Beibit Saparaly

Әлем әдебиетіндегі ең қысқа тариxи-ғұмырнамалық романның қысқаша түсініктемесі:"Мұxтар Әуезовтің "Абай жолы" секілді роман-эпопея жазу бала кезден бергі арманымыз еді. Жаза алмадық. Соцреализм үлгісінде жазғымыз келмеді. Дін мен тілді толық түйсінген соң жазатын да шығармыз. Бүгінгі алмағайып заманда кесек көркем туындыға сұраныс аздау болған себепті де қоя тұрдық. Ал ең қысқа жанрда әлем классиктерімен тартысып көрейік дегеніміз, бұрынғы жазылғандардың барлығының дерлік мағыналық, тәрбиелік, мазмұндық, ауқымдылық, ғибраттылық, көркемділік сипаттары кемшін көрінді. Сөзді ойната қолдану ол шеберлік шыңы деген сөз емес! Хош, біздің жаңа туынды несімен қымбат? Ең әуелі, шолтаң еткен дүние жалған күреске толы, нәтижеде барар ақтық мекеніміз-жәннат не тозақ. Адам Атадан Нұxқа, одан Мұxаммед па…

Мәңгілік Ел болмақтың әуелгі шарттары бар. 1. Жер бетіндегі өмір шектеулі, фәни жалған. Демек, мәңгіліктік ұғымы ақырзаманға дейін, яғни Исрафил періште сұр үрлегенге дейін ғана жалғаспақшы. 2. Мәңгілік - Қасиетті Құран тілінде БАҚИ деп аталады. Мәңгі-бақи деген тіркес те осыдан келіп шыққан. Мәңгілік тек Жәннат пен Тозаққа ғана тән. Әуелгісі мен ақыры жоқ Алла субхана уа тағалаға ғана телінетін ұғым мәңгіліктік сипат. Ендеше, қазақ халқы жер аман тұрса өз ата қонысында рахат мекен етсе деген байырғы бабалардың арманы ғой Мәңгілік Ел болмақтық. Асан Қайғының "Жерұйық-Жиделібайсыны" да осы фәлсафаны айшықтай түседі. Хош делік, сонымен, исі қазақтың Мәңгілік Ел болу арман-мақсатына бұрында кімдер кедергі жасапты, қазіргі мүмкіндік қаншалық? Өзге тарихты қопарыстырмайық, 1822 жылы Романовтар…

Көшпелі халық өркениетінде батагөй ақсақал, дана қариялардың орны бөлек болған. Жеке адам, әулет, ұлыс пен ұлт алдында қандай күрделі мәселе тұрса да көпті көрген, турашыл, не нәрсенің де байыбына барып әділ шешім шығаратын тайпа көсемдерінің тоқ етер сөздеріне жүгініп отырған. Жаугершілік заманда рубасыларға айтпай, олармен кеңеспей ештеме де істелмеуші еді. Ескіде сол дана қарттар күнделікті тіршіліктің, төрт түлік малмен байланысты шаруашылықтың барлық қыр-сырларын жетік білетін. Алқалы жиында дат айтып, хандар мен бектердің құтын қаштырып толғауы тоқсан даулы мәселеге ұрымтал шешім шығаратын. Далалық сот жүйесін түзген алқалы билер де кілең абыройлы ақсақалдардан, шариғат білімпаздарынан тұратын. Қарасақал, қабасақал жастардың төрге озуы, шаршы топта төрелік айтуы мүлдем сирек кездесе…

Нұх пайғамбар ғ.с. кемесі Қазығұрттан кейін Нұр(Нұр Ата) тауына тоқтағаннан соң қазіргі қазақ сахарасында адамзаттың екінші өркениеті басталды. Нұх ұрпақтары көшпелі және отырықшы тіршілік мәдениетін қатар алып жүрді. Нұх баласы Ойша(Юша) сансыз бапты Сайрамда жерленуі соның жарқын айғағы. Нұх кемесінен түскен санаулы хайуанаттар да топан судан кейін жер-әлемге тап осы Нұр тауы атырабынан тарқалды. Мың жастағы Нұхтың батасын алған ұрпақтары таухид жолымен жүріп, кәсіптерін жаңғыртты, тілдерін дамытты, мәдениетін өркендетті. Төрт түлік үй жануарлары Нұхтықтарға айрықша береке дарытты. Ақ молайды, қарын тоғайды. Үш тайпаға бөлінген Нұх ұрпақтары саны көбейген сайын шұрайлы жерлерге тұрақты қоныстанып, жерді еміп, егіншілік, бау-бақшалық, дәнді-дақыл өсірушілік кәсіптерін жаппай игеру бастал…

Қазақта "сыр" деген мағынасы өте терең сөз бар. "Сырластым", "сыр төктім", "сыр ақтардым", "сыр бөлістім", "сыр айттым", "сыр сақтадым", "сыр-сандық" дейді қазақ баласы. Міне, осы "сыр" сөзінің табиғатына үңіліп көрсеңіз әлмисақтан бергі бар кезеңді, уақыт өлшемін қамтитын ғажайып құбылыстарға тап боласыз. Жаратушы мен жаратылған мақлұқаттың арасындағы тікелей қарым-қатынасты айқындап беретін "жаратылыс сыры" қазіргі таңға дейін бүкіл адамзатты өз құпиясымен баурайды. Алла тағала мен Адам арасындағы сыр тіршіліктің барлық тылсымында өз көрінісін тапқан. Рухтың жаратылуы, тәннің жоқтан бар болуы, он сегіз мың ғаламның жаратылысы, рухтың әлмисақтан кейін ананың құрсағына түскен кездегі қараңғылық ахуалы, рухтың қабірдегі және ақыреттегі жағдаяты, рухтың нәпсі қажеттіліктерімен күресуі, рух…

Жаһандағы қазақтың күнделікті тіршілігіне қарап отырып жақсы істеріне сүйсінесің, жаман қылықтарына қынжылып, жиренесің. Осы қазақтың қазіргі таңдағы өз ішінен шыққан досты кім, дұшпаны кім деген сұрақ көкейден еш кетпейді. Сөзіміз бен ойымыз өзіміздікі ғой, дұрысына жамағат мақұл дер, теріс, қиғаш кетіп жатсақ көпшілік бізді кешірім етіп түзетер деген ниетпен кейбір көкейтесті мәселелерді ортаға салғанды жөн көрдік. Сонымен, қазақтың қалың қазақ арасындағы достары кімдер?1. Алладан қорыққан иманды қазақтар қазақтың шын достары;2. Мұхаммед пайғамбарды с.ғ.с., әулие-әнбиелерді, дін ғұламаларын, әділ басшыларын, ата-аналарын, дін ұстаздарын, мұсылман бауырларын, көрші-көлемін қатты құрметтегендер қазақтың абзал достары;3. Қазақтың бейбіт өмір жолында бүкіл ғұмырын, білген-жиғанын, дүние-мүл…