КЮЧУК-КАЙНАРДЖИЙ (KÜÇÜK KAYNARCA SONRASI) КЕЛІСІМІ: КРЫМНЫҢ САЯСИ АХУАЛЫ

Реcей мeн Укрaина арaсындағы қaқтығыс сoңғы oнжылдықтардағы eң мaңызды жәнe күрдeлі хaлықаралық мәсeлелердің біpі. Oның бaстауында 2014 жылы Қыpымның Рeсейге aннексиялануы тұp. Бұл oқиға хaлықаралық қaуымдастықта үлкeн дaу туғызып, Рeсей мeн Бaтыс eлдері aрасындағы қaтынастарды қaтты шиeленістірді. Аннeксияға дeйін дe Рeсей мeн Укрaина арaсындағы қaрым-қатынастaр шиeленісіп кeлгенімен, Қыpымның рeсейлік бaқылауға өтуi жaғдайды түбегeйлі өзгeртіп, ұзaққа сoзылған қaқтығыстың негiзін қaлады.

2022 жылы Ресей Украинаға кең көлемде әскери шабуыл бастағаннан кейін бұл қақтығыс жаңа деңгейге шықты. Украина өз аумақтық тұтастығын қорғау үшін күрес жүргізіп, НАТО елдері мен басқа да Батыс мемлекеттерінен халықаралық қолдау алды. Қырымның стратегиялық маңыздылығы бұл қақтығыста айрықша рөл ойнап отыр, себебі ол Ресейдің әскери-логистикалық базасы ретінде пайдаланылады және Қара теңізде әскери үстемдік орнатуға мүмкіндік береді.

Тарихи тұрғыдан алғанда, Қырым әрқашан геосаяси дау-дамайдың ортасында болды. Кючук-Кайнарджий келісімінен кейін аймақ Ресейдің бақылауына өткен, бұл оқиға Қара теңіз аймағындағы күштердің тепе-теңдігін түбегейлі өзгерткен болатын. Бүгінгі күні Қырым Ресей мен Украина арасындағы жанжалдың негізгі орталықтарының бірі болып қала беруде.

Кючук-Кайнарджий келісімі: Қырымның Ресейге бет бұруы

Кючук-Кайнарджий келісімі 1774 жылы Ресей империясы мен Осман империясы арасындағы орыс-түрік соғысының нәтижесінде жасалған маңызды келісімдердің бірі болды. Бұл келісім Ресейдің аймақтағы геосаяси ықпалын арттырып, Қырым хандығының тәуелсіздігін формалды түрде мойындатты. Алайда бұл тәуелсіздік шынайы егемендікті білдірмей, Ресейдің ықпалын күшейтуге жол ашты. Осылайша, Ресей Қара теңізге шығу құқығына ие болды, бұл оның болашақта аймақтағы стратегиялық басымдығын нығайтуға мүмкіндік берді.

1783 жылы Қырым ресми түрде Ресейге қосылды. Бұл оқиға Ресейдің оңтүстіктегі шекараларын бекітті және Қара теңіздегі сауда жолдары мен әскери үстемдікті бақылауға мүмкіндік берді. Қырым Ресей үшін әскери-теңіз базалары мен саудаға шығатын стратегиялық маңызды нүктеге айналды. Кючук-Кайнарджий келісімі мен Қырымның Ресейге қосылуы османдықтардың аймақтағы ықпалының төмендеп, Ресейдің аймақтық держава ретіндегі маңыздылығын нығайтуға алып келді.

Кючук-Кайнарджий келісімі арқылы Ресейдің Қырымдағы ықпалы тарихта айтарлықтай күшейгенімен, 2014 жылы Қырымның Ресейге аннексиялануы халықаралық қауымдастықта үлкен дағдарыс туғызды. Бұл оқиға Ресей мен Украина арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңін ашып, аймақтағы тұрақсыздықты одан әрі ушықтырды. Қырымды өзіне қосу арқылы Ресей Қара теңіздегі әскери-теңіз күштерінің орналасуын нығайтып, стратегиялық басымдығын арттырды. Аннексиядан кейін Қырым Ресейдің әскери әрекеттерін қолдайтын маңызды логистикалық хабқа айналып, Украинамен қақтығыста шешуші рөл атқара бастады.

Халықаралық құқық тұрғысынан Қырымның аннексиясы заңсыз деп танылып, Украина бұл аумақты өз жері деп есептеп келеді. Бұл қақтығыс халықаралық қауымдастықтың назарында қалып, Ресейге қарсы экономикалық санкциялардың енгізілуіне алып келді.

Түркияның Рөлі: Қырым және Украинаға Қолдау

Қырымға қатысты Ресейдің әрекетіне қарсы шыққан елдердің бірі – Түркия, ұстанымның тарихи тамыры Кючук-Кайнарджий келісімімен байланысты. Бұл келісім арқылы Осман империясы Қырымнан айырылып, оның Ресейге қарай ауысуын мойындағанымен, Қырым татарларының жағдайы Түркия үшін әрқашан маңызды болды. Қырым татарларының Осман империясымен тарихи және мәдени байланыстары Түркияның Қырымға деген ерекше көзқарасын қалыптастырды. Сондықтан 2014 жылы Қырымның Ресейге аннексиялануы Түркияның аймақтағы мүдделері мен тарихи жауапкершілігіне қатысты мәселелер туындатты. Түркия аннексияны мойындамай, Қырымды Украина аумағы ретінде танитынын мәлімдеді.

2014 жылдан бері Түркия мен Украина арасындағы тығыз байланыстар, әсіресе қорғаныс өнеркәсібі саласында қарқынды дамып келеді. Түркия Украинаға танк қозғалтқыштары, тікұшақтар және қаруланған дрондар, ұшқышсыз ұшақтар секілді аппараттарды жеткізу арқылы әскери қолдау көрсетуде. Бұл аппараттар 2022 жылы басталған Ресей-Украина соғысында украин қарулы күштерінің негізгі құралдарының біріне айналды. Түркияның бұл қадамдары оның тарихи дәстүрлер мен қазіргі геосаяси мақсаттарды ұштастырып, Қырым татарларын қорғау және Украинаға қолдау көрсету арқылы өз ықпалын сақтауға тырысатынын көрсетеді.

Түркияның жетекші ұшқышсыз ұшақтар өндіруші Baykar компаниясы Украинада $100 млн инвестиция салып, үш жобаны жүзеге асыруға ниетті. Олардың ішінде Bayraktar TB2 соққы жасайтын ұшқышсыз ұшақтың өндірісі де бар. Компанияның бас директоры Халук Байрактар Киевте өткен қорғаныс өнеркәсібі форумында: «Бұл жоба аясында өндірістік қуаттар, қызмет көрсету орталығы және бас кеңсе құрылатын болады. Құрылыс жұмыстары басталып кетті, оны аяқтауға шамамен бір жарым жыл кетеді. Біз мұнда 300-ден астам адамды жұмысқа алуды жоспарлап отырмыз. Ынтымақтастық жалғасуда», — деп атап өтті.

Түркия президенті Режеп Тайып Ердоғанның Ресейдің Украинаға басып кіруін «қабылдауға келмейтін әрекет» деп бағалауы және Украинаға қолдау көрсетуге дайын екенін мәлімдеуі де осы тарихи контекстке сәйкес. Ердоғанның айтуынша, Түркия Украинаға соғыстың ауыртпалықтарын еңсеруге ғана емес, елді қалпына келтіру процесіне де жан-жақты қолдау көрсетеді. Бұл ұстаным Кючук-Кайнарджий келісімінен басталған тарихи байланыстардың жалғасы ретінде қарастырылады әрі Түркияның Қырым мен Украина мәселелерінде тек әскери ғана емес, сонымен қатар саяси қолдау көрсететінін дәлелдейді.

АҚШ-тың Түркиядағы бұрынғы елшісі Уильям Роберт Пирсонның пікірінше, Түркия өзінің экономикалық және стратегиялық мүдделеріне сүйене отырып, Ресей мен Украина арасындағы тепе-теңдікті сақтауға тырысады. Түркия Ресейден энергетика, әсіресе газ бен мұнай жеткізілімдеріне тәуелді болғандықтан, Мәскеуге қарсы санкцияларға толыққанды қосылуды шектейді. Дегенмен, Анкара Украинаның аумақтық тұтастығын қолдап, Қырымның аннексиясын мойындамайды және Киевке ұшқышсыз ұшақтар мен әскери техника жеткізіп отыр.

Пирсонның айтуынша, Түркия үшін Ресей бір мезетте әрі серіктес, әрі бәсекелес. Түркия қақтығыста делдалдық рөл атқара отырып, экономикалық тұрақтылықты сақтап, ұлттық қауіпсіздікке төнген қауіптерді азайтуға тырысады. Сонымен қатар, Анкара бейбіт келіссөздерге белсенді қатысып, Украина арқылы өтетін астық келісімін қолдауда.

НАТО аналитиктері Түркияның Ресей мен Украина арасындағы соғыс контекстіндегі позициясына алаңдаушылық білдіреді. Олар Түркияның Мәскеумен экономикалық байланыстарына және санкцияларға жеткілікті деңгейде адалдық танытпағанына назар аударады. Түркия Ресеймен белсенді сауда жасап, соғыс басталғаннан кейін сауда көлемін арттырды. Бұл НАТО-ның бірлігіне күмән келтіреді, себебі Анкараның әрекеттері Ресейдің экономикалық оқшаулануы бойынша Батыстың күш-жігеріне кедергі келтіреді. Сонымен қатар, Түркия ресейлік энергетикалық ресурстарға тәуелді, ол өзінің табиғи газының 45%-дан астамын Ресейден алады. Бұл тәуелділік Түркияның Кремльге қарсы қатал шаралар қабылдау мүмкіндігін шектейді. Бұл НАТО-да сенімді одақтас ретінде қалай қаралуы мүмкін екендігіне сұрақтар туғызады. Дегенмен, Түркия конфликтте делдал рөлін атқаруға тырысады, бейбіт келіссөздерді ұйымдастыруға ұсыныстар ұсынып, астық келісімін қолдайды, бірақ оның экономикалық мүдделері бұл рөлді шектеуі мүмкін.

Сарапшы, "Алматы ақшамы" газеті бас редакторының орынбасары Естай Божан бұл тұрғыда былай дейді:

– Түркияның әскери күшін, әскери өндірісін және қуаты жағынан Ресеймен салыстыруға келмейді. Әрине, Түркия НАТО ішіндегі тірек күштің бірі саналады, оның өзі де салыстырмалы түрде, әсіресе әскер саны жағынан әскери альянс ішінде екінші орынды иелейді. Бірақ, бұл Ресеймен әскери тұрғыда теңеседі дегенді білдірмейді. Әрине, кейбір тұстарда, әсіресе жаңа технологиялар мен әскери өндірісті дамыту жағында соңғы жылдары Түркия бірқатар жетістіктерге жетті. Оның өзінде біз НАТО елдерімен ынтымақтастықтың рөлін жоққа шығара алмаймыз. Түркия НАТО арқылы жоғары жаңа технологияларға қол жеткізіп отыр. Бірақ, нақты соғыс жағдайында елдердің қуаты әртүрлі көрсеткіштермен анықталады. Ресурс, өндіріс базасы, адам капиталы және т.б. Бұл жағына келгенде біз айтып отырған екі елде көп айырмашылықтар бар.

Сонымен қатар сарапшы қазіргі НАТО-Түркия-Ресей қарым-қатынасына да тоқталады:
– Расында да Түркияның НАТО-дағы рөлі күрделі. Анкараның аймақтағы дербес саясаттары кейде НАТО мүддесіне сай келмей жататын жағы да бар. Оның үстіне Украинадағы жағдайдан кейін бұл қарым-қатынас тіпті күрделілене түсті. Айталық, Ресейге қарсы Батыстың санкцияларына қарамастан, Түркия бұл елмен сауда көлемін қарқынды арттырды. Бір ғана 2023 жылдың өзінде 68,1 миллиард долларға жеткенін білеміз. Осы тұста АҚШ пен ЕО елдері Анкараны айыптаған кездері де болды. Тіпті, Түркияның әрекеттері қорғаныс одағының саясатына қайшы деп сынға алған тараптар да бар. Бірақ, мәселе қазіргі НАТО-ның қиын жағдайында. АҚШ-тың ЕО елдерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша саясаты өзгеріп жатыр, осы тұста басым көп мүшесі Еуропалық елдер саналатын НАТО Түркияға батыл талаптар қоюға дәрменсіз отырғандай көрінеді. Ұйымның мұндай әлсіздігін Түркия да өзінің аймақтағы амбицияларына пайдаланып жатыр.

Қазіргі НАТО-Түркия-Ресей қарым-қатынасын осылай бағалауға болады. Бұл күрделі қарым-қатынас алдағы уақытта қалай өзгеретінін қазір айту қиын. Тек үрдіс қалай қарай дамиды соған қарай болжам жасауға болады. Егер жағдай бұдан да ушығып, НАТО мен Ресей тікелей қақтығыс қаупінде қалса, онда Түркияға да ұйымның қысымы арта түседі. Қазірше барлық тарап біліп отыр, НАТО мен Ресейдің тікелей қақтығысқа түсу ықтималдығы төмен. Түркияда осындай уақыттық жағдайды өзінің экономикалық, саяси және геосаяси мүдделеріне пайдаланып қалғысы келеді.

Қорытынды

Кючук-Кайнарджий келісімі Қырымның Ресей бақылауына өтуіне негіз болды. Бұл оқиға аймақтағы геосаяси ахуалды өзгертіп, Ресейдің Қара теңіздегі ықпалын күшейтті. 2014 жылы Қырымның Ресейге аннексиялануы осы тарихи үдерістің жалғасы болды. Аннексия халықаралық деңгейде үлкен дау туғызды және Ресей мен Украина арасындағы жанжалдың басты себептерінің бірі болды.

Түркияның Қырымға қатысты ұстанымы тарихи және мәдени байланыстарға негізделген. Қырым татарларының тағдыры мен аймақтың маңызы Түркияның сыртқы саясатында маңызды рөл атқарады. 2014 жылдан бері Түркия Украинамен қорғаныс саласында тығыз ынтымақтастық орнатты. Әскери қолдаудан бөлек, Түркия саяси жағынан да Украинаға қолдау көрсетіп келеді.

Қырымның болашағы Ресей мен Украина арасындағы қақтығыстың қалай шешілетініне байланысты. Қазіргі таңда аймақ Ресейдің әскери базасы ретінде маңызды рөл атқарып отыр. Украина Қырымды қайтаруға ұмтылуда. Бұл жағдай Қырымды халықаралық саясаттағы басты мәселелердің біріне айналдырып отыр. Сонымен бірге, Түркияның да бұл қақтығыстағы рөлі маңызды болып қала береді.

ҚАРАҚАТ ДҮЙСЕН

ҚазҰУ-дың 2-курс студенті