Каспий теңізінің мұнай инфрақұрылымдарына Украинаның шабуылдары және экологиялық қауіп-қатер
Бұл туралы «A+Analytics» зерттеу орталығының басшысы, саясаттанушы Фархад Қасенов «Eurasia Today» қазақ тілді веб-сайты тілшісінің сұрағына берген жауабында мәлімдеді.
Украинаның Каспий теңізіндегі Ресейдің мұнай платформаларына шабуыл жасауына байланысты және Каспий конвенциясында Каспий жағалауындағы елдерден басқа ешбір сыртқы мемлекеттің әскери араласуына жол берілмейтіні көрсетілгенін ескере отырып, «Eurasia Today» тілшісі саясаттанушы Фархад Қасеновтен: «Неліктен Каспий маңы елдері бұл жағдайға наразылық білдірмей отыр?» — деп сұрады.
Фархад Қасенов: «Украина Каспий теңізіндегі Қазақстанның инфрақұрылымына шабуыл жасап жатқан жоқ. Мен Каспий теңізіндегі нысандарға дрон және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен жасалған шабуылдар туралы барлық ақпаратты арнайы тексеріп шықтым. Олар тек Ресейдің нысандары мен танкерлеріне соққы берген. Ең алдымен, бұл — Ресейдің әскери кемелері, содан кейін «Лукойл» компаниясының бұрғылау платформалары.
Соған сәйкес, Украина тарапынан Каспий теңізіндегі Қазақстанның инфрақұрылымына ешқандай шабуыл жасалған жоқ. Яғни, біздің бұрғылау қондырғыларымыз, Қазақстанның платформалары немесе шетелдік капитал қатысқан нысандар зардап шеккен жоқ, тек Ресейдің бұрғылау платформаларына зақым келді. Ол жерде екі ірі кен орны бар — Корчагин және Филановский. Меніңше, әңгіме солар туралы болып отыр. Бұл — бірінші мәселе.
Екінші мәселе. Каспий маңы елдері арасында келісім бар, бірақ оның атауы сіз айтқаннан сәл өзгешелеу. Бұл — 2018 жылы қабылданған Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенция. Мәселе мынада: бұл өте ерекше су айдыны, оны көл деуге тым үлкен, бірақ теңіз деуге де келмейді, өйткені әлемдік мұхитқа шығар жолы жоқ, сондықтан бұл тұйық су айдыны. Ол жерде БҰҰ-ның Теңіз құқығы туралы конвенциясы қолданылмайды. Сондықтан Каспиймен шектесетін елдер арасында бөлек арнайы конвенция қабылданды. Бұл — Ресей, Қазақстан, Иран, Әзірбайжан және Түрікменстан арасындағы келісім.
Онда Каспийге жатпайтын кейбір елдердің әскери қатысуына тыйым салатын тармақ бар, яғни тек Каспий маңы елдері ғана ол жерде әскери топ ұстай алады. Мысалы, Ресейдің Каспий флотилиясы бар, Иранның Әскери-теңіз күштері, сондай-ақ Қазақстан, Әзірбайжан және Түрікменстанның өз бөлімшелері бар. Бірақ бұл жағдайда Каспий теңізінде Украина күштері бар деп ешкім айтқан жоқ, яғни ол жерде украиналық теңіз дрондары, кемелері немесе теңіз жаяу әскерлері жоқ. Барлық шабуылдар тек әуе дрондары арқылы жасалады, яғни олар әуе арқылы ұшып келіп соққы береді.
Үшінші, өте маңызды жайт. Ресей Украинамен қақтығысып жатқандықтан, Киевтің Каспий теңізіндегі шабуылдарына наразылық білдіре алмайды. Кез келген мемлекет сияқты Украинаның өзін-өзі қорғауға құқығы бар. БҰҰ Жарғысының 51-бабында қарулы шабуылға жауап ретінде кез келген тараптың жауға, соның ішінде оның терең тылына соққы беруге құқығы бар екені көрсетілген. Каспий теңізі, жалпы алғанда, терең тыл саналады.
Зерттеулерге сүйенсек, Қазақстанның Каспий теңізінің қолданылуына қатысты наразылығы туралы ресми ақпарат жоқ. Яғни, ресми мәліметтер бойынша, Қазақстан Ресейдің Каспий теңізінен Украинаға жасаған шабуылдарына ешқашан наразылық білдірмеген. Соған байланысты, қазір Қазақстанның Украинаның Каспий теңізіндегі Ресей нысандарына, әскери кемелеріне немесе инфрақұрылымына жасаған шабуылдарына наразылық білдіруге заңдық та, моральдық та құқығы жоқ.
Иә, бір өте маңызды аспект бар. Бұл — экология. Егер табиғи ортаға зиян келсе, яғни, мысалы, бұрғылау платформалары бомбаланып, мұнай тікелей Каспий теңізіне ақса, бұл әрине Қазақстанның мүдделеріне әсер етіп, экологияға үлкен нұқсан келтіреді. Мұндай жағдайда бұл елдер қандай да бір жолмен наразылық білдіре алады, өйткені экологиялық залал ресейлік немесе ирандық, әзірбайжандық, түрікменстандық сектор деп бөлінбейді. Мұндай жағдайда олар наразылық білдіре алады.
Сондықтан жағдай осындай. Иә, егер украиналық дрондар кенеттен Қазақстанның, Әзірбайжанның, Иранның немесе Түрікменстанның платформаларына шабуыл жасай бастаса, жағдай түбегейлі өзгеруі мүмкін, бірақ мұндай прецедент жоқ. Олар тек Ресейдің инфрақұрылымын нысанаға алуда. Сондықтан әзірге ешқандай негіз жоқ.
Бұл өте күрделі жағдай».