ЖАСТАР АРАСЫНДА ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘДЕНИЕТТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Қазіргі заманда құқықтық мәдениет – қоғамның дамуы мен тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды факторлардың бірі. Қазақстанның құқықтық жүйесі мен қоғам өмірінде жастардың құқықтық мәдениетін қалыптастыру ерекше орын алады, себебі жастар – ел болашағы, қоғамның құқықтық тәртібін сақтаушы және дамытушы негізгі күш.
Құқықтық мәдениет дегеніміз не? Бұл – заңдарды түсіну, құрметтеу, құқықтық нормаларды ұстану және заң аясында өмір сүруге саналы түрде баулу. Жастардың құқықтық мәдениеті олардың қоғамдық өмірге жауапкершілікпен қатысуына, заңды құрметтеуге, құқықтық тәртіпті сақтауға негіз болады.
Қазақстанда соңғы жылдары жастар арасында құқықтық мәдениетті нығайтуға бағытталған бағдарламалар мен шаралар жүзеге асырылуда. Мысалы, 2023 жылы мемлекет "Жастар жылы" аясында құқықтық білім беру және құқықтық сауаттылықты арттыру бағытында жүйелі жұмыстар атқарды.
2023–2025 жылдардағы нақты статистика көрсеткендей, жастар арасында құқық бұзушылық деңгейі тұрақты түрде қадағаланып, кейбір өңірлерде төмендеу тенденциялары байқалды. Дегенмен, құқықтық сауаттылықтың жетіспеушілігі кейбір өңірлерде, оның ішінде Түркістан облысында 2023 жылы қоғамдық тәртіп бұзушылықтар мен заңсыз қару сақтаумен байланысты құқық бұзушылықтар тіркелді. Бұл жағдайлар ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 434-бабы және ҚР Қылмыстық кодексінің 287-бабы бойынша құқықтық жауапкершіліктің нақты көрінісі болды.
Қазақстан Республикасының Конституциясының 18-бабы бойынша заң алдында барлығы тең, ал 31-бабы жастардың білім алу құқығы мен құқықтық тәрбие алуын қамтамасыз етеді. Бұл баптар жастарды құқықтық мәдениетке баулуда заңдық негіз болып табылады.
2024 жылы Алматы қаласында жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыру мақсатында 300-ден астам іс-шара өткізілді. Бұл іс-шаралар жастарға заңды құрметтеуді, жауапкершілікті түсінуді және құқықтық нормаларды ұстануды насихаттады.
2023 жылы Түркістан облысында заңсыз қару сақтау мен қоғамдық тәртіп бұзу фактілері анықталып, ол заңмен қатаң түрде жазаланды. Бұл құқықтық сауатсыздықтың салдарынан туындаған оқиға жастар арасында құқықтық білімнің маңыздылығын тағы бір мәрте көрсетті.
Сонымен қатар, Қазақстанда жасөспірімдердің қылмыстық құқық бұзушылықтарына қарсы профилактикалық шаралар күшейтілуде. 2024–2025 жылдары жасөспірімдер арасында қылмыс деңгейі шамалы төмендеді, бірақ әлі де құқықтық тәрбие мен білім беруді жетілдіру қажеттігі сезіледі.
Жастарға қатысты құқықтық тәрбие Қазақстанның бірнеше заңдарында айқындалады. ҚР Қылмыстық кодексінің 18-бабында жасөспірімдердің қылмыстық жауапкершілікке тартылу жасы көрсетілген. Бұл бап жастардың құқықтық жауапкершілігін нақтылай отырып, олардың құқықтық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған.
ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 434-бабы қоғамдық тәртіпті бұзғандар үшін әкімшілік жауапкершілік қарастырады, оның ішінде жасөспірімдер де бар.
Қазақстанда құқықтық мәдениетті дамыту мақсатында құқықтық білім берудің маңызы зор. Мектептер мен университеттерде құқық негіздері пәні енгізіліп, құқықтық сауаттылықты арттыруға бағытталған тренингтер мен семинарлар жиі өткізіледі.
Жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыру – бұл кешенді әрі ұзақ мерзімді процесс. Ол мемлекеттік органдар, білім беру мекемелері, қоғамдық ұйымдар және отбасы арасындағы тығыз ынтымақтастықты қажет етеді. Құқықтық мәдениеті жоғары жастар – еліміздің тұрақты дамуы мен құқықтық тәртіптің сақталуының кепілі.
Қазақстанда құқықтық мәдениетті қалыптастыруға бағытталған жүйелі жұмыстар жүзеге асырылып жатыр, бірақ құқықтық сауаттылық пен тәрбие деңгейін одан әрі арттыру қажет. Осы бағытта жастарға құқықтық білім беру, ақпараттық науқандар жүргізу, заң талаптарын түсіндіру жұмыстары тұрақты жалғаса береді.
ДОСЫМЖАН Серік
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
3-курс студенті
Жетекшісі: фил ғ.к., доцент Р.С. Жақсылықбаева