Олақ одақ осылайша опынып отырмайық

Кедендік одақтың барлық тетіктері іске қосылғаннан бері Қазақстан, Ресей мен Беларусь елдері арасындағы экономикалық ықпалдастық күшейе бастады. Экономикалық ықпалдастық деген дұрыс нәрсе. Кез келген мемлекет экономикалық дамуды көздесе, өз ұпайын түгендеуге бағыт ұстайды. Алайда Кедендік одақтың күнгейінен көлеңкелі тұстары әлі көп. Бірақ одақ ішінде әлі күнге дейін шешілмей жатқан мәселелер бар. Ең бастысы, мем­лекеттік органдар мен кәсіпкер­лер арасында нақты байланыс жоқ. Сондай-ақ біздің кәсіп­керлерлер тауар сертификатын екі рет алып, қосымша құн салы­ғын екі есе артық төлеуге мәжбүр болып отыр. Ресейде - 18 пайыз, ал Қазақстанда - 12 пайыз, бар­лығы 30 пайызға шығып отыр. Бұл - үлкен шығын. Осының сал­дарынан елімізде тауар қымбат­шылығы басталды. Кеден тариф­терінің кесірінен пайда болған қымбатшылықты Қазақстан аза­маттары төлеп отыр. Қазақстан орташа мерзімді кезеңде, 2015 жылға дейін Кеден одағына қо­сылудан ұтыла береді. Ұзақ мер­зімді мүмкіндіктер қазіргі сәтте бұлыңғыр көрінеді, себебі о бас­тан бұл одақтың экономикалық сипатынан гөрі саяси сипаты басым.
Кедендік одақ бірінші кезекте кімге пайдалы? Әлбетте, ресейлік кәсіпкерлердің тасы өрге дома­лары анық. Қазақстандық бизнес Ресеймен салыстырғанда дамы­маған. Орта және шағын кәсіп бәсекеге қабілетсіз. Алайда ке­дендік одақ арқасында, Ресей мен Белоруссияның тауарларының қызығын тек сыртқа шикізат та­сымалдайтын компаниялар кө­­ріп жатыр. Қазірдің өзінде базарда­­ғы көліктердің бағасы 10 пайызға өсті. Бүйте берсе, қара қазақтың «Жигулиден» басқаға қаражаты жетпейді. Алып көршіміздің діт­тегені де осы. Ет, сүт, көкөністен жақсы дамыған Беларусь елі жа­қында күтпеген жерден дағ­дарысқа ұрынды. Қазақстан Кеден одағына енген 1 шілдеден бастап, халық әлеуметтік жағдай тұрғысынан қатты ұтылды, себебі дәл осы одақтың кесірінен тауар бағасы бірнеше мәрте қымбат­тады. Іс жүзінде халықтың сатып алу қабілеті күрт нашарлады. Кеден одағында кім ұтылып, не­месе ұтып отыр? Қазір Қа­зақ­станда баға қымбаттап жатыр. Кеден одағына қосылудан бұрын Қазақстан экономикасы, сауда саясаты әлемдегі ең либералды елдің бірі болған. Дүниежүзілік банктің мәліметтеріне сай Қа­зақстан сауда саясатының либе­ралдығы бойынша 125 елдің іші­нен әлемдегі жетінші орынды ием­денді. Яғни, Кеден одағына қосылудан соң, біздің тарифтік мөлшерлеме орташа есеппен екі еседен көп өсті. Қазіргі сәтте Қа­зақстан кеден баж салығын кө­бейтіп жатыр, өзіміздің Қазақ­стандыкін емес, ресейлік өндіру­шіні қорғап жатыр, себебі қа­зақ­стандықтар негізінен импорт­тық тауарларды тұтынады.
