надобности выпустники таких школ могут продолжить образование на национальных территориях в России, КНР, Узбекистана. Для удовлетворения духовных потребностей других этнических групп необходимо качественно улучшить преподавание в воскресных школах.

    В языковой политике мы должны взять пример с Израиля. Израиль – многоязычное государсто, население страны говорит на идиш, арабском, английском, русском, тюркском, эфиопском, бурском и других языках. Язык иврит, возрожденный из древних пергаментов, является государственным языком. Лишь воспитание в детских дошкольных учреждениях на языке иврит позволило консолидировать 10-миллионный народ Израиля.

    Русскоязычное население должно быть интегрировано в казахскоязычную среду, пользоваться общим информационным пространством Казахстана. Двуязычие, треязычие, многоязычие – благо, но для консолидации народа государства необходим единый язык, в данном случае казахский. Процесс консолидации идет, но очень медленными темпами. Без консолидации нет демократии. Только демократия позволит быстрыми темпами развивать экономику, избавиться от всяких недугов общества, повысить благосостояние народа. Тогда вперед, не будем тянуть время. Алға Казахстан, за консолидацию, за единый государственный язык.

    Амангелді Елтін, пенсионер, г. Павлодар

    -2