Латын әліпбиіне көшу – тарихпен қош айтысу
Қазіргі уақытта еліміздің басты проблемасына айналып отырған ең өзекті тақырыптардың бірі – әліпбиіміздің өзгеруі, яғни қалыптасқан дәстүрді бұзып, кириллицадан латын әрпіне көшу. Ең өзекті деуіміздің де себебі сол, жоғарыда отырған шенеуніктер, министрлер бұл мәселеге кенедей қадалуда. Ал бұны қарапайым халық қолдай ма, әлде қарсы ма, мұнымен санасып жатқан ешкім жоқ.
Қазақстан халқы өз тәуелсіздігін жариялағаннан бері, бүгінгі қолданыста жүрген кириллицадан латын алфавитіне көшу мәселесі жөнінде пікірлер біресе жиі, біресе саябырси айтылып келеді. Қазіргі қолданыстағы кириллица – қазақ тарихындағы төртінші алфавит екені бәрімізге мәлім. Сонау сақ дәуірі, түркі дәуірі кезеңіндегі ата-бабалаларымыз өздері ойлап тауып, енгізген, құрастырған алфавиттен басқалары бодандықтың кебімен күштеп енгізілді. Түркі заманынан мұра болып қалған осынау құндылық «руно» жазуы еді. Одан кейін араб шапқыншылығы кезеңінде елімізге араб жазуы (төте жазу) ислам дінімен қатар келді. Латын және кириллицаны Кеңес үкіметі енгізді. Мақсат – алфавитке көшу арқылы қазақ халқымызды рухани есеңгіретіп, халықтық болмыс, ұстанымдарынан айырып, мәңгүрт етіп алдарына салып айдап өз дегендерін жүзеге асыру еді. «Ресей тілін, дінін, жазу-сызуын орысқа аударса, үкіметке онан артық іс болмас» деген Ахмет Байтұрсынұлының 1914 жылы жарық көрген «Қазақ» газетіндегі жанайқайы бекер емес-ті.
Мемлекетті тезірек латын әліпбиіне көшіруге асықтырған мамандар басты аргумент ретінде мына бір төрт жайтты келтіреді.
Біріншіден, (олардың айтуы бойынша) заманауи озық технологиялар, әлемдік соңғы үлгідегі техника, машина, ғаламтор жүйесі, маркетинг, сауда брендтері, компьютер қызметтері толықтай латын тілінде болғаны себепті, қазақ тілі заман көшіне икемсіздік танытып, бірте-бірте өркениеттен алыстап барады.
Жоғарыдағылардың айтуынша, қазақ тілін латын алфавитіне аударса, жаңа реформалауға мүмкіндік туып, индустрия дамымақшы.
Латын алфавитіне көшуді жақтаушы кейбір қандас бауырларымыз: «Егер солай етсек техника тілін меңгеру оңайланады», - дейді. Осы жерден бір сұрақ туындайды. Сонда халқымыз техника тілін қолдануда өзге мемлекеттерден артта қалу дәрежесінде ме?.. Әлде сол бір дүниені меңгереміз деп, осыншалықты асыл қазыналарымыз бен құндылықтарымызды, салт-дәстүр, мәдениетімізді, әдет-ғұрпымызды, том-том болған шежіре-тарихымызды әп-сәтте алфавит ауытыру арқылы жоймақшымыз ба? Бұндай қастандыққа қалай барамыз? Артта қалған өскелең ұрпақ ше? Бойына не сіңірмекші?
Бұл – біраз уақытты қажет ететін, ауыр да қиын жұмыс. Осы уақытқа дейін жазылған барлық қолжазба, кітап атаулы еліміздің мұрағатында компьютерлік нұсқада жазылып сақталған. Ал ол жазбаларды латын алфавитіне техника көмегімен аудара салу әрине, жеңіл. Дегенмен, қажырлы еңбекті талап етеді.
Техниканы меңгеріп, әлемдік дамыған мемлекеттермен тең жәрежеде болу үшін латын алфавитіне көшу. Айтуға оңай, алайда, дамыған мемлекет дәрежесіне көтерілу мұнымен шешіле қоярлық іс емес. Бұл үшін алфавит ауыстыру тиіс емес. Мәселен, Жапония, Қытай, Корея елдері латын әрпін қолданбай әлемдік деңгейге өз иероглифтерімен-ақ байланысқа шығуда. “HONDA”, “SONY”, “LENOVO”, “SAMSUNG” компанияларының жетекшілері болып табылатын бұл елдер өз төл жазуын, иероглифтерін компьютерлерінен алып тастап, латын алфавитіне көшпей-ақ біраз биікке өрледі.
Екіншіден, көркем сөздерге бай қазақ елінің әліпбиінде қосарланған әріптер бар. Мысалы: «Я», «Ю», «Ц», жіңішкелік белгісі, т.б. Бұлардың барлығы да бізге орыс алфавитінен енген. Ал біз оларды латын алфавитіне аудару арқылы ол әріптерден құтыла аламыз немесе екі латын әріпін біріктіру арқылы бір дыбысты білдіре аламыз. Мәселен, «ң» әрпін латынша «ng», «ч» әрпін «ch», «ғ» әрпін «gh» екі әріптің қосарлануы арқылы қолданамыз. Олардың айтуынша, бұл – әлемге тарыдай шашылған этникалық қазақтардың қолданатын әріпі, ортақ әліпби оларды біріктіріп, тұтастандырады. Осылайша рухани өзегінен айырылмауына жағдай жасайды. Бұл – үшінші, яғни шет ел қазақтарының қолданатын алфавиті – латын әріпі. Ал олармен байланысқа шығу үшін, неге оларға өз ана тіліміздің қаріптерін қолданбасқа, неге соны үйренбеске? Ал осыншама жан-жаққа шашылған азғантай қандастарымыз үшін, 17 миллион халқы бар еліміз неліктен алфавит ауыстыруы тиіс? Әлде жоғарыдағылардың көздегені – шет ел ме? Неліктен көпшілік аз ғана қауым үшін тарих бетін қайтадан ашпақ?
«Дүниежүзінде қанша елде қазақ диаспорасы бар, сонша нұсқа бар деуге болады», - дейді Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ-нің оқытушысы Дәуренбек Әубәкір. Маманның айтуына қарағанда, латын әліпбиі сонымен бірге қазақ тілін үйрену методикасын жеңілдетіп, азаматтарды артық жұмыстан арылтады, құтқарады.
Бұл мәселелерді жете зерттеген мамандардың айтуынша, қазір латын әліпбиінің 11 нұсқасы бар. Тіл мамандары осы шаруалармен егжей-тегжейлі зерттеп, осы уақытта латын әрпіне көшкен өзге түркі тілдес халықтардың тәжірибесін ескеріп, жобаның дайын екендіктерін айтады.
Президентіміз әліпбиіміздің толықтай латын тіліне көшуін 2025 жылға қарай жүзеге асыруды көздеп отыр. Бірақ бұл мәселегекейбір азаматтарымыз наразылығын танытуда. Мұхтар Шаханов ағамыздың өзі: «Латын әліпбиіне көшу – қазақ халқын екіге бөледі» деп, халқымыздың болашағы үшін шыбын жаны қиналып, шырылдап жүр. Айтқан сөзінің де жаны бар, астарында ақиқат жатқаны рас. Бұл мәселе елде қарама-қайшы пікірлі екі таптың пайда болуына әкеп соқтырады. Тіпті жақын көршілеріміз Өзбекстан мен Әзірбайжан халықтарынң әліпбиі өзгеруі себепті бұрынғы жазылған тарихтарына көз жүгірте алмай отыруы да соңғы кездерде мәлім болуда, себебі – латын алфавитіне көшу арқылы кириллицаны ұмытқан. Осы сөздерімізге мына бір проблема айқын дәлел. Латын әрпіне ауысу – оңай шаруа емес. Бұл еліміз үшін өте ерте қадам. Себебі тарихымызды енді-енді айқындап жатқанда, бұл – теріс қадам басушылық. Әріптерімізді азайтамыз деп, болашағымызды бұлыңғырландырып, тарихымызды өшіріп алмасақ игі еді.