Сауда статистикасына сәй­кес, бірінші жарты жылдықтың нә­тижелері бойынша, Ресейге әке­тілген біздің экспорттың жалпы үлесі 9,1 пайызды құрады, ал біз­дің импорттағы Ресейдің үлесі
43 пайыз шамасына дейін күрт өсті, ал ол соңғы жылдары 35-36 пайыз деңгейінде тұрақтанып жүрген. Бұл Ресейден Қазақстан­ға әкелетін импорттың өсіп жат­қанын білдіреді, себебі өзге ел­дердің барлығының импорты кеден баж салығының көбейгені себепті біз үшін шынымен қым­баттады. Сөйте отырып, валюта бағамдарының айырма­шы­лығының кесірінен (мысалы, Ресейдің рубльге қатысты бір ва­люталық саясаты бар: теңгемен салыстырғанда, олар рубльді анағұрлым шұғыл күшейтіп отыр) біздің экспортерлер үшін қазіргі сәтте, Ресейге экспорттау тиім­ді. Біздегі экспортерлер - ең алды­мен шикізат өндірушілер ғана, ол минералды саламен байла­нысты.
Кеден одағының пайдасы мен зияны анық біліне бастады. Көр­шілерімізбен арадағы 39 кедендік бекет жабылды. Ортадағы тү­сімдердің 90 пайыздайы Ресей еліне бұйырып қалаған 10 па­йызын қазақ пен Беларусь қыл­дай бөлмек. Баяғы кеңес өкіметі ке­зіндегі 94 пайызды Мәскеуге беріп отырған кейіпіміз қайта келгендей. Қазақстан, Ресей мен Беларусь үшеуінің одағы Еуро­одаққа түбегейлі ұқсамайды: эко­номикалардың үлес салмағы затымен әр алуан. Өйткені Еуро­одақтың негізінде бір-бірімен салыстыруға келетін Франция мен Германия экономикалары жатыр, ал біздің жағдайымызда ресейлік экономика беларус­тық, тіпті, қазақстандық экономика­дан анық басым түседі.
Бюджеттік-салықтық сая­сатты айтпағанда, беларусьтық басшылық қаржы саясатын координациялау тұсындағы еге­мендігінің бір бөлігінен де айы­рылуға анық дайын емес. Сауда заңнамасын бірыңғайлауға бай­ланысты жағдайды реттеу қиын соғып жатыр: осы жылдың мау­сымында Ресейдің экономикалық даму министрлігі Беларусьтің сауда кедергілері ең көп ел екенін атап өтті.
Қазақстандағы шағын және орта бизнестің үлес салмағы 20 пайызға да жетпейді. Ал Жапония, Германия, Болгария және Италия елдерінде бизнес саласы ішкі жалпы өнімнің 50 пайызын бе­реді.
Ресейлік «Ведомости» газеті беймәлім дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Ресейдің Кеден одағынан көрген шығындары жайлы жазады. «Ресей бюджеті 2011 жылдың алғашқы жарты­сында 18,5 миллиардқа жуық рубльге толықпады, себебі Кеден одағы шеңберіндегі сырттан келетін баж салықтары импорт бойынша нақты мәліметтердің негізінде емес, алдын ала жа­салған тұжырымға сәйкес Ресей, Беларусь және Қазақстан бюд­жеттері бойынша үлестіріледі» деп жазады басылым.
Ресей бірыңғай кеден аума­­-ғын "Кеден одағы тартымды­лығы-­ның негізгі элементі" десе, біз ресейлік нарыққа жеткізіл­ген қазақ­стандық, беларусьтық та­уарлардың көлемдерін салыс­тырып алып, өсім не құлдырау болса - белгілеп, капиталдандыру компанияның табысына қан­шалықты әсер еткенін анықтап біле аламыз.
Ең бастысы - сауда ке­дергілерін алып тастағанда, биз­нестің жұмыс шарттары, нарыққа ену шарттары өзгереді. Беларусьте Кеден одағын құру қазақстандық және ресейлік тауарлардың отан­дық нарыққа енуіне арналған тарифсіз реттеу амалдарын тоқ­татуға душар етпеген. Бе­ларусьте "даналап сатылатын азық-түлік тауарларының 90 пайызы мен өнеркәсіп тауарларының 80 пайызы осы елде өндірілген болуы тиіс" деген феодалдық ереже сақталып келеді. Қазақстандық және ресейлік тауарлардың Бе­ларусьтегі айналымын шек­тейтіндей қағаз жүзінде қағида жоқ, бірақ Кеден одағы бойын­ша серіктестерін жазалау тәсілі деуге келетін заң қолдану тәжірибесі бар. Өйткені Беларусьтің ішкі тұтыну экспортына тоғыспалы кө­мек қаржы бөлудің түр-түрі бар. Беларусьтың қайғысы, әрине, мұнай мен газ мәселесі. Бұл ретте біз Ресейден 2,5-3 миллиард доллар түріндегі көмек қаржы­ға тең келетіндей 6,3 миллион тон­на мұнайды баж салығынсыз алып отырамыз. Газға деген нарық­тық емес, шартты әрі саяси баға­ның бары шүбәсіз.
Қазақстанда анағұрлым кө­бейген кеден баж салығының артуына байланысты республика бюджеті өсіп барады. Халықтың төлем қабілетінің есебінен осылай болып жатыр: біз басқа үшінші елдерден әкелінген тауарларға анағұрлым жоғары баж салығын төлейміз. Беларусь пен Ресей ара­сындағы баж салығының айыр­машылығы мейлінше аз бола­тын, сондықтан Беларусьтегі бюджет­тің толығуы қомақтырақ, бірақ сол баяғы Ресейдің арқасында.
2011 жылдың алғашқы жар­тысында Қазақстан Ресей үлес­тірген 118 миллиард теңге мөлше­ріндегі кеден баж салығын алды. Бұл шамамен 23 миллиард рубль болады. Бұл жағдайда тек қана кеден баж салығы туралы сөз болып отыр, бұл арада Ресейдің шығындары мен Қазақстанның алар пайдасы жайлы бірден қорытынды шығаруға бол­майды.
Қазіргі жағдай біртүрлі: Ресеймен бірге одақтық мемле­кет сияқтымыз, бірақ одақтық мем­лекет шеңберінде ақша мен қызмет көрсетулерді айтпағанда, тауарларды еркін айналымға жіберу мүмкін емес. Сол себепті осы комбинацияға Қазақстан келіп қосылғанда, сауда кедер­гілері алынып тасталады деп пайымдауға болар еді. Бұл арада Ресейдің халқы 140 миллион адамды, оның жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) бір жарым триллион долларды құрайтыны, ал Бе­ларусьтегі ЖІӨ 53 миллиард доллар болатыны маңызды емес. Ойын ережелері бәріне бірдей болуы керек.
Мысалы, «АҚШ-пен салыс­тырғанда, кішігірім Мексика осын­дай еркін одақтың мүшесі бол­ғандықтан ұтып отыр» дейді NAFTA. Ал бізде, өкінішке қарай, экономика, сауда мен бизнестен гөрі саясат туралы көп айтылған ТМД-ның сәтсіз тәжірибесі болған. Қазір бізде Кеден одағы бар, бірақ мұнда да саясат көп, экономика тым аз.
Беларусь экономикасы көп­теген институционалдық белгі­лері бойынша не ресейлік эконо­ми­камен, не нарықтық экономи­каны құру тұрғысынан анағұр­лым ілгері жылжыған қазақстан­дық экономикамен сыйыспайды. Беларусьте өзгеріссіз орнығып қалған мемлекеттік жоспар бар, тіпті, елдің ішінде ойынның бі­рыңғай ережелеріне жол бер­мейтін орталық бәрін де басқа­рып отырады.
Еуро аймағын Еуропалық одақтың макроэкономикалық саясаттың ақша жағын келісіп алып, фискальды, бюджет жағын келіспегендігі тұсап жатыр. Бе­ларусь, Қазақстан және Ресейде бұл элементтер мүлдем сөз бол­маған. Сол себепті Кеден одағы жетістікке жетеді деп әрі бүгін-ертең бұл елдер шынымен пайдаға кенелді деп ешкім де айта ал­майды.
Аймақтық деңгейде қазір аса қатаң бәсеке жүріп жатқанын ұмытпау керек. Біз қазірдің өзінде әлдебір ортақ банк құру бары­сында пайда болып жатқан құ­зыреттерді бөліп беруді бастап кеттік.
Қазір кейбір саясатшылар Кеден одағынан шығу мәселесін қолға алу керек дегенді айтады. Кеден одағынан шығуға арнал­-ған белгілі бір ережелер бар, ал олар - аса қатаң. Басыңды өз еркің­мен торға бір сұққан соң, одан құты­лу қиын шаруа. «Тоқсан ауыз сөз­дің тобықтай түйіні», қазір Қазақ­стан өз егемендігінің бір бөлігінен айырылуға дайын тұрған тә­різді...

А.АХМЕТОВ