Кейіннен 1997 жылдың 5 қарашасында Президент «ҚР Барлау» қызметін құру туралы» Жарлыққа қол қойды. Сыртқы барлау қызметі мемлекеттің қауіпсіздігіне, тұтастығына негізделген. Бүгінгі «СырБар» әлемдік сыртқы барлау мекемелерінің ішінде өз орнын алған, еліміздегі арнаулы қызметтердің ішінде шоқтығы биік тұрған, элит құрылым болып саналады. «Қанжар мен сулық рыцарьлары» немесе «көрінбейтін майданның батырлары» деген әдеби атақ алып, барлаушылардың ерліктерімен елді еліктірген кейіпкерлер Джеймс Бонд, Штирлиц-Исаевтардың талай прототиптері дәл қазір халыққа қалтқысыз қызмет етіп «сыртта» жүр. Барлаушылардың жұмысы қай заманда да жеңіл болған емес, бұларға көбінесе Рихард Зорге, Рудольф Абель, Конон Молодой сияқты кеңестік барлаушылардың баяғыда салып кеткен қиын соқпақтарымен жүруге тура келеді. Сондықтан сыртқы барлау қызметіне кез келген адамды алмайды, бұл жұмыс әркімнің қолынан келе де бермейді. Ең бастысы - барлаушы «сегіз қырлы, бір сырлы» болуға міндетті. Үнемі «екі оттың ортасында», әрбір басқан қадамы қауіп-қатерге толы барлаушылар өзінің кәсіби мейрамын, тіпті туған күндерін маңайындағы адамдармен бөлісіп, бірге тойлай алмайтындай жағдайда жүргенін халық біле бермейді.
Кеңес өкіметі ыдырағаннан кейін дербес мемлекеттік басқару жүйесіне көшкен тәуелсіз Қазақстан алғашқы жылдарда экономикалық, саяси тұрғыдан біршама қиыншылықтарға кездескені белгілі. Жас мемлекетімізге тез арада алыс-жақын шетелдермен дипломатиялық қарым-қатынастар орнату, саяси диалогтарды жоғарғы деңгейде жүргізу, экономикалық ынтымақтастықты жолға қою сияқты кезек күттірмейтін жұмыстарды жүргізу қажет болды. Осындай жағдайда біздің елімізге өзіндік барлау құрылымын жасау тиімді еді. Бұған дейін Қазақстан Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің бірінші басқармасы (сыртқы барлау қызметі) Мәскеуге бағынып келген. Қысқасы, КСРО ыдырағаннан кейін әрбір одақтас республикаға өзінің барлау жүйесін құру керек болды.
Сол кездерде ҰҚК-індегі негізгі құрылымдардың бірі болған «Сыртқы Барлау» қызметінің («СырБар») тарихы осы күннен басталғанмен, Қазақстан сыртқы барлау қызметінің тамыры тым тереңде жатыр. Он бес жыл дегеніңіз, бір адамның ғұмырында аз уақыт емес, ал мемлекеттік құрылым үшін бір ғана мезет. ҰҚК Сыртқы барлау қызметінің тарихы енді қалыптасып келе жатыр дегенмен, бұл арнаулы қызметтің жеке құрылымға жеткенге дейінгі өзіндік тарихы жетерлік.
Қандай жойқын соғыстар болмасын барлаусыз басталмаған. Сондықтан оның тарихын тіпті тым әріден бастауға да болады. Ұлы Шыңғыс хан, Македонский, Наполеондардың әрбір шабуылы барлаушылардың әкелген мәліметтерінің негізінде жүзеге асырылғаны тарихтан белгілі. Қазақ хандарының барлау жасайтын құпия қызметшілері «ертуыл» деп аталған. Ол моңғол тілінде шолғыншы, күзетші, қарауыл, киіз үй, күрке деген бірнеше мағынаны білдіретін «ергеуіл» сөзінен шыққан. Ертуыл қазіргі тілмен айтқанда агент, шпион, астыртын, құпия барлаушы дегенді білдіреді. Әрине, біздің ата-бабаларымызда қазіргідей, өркениеті, ғылыми-техникалық жағынан дамып, құпия қызметтің айла-тәсілдері жетілдіріліп жатқан замандағыдай «экономикалық», «өндірістік», «ғарыштық» шпионаж деген түсініктер болмаған. Алайда қазақ хандары ертуылдары арқылы көршілерінің тұрмыстары, әл-ауқаттары, әскерлерінің шамасы туралы мәліметтер алып отырған. Бұл тек қазақ хандарына ғана емес, барлық елдердің билеушілеріне тән нәрсе.
Қай заман болмасын құпия барлаушылардың жұмысы аса маңызды және өте қатерлі болып саналды. Жәнібек сұлтанның ұлы Қасым хан Әбілхайырдың жіберген ертуылдарын бірнеше мәрте ұстап, жойып жібергені туралы деректер бар. Ертуылдардың жеткізетін мәліметтері арқылы үлкен қантөгістердің алдын алған немесе аз күшпен жаудың бетін қайтарған оқиғалар көп болған. Сондықтан кейде бір барлаушының мүлтіксіз атқарған қызметі мыңдаған жауынгердің өміріне пара-пар болады.
Қазақ даласындағы қауіпсіздік қызметінің тарихы Әбілхайыр мен Жәнібек сұлтанның кезінде басталып, Абылай ханның тұсында (1740-1781) күшейе түсті. Абылай ханның құпия қызмет ертуылдарын Дерлібай мен Тұрсынбай батырлар басқарды. Бұлар Қытайда Чжо Хой бастаған жасақтың Абылайды шабуға дайындалып жатқаны туралы мәліметтерді дер кезінде жеткізеді. Соның арқасында қытайларға қарсы соққы беруге қазақ әскері дайын тұрды. Ертуылдарға қатысты тағы бір тарихи дерек: жоңғарлардың ішіне жасырын кіріп, астыртын жұмыс істеген ертуылдардан жеткен құпия мәліметтерді пайдаланған Абылай хан Қалдан Цереннің қосынына тұтқиылдан шабуыл жасап, жоңғарларды жеңеді. Осындай фактілерге қарағанда Абылай ертуылдардың қызметін өте тиімді пайдалана білген. Абылай хан көрші Ресеймен де, Қытаймен де тығыз байланыс жасап, барлаушылар арқылы ішкі-сыртқы саясаттарын біліп отырған. Сол мәліметтерді жақсы пайдаланып, көрші елдермен тепе-теңдік саясатты ұстанудың арқасында Қазақ мемлекеті тәуелсіздігін сақтап қалды. Бұл бағыттағы атқарылған жұмыстардың салмағы ең алдымен барлаушылар мен елшілерге түсті. Мемлекет мүддесіне жұмыс істейтін барлау қызметі қазақ даласында осылайша қалыптасты.
Дипломатиялық айлалар жаудың әлсіз немесе мықты жақтарын білу, ал кейбір кездерде өзіне одақтастар табу мақсатында пайдаланылды. Құпия қызметтің жұмысы осыған негізделеді. Елшіліктің қызметкері, тілмаш, тағы басқа қызметтерді атқарушы болып ертуыл-барлаушылар жүрді. Сондықтан елшілердің қызметі, батырлардың ерліктері және жаһангерлердің ашқан жаңалықтары қай елдің тарихында болмасын барлаушылардың қызметімен байланыстырылады. Олар өздері аралап келген бұған дейін беймәлім елдердің ішкі тынысы, әлеуметтік жағдайы, әскери күштері туралы құнды мәліметтер жинаған. Мысалы, Ресей географиялық қоғамының мүшесі, этнограф-ғалым Шоқан Уәлихановтың Қашқарияға барған сапары да ең алдымен мәліметтер жинау үшін астыртын барлау жұмысына негізделген. Оған сол елдің ішкі саяси-әлеуметтік жағдайын, сауда жолдарының сапасын білу тапсырылған Қашқар экспедициясын 1860 жылы сәтті аяқтап келгенде штабс-ротмистр Шоқан (Мухаммед-Ханафия) Уәлиханов Бас штабтың генералы Гасфорттың бұйрығымен ІІІ-дәрежелі әулие Анна орденін және 500 күміс рубль (оның бір жылдық табысы 312 рубль болған) алған.
Барлау қызметі тікелей мемлекеттік қауіпсіздікке бағытталған, сондықтан мемлекеттің ішкі саясаты, басқару жүйесі өзгергенмен сыртқы барлаудың атқаратын міндеттері өзгермейді. Кеңес өкіметі тұсындағы барлаушылар да патшалық Ресейден қалған «соқпақпен» жүрді. Өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарында іргетасы енді қаланып, басқару жүйесі жаңадан қалыптасып жатқан Кеңес өкіметінің саяси басшылығы кезек күттірмейтін мәселелердің бірі ретінде, шетелдерден құпия мәліметтер жинайтын, сыртқы саясатқа ықпал ететін жоғарғы деңгейдегі барлау қызметін құру туралы шешім қабылдады. «Тек салмақты, дұрыс жолға қойылған барлау қызметі ғана бізді су қараңғыда ағат басудан құтқарады», деген В.И.Лениннің ұсынысымен 1920 жылдың 20 желтоқсанында Ф.Дзержинский Бүкілресейлік Төтенше комиссияның (ВЧК) шетелдік бөлімін құру туралы №169 бұйрыққа қол қояды. Бұл қызметке шет мемлекеттердің арнайы қызметтерінің ел арасына іріткі салу, лаңкестік әрекеттеріне тойтарыс беру сияқты қарсы барлау (контрразведка) міндеттерінен басқа шетелдерде арнайы операцияларды атқаратын барлау жұмыстары да жүктелді. Қазақстандық сыртқы барлау қызметін де осы «шинельден» шыққан деп айтуға болады.
Сыртқы барлаудың атқаратын қызметі, негізінен, құпия болғандықтан бұл мекеме өз қызметкерлерінің істеген ерліктерін көп жария ете бермейді. Мысалы, Кеңес өкіметі тұсындағы мемлекеттік деңгейдегі аса маңызды құпия операциялар туралы арада жиырма-отыз жыл өткеннен кейін ғана естіп-біліп жатырмыз. Кеңес әскері Ауғанстанға кірмей тұрып, бірнеше мәрте Кабулға астыртын барып, Кремльдің саясатына қажетті құпия ақпараттар жинаған да, Ауғанстан астанасындағы Тәж Бек сарайына шабуыл жасаған осы барлаушылар болды. Сол жылдары Әбдіғаппар Мейірманов, Талғат Әмірғалиев, Сабыр Имандосов, Қабдолда Бекжанов, Төлеухан Боқажанов, Наград Сәйкенов сияқты көптеген қазақ офицерлері Ауғанстан жерінде барлау операцияларын жүргізді. Олардың еңбектерін Ресей ФҚҚ қазірге дейін қатты бағалайды. Тәуелсіз еліміздің Сыртқы барлау қызметінің іргетасын қалаған білікті басшылар, отставкадағы генералдар - Жүкен Марденов, Болат Мешінбаев, Жеңіс Рысбаев бастаған жоғарыда аталған бір топ полковниктерді Ресей жағы былтыр «Генерал-лейтенант СВР РФ П.А. Судоплатов - основатель спецназа КГБ СССР» медалімен марапаттады. Барлаушы Қабдолда Бекжановтың кеудесіне «Патриарх советского спецназа» орденін тақты. Мұны қазақстандық барлаушылардың ТМД елдерінде беделі жоғары деп түсіну керек.
Бүгінгі күні арнаулы қызметтің он бес жылдық мерейтойы қарсаңында Үкімет және «СырБар» басшылығы тарапынан марапатталып жатқандардың аты-жөндері белгілі себептермен жұртшылыққа жарияланбайды. Марапатталған екен, демек, барлау батырлары өз міндеттерін мінсіз орындап жатыр деген сөз.
Қайыржан ТӨРЕЖАН